Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń el estimegen, eskerilmegen oqıǵalarynyń áli de az emes ekenine shúbá joq. Soǵystan – batyr atanǵany da, basqasy da aýyr da, azapty joldan ótti. Ásirese tutqynǵa túsip qalǵandar tozaqqa bergisiz kúnderdi bastan keshirdi, elge kelgen soń da olardy ókimet basynan sıpaı qoıǵan joq. Jalpy, osy estelikti jazýyma ákemniń basynan ótken bir oqıǵasy túrtki boldy.
Ákem Myrzaǵalı Elshibaıuly 1939 jyly jıyrmadan endi ǵana asqan shaǵynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Kúrshim aýdanynan ásker qataryna shaqyrylyp, Túrikmenstannyń Kýshka qalasyna attanady. Eki jyl óte shyǵyp, 1941 jyly úıge áne-mine oralam dep kún sanap otyrǵanda aıaqastynan soǵys órti tutanyp, ákem quramynda bolǵan áskerı bólim maıdannyń alǵy shebine, urystyń eń qyzǵan jerine jiberiledi.
1942 jyldyń jazynda nemis áskeri Smolensk qalasynyń túbinde aıaýsyz shaıqasqa kóshken edi. Soǵystyń alǵashqy kúninen baryn sala urysqa kirisken Germanııa áskeri keńes soldattaryn ábden turalatqan. Sondaı keskilesken kúnderdiń birinde ákemniń áskerı bólimi jaý qorshaýynda qalyp qoıady. Muzdaı qarýlanǵan jaý áskeri keńes soldattaryn qyspaqqa alyp, ábden tıtyqtatady. Isherge asy, atarǵa oǵy qalmaǵan ári birazy jaralanyp, kúshi álsiregen áskerı bólim soldattary amalsyz jaý qolyna túsedi. Shaıqasta aýyr jaralanǵan ákem nemis soldattarynyń «Halt!», «Hande Hoch!» degen daýysynan kózin ashady. Ákem shaıqasta mı kontýzııasyn alyp ári oń ıyǵy synyp jaralanady.
Tutqyndar júk tasıtyn jabyq vagondarmen Gollandııaǵa bir-aq jetkiziledi. Jolda qanshamasy ashtyqtan, keıbiri jaraqatynan aıyǵa almaı qyrylady. Tutqyndarǵa jolda ne tamaq, ne sý bermeı, nár tattyrmaǵan. Bir apta boıy jol júrgen poıyzda sanaýly ǵana adam aman qalǵan eken. Ákem qasyndaǵy joldastarymen birge tuz jalap, boılaryndaǵy suıyqtyqty saqtap, aman qalǵan.
Gollandııa jerinde tutqyndardy úlken dárejeli nemis ofıseri kútip alyp, sapqa turǵyzyp, keýdelerin nuqyp turyp suraqtyń da, synaqtyń da astyna alypty. Sondaǵy suraıtyny – «Nemistiń neshe soldatyn óltirip, neshe tehnıkasyn talqandadyń?». Árıne, osy kezge deıin jaý áskerin talaı shyǵynǵa ushyratqan soldattardyń bári janyn saqtap qalý úshin qoryqqanynan «eshkimdi óltirmedik, tehnıkaǵa da tımedik» dep jaýap beredi. Kezek ákeme kelgende qansha soldattyń kózin qurtyp, neshe tehnıkany qıratqanyn, bárin jasyrmaı, taısalmaı aıtyp beredi. Nemis ofıseri esh qabaq shytpastan bir soldatqa ákemdi shette turǵan ǵımaratqa alyp barýyn buıyrady. Tasymaldaýshy jendettiń aldynda ketip bara jatqan ákem ishteı ómirmen qoshtasady. Sóıtse, ákemniń qolyna bir bólke nan ustatyp, qaıta sapqa alyp kelipti. Sol sátte ofıser «Bul – soǵys, soǵysta óltirý kerek. Iаǵnı biz de, sender de jaman soǵysasyńdar. Eger báriń myna mońǵol sııaqty shaıqassańdar, soǵys endi bitip te qalýshy edi», dep suq saýsaǵymen ákemdi kórsetedi. Ol kezde qazaq degen ulttyń baryn batystaǵylar áli bilmeıtin kórinedi. Al barakqa kelgen soń ákem qolyndaǵy nandy joldastaryna bólip beripti. Bul kórinis nemis ofıseriniń keńes soldatynyń shyndyqpen jaýap bergenin erlikke balaǵany bolsa kerek.
Degenmen kóńili qansha tússe de basynan sıpaı qoımaǵany anyq. Tutqyndar alǵashqy kúnnen nebir azaptaýdy bastan keshirdi. Ne jetisken tamaq joq. Lager syrtynan turǵyndar as qaldyǵyn, kartoptyń qabyǵyn laqtyrady. Qorshaýǵa qaraı japa-tarmaǵaı júgirgen tutqyndar tamaq úshin bir-birin taptap óltirýge deıin baratyn. Olar óz qoldarymen túrli oıynshyq, sývenır jáne taǵy basqa zattar jasap isher tamaqqa aýystyratyn edi. Jumys aıaqtalǵannan keıin qatar-qatar turǵyzyp, polısaılar qaltalaryn tekseretin. Eger bir kartop taýyp alsa, rezına bıshikpen sabaıtyn. Ábden áli quryǵan tutqyndardyń keıbiri soqqydan keıin ólip te ketken.
Osylaı eki jyl óte shyǵady. Keri shegine bastaǵan nemisterdi aǵylshyn-amerıkalyq ásker ábden esin ala bastaǵan kez. Amaly quryǵan jaý lagerdi tastaı qashýǵa májbúr bolady. Sonda da iz qaldyrmaýdyń qamymen tutqyndardy óltirip, qujattardy, ózge de qural-jabdyqtardyń kózin joımaq bolady. Alaıda retin tapqan ákem lagerdiń syrtynan sytylyp shyǵyp úlgergen eken. Sóıtip, kóztanys bir shaldyń úıin panalaıdy. Ol qarııa kezinde birinshi dúnıejúzilik soǵysta eki aıaǵynan aırylyp, júrýden qalǵan eken. Tutqynda júrse de azdap nemisshe úırenip alǵan ákemdi múgedek qarııa tamnyń tóbesine jasyryp qoıǵan. Sýyt kelgen nemis soldattary ákemdi sol kúıi tappaı, ózderi de bas saýǵalap batysqa qashypty. Bir jarym saǵattan keıin qart ákemdi shaqyryp, qolymen artıllerııa daýsy shyǵyp jatqan amerıkalyqtarǵa qaraı baǵyttapty. Osy kisiniń óz basyn ólimge tigip, ákemdi qutqarǵanyn nemister bilse, ekeýin de atyp tastar edi. Men osy oqıǵany eske alǵanda álgi qarııaǵa ishteı erekshe rızashylyǵymdy bildirgim keletin. Qandaı qıyn kezde bolsyn, aýyr taǵdyr tálkegine qaramastan adamgershilik qasıetin saqtaı bilgen sol kisiniń arqasynda ákem bir ajaldan qalǵan eken. Úı ıesine alǵysyn bildirgisi kelgen ákem bos qalǵan lager jaqqa baryp, un, shaı jáne ózge de azyq-túlikterden alyp baryp, álgi qarııaǵa sheksiz alǵysyn bildiripti.
Ákem 1946 jyldyń kóktemine deıin áskerı gospıtalde sanıtar bolyp qyzmet atqarǵan. Otanǵa oralǵan soń artynan 10 jyl boıy tergeýshiler ákeme qaıta-qaıta áldebir suraqtaryn qoıa bergen, biraq baǵyna oraı qamaýǵa almapty.
Ákem árip tanymaǵandyqtan úıine maıdannan birde-bir ret hat jazbapty. Tiri ekenin týǵandary ol aýylǵa qaıtqanda ǵana bilgen edi. Otyz bes jyl eńbek etken ákem qurmetti demalysqa eki jyl óz jasynan kesh shyǵady. О́ıtkeni qujat boıynsha jasy qate jazylǵan. Biraq soǵysta synǵan oń ıyǵynyń jaraqaty saldarynan 1954 jyly dárigerler komıssııasynyń sheshimimen úshinshi toptyń múgedektigi taǵaıyndaldy.
Ákem ómir boıy óziniń isimen bizge, bolashaq urpaǵyna úlgi bola bildi. Eńbegin de adal atqardy. Kóptegen medal, jıyrmadan asa kommýnıstik eńbek ekpindisi degen qujattary jáne eńbek kitapshasyndaǵy alǵys sózder – sonyń aıǵaǵy. Ákem anam ekeýi tatý-tátti ómir súrip, uldy uıaǵa, qyzdy qııaǵa qondyrdy. Balalaryna, nemerelerine aqyl-keńesin berýden esh jalyqqan emes. Qandaı jaǵdaı bolsyn adamgershilik qasıetti joǵaltpaý kerektigin úıretip otyrýshy edi.
Bala kúnimnen ákemniń soǵysta tutqynda bolǵan jerin bir kórsem degen úlken armanym bar edi. Shetelge shyǵyp jatsam, eń aldymen sol jerge baram dep aldyma sert qoıdym. Qudaı jarylqap, 2022 jyly Nıderland eline jol túsip, Ammersfort qalasyndaǵy tutqyndar lageriniń ornynda ashylǵan mýzeıge bardyq. Tabaldyryq attaǵannan aıtyp jetkizgisiz aýyr sezimdi bastan keshirdim. Aralaǵan kezde kózime jas alyp, sol bir qıyn jyldardy elestetkendeı boldym. Ákemniń oqıǵasyn bilgen mýzeı basshylyǵymen hat almasyp, baılanysyp turýǵa kelistik.
Berdibek ELShIBAEV,
medısına ǵylymdarynyń doktory