Ákem Sálken Túgelbaev – Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń úsh maıdanyna qatysqan aıryqsha tulǵa. Alǵash 1939 jylǵy Fın soǵysynda bolypty. «Fınlıandııa memleketi – qyzyl áskerge orasan qarsylyq kórsetip, soǵysta dereý toqtata alǵan el», dep eske alatyn ol maıdandaǵy jaǵdaıdy inilerine aıtqan kezde. – Bul Fınlıandııanyń utymdy bir sheshimi boldy. Bizdiń ásker atysty toqtatyp, kelisimge keldi. Fınlıandııanyń buzylmaı aman qalýy basshylarynyń aqyldylyǵynan bolsa kerek...». Osylaı deýshi edi jaryqtyq.
Budan keıingi ákemniń maıdan joryǵy Rýmynııada jalǵasty. 1941 jyly Gıtler osy jerde bizdiń áskerılerdi áýe bombasynyń astyna alǵan. Ýkraınany, Don ózenin artqa tastap keńes áskeri Kavkazǵa bet alady. Germanııanyń daıyndyǵyn kórgen ákem nemis tankisiniń beriktigine tańǵalatyn. «Qansha granata laqtyrǵanymen jarylmaıtyn alyp tehnıka kisilerdi qýyp jetip, janshyp ótetini fashısterdiń jaýyzdyǵyn kórsetti» deıtin maıdanger ákemiz. «Aqmoladan birge attanǵan joldasym Muhamedǵalı degen azamat súrinip ketip, tankiniń jalpaq tabanynyń astynda qalyp qoıdy. Bul – nemistiń ozbyrlyq kórsetkenine naqty mysal. Kisi ústinde turǵan aýyr tehnıka bir orynda shyr kóbelek aınalyp ári qaraı bet aldy. Men úmittenip jetip kelgenimde myjylǵan vıntovkany, kaskany ǵana kórdim. Biz Kavkazda bekinis qurdyq. Budan keıin úlken shaıqas – Stalıngradtaǵy betpe-bet kezdesý. Joıqyn urysta aspandy neshe kún qara túnek basyp turdy. Qazaqtyń talaı men degen jigitteri topyraq astynda qaldy ǵoı» degeni de esimizde.
Ákeı sol bir kúnderdi eske alǵanda «Menen júz ese artyq jigitter opat boldy» deýshi edi. Inilerin jigerlendirip, «Jaqsy, batyr jigitterdi kózimiz kórdi, qalaısha aıtpassyń» deıtin muńaıyp.
Maıdan jolynda ákemiz Kýrsk doǵasynda, Polsha, Vengrııa, Aýstrııa, Berlındi azat etý úshin bolǵan shaıqasta aýyr jaralandy. Sol Berlındi tolyq alý úshin júrgen keskilisken urysta maıdanger nemere aǵasy Qapysh Túgelbaev qaza tabady. Baýyrynyń qazasyn estirtýge kórshi dıvızııadan arnaıy delegasııa kelgenin únemi eske alýshy edi. Áskerı dostyq lebiz degen – osy. Budan soń Elba ózeninde amerıkalyqtarmen bitimge kelip, eki jaq qolǵa túsken tutqyndardy aıyrbastaıdy. Bul qyzyl áskerdiń ekinshi maıdanǵa attanar aldyndaǵy úlken bir daıyndyǵy edi. Kóp maıdanger Máskeýde Jeńisti toılap jatqanda ákem men ózge de qarýlastary Qıyr Shyǵysqa attanyp, Mońǵolııa- Qytaı jerine kiredi. Halhınggol mańynda japonnyń kvantýn áskerimen betpe-bet kezdesedi. Bul soǵys nemistiń amal-tásilderinen basqasha boldy. Japondar shıraq qımyl jasap, túrli qýlyqtarǵa bardy. Biraq tájirıebeli ákki qyzyl ásker olarǵa mursat bermedi. Qytaıdyń Harbın, Mýgden sııaqty kóptegen iri qalasyn bosatty. Japondyqtar Amerıkanyń atom bombasynan keıin berilýge májbúr boldy.
Beıbit ómirde maıdanger joldastary áke-sheshemdi qurmettep Máskeý, Kıev, Ivanov, Zaporoje, Tashkent, taǵy birsypyra qalalarǵa arnaıy shaqyryp, qonaq etti. Bul qan maıdandaǵy baýyrlastyqtyń jalǵasy-tyn. Kókshetaýlyq qandykóılek joldasy Japar Súleımenov ekeýi biraz jerdi kórdi.
Men qysqasha jazbamda ákemniń maıdangerlik soqpaǵy arqyly tarıhtyń bir úzigin túsindirgim keldi. Áke-sheshem dúnıeden ótse de, bir qaýym urpaǵy erligin umytpaıdy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ashy aqıqaty búgingi toıyp sekirgen álemge, urpaqqa sabaq bolsa eken deımiz.
Murat TÚGELBAEV,
maıdangerdiń urpaǵy