«Babalar sózin» urpaqqa amanat etti

Seıit Asqaruly Qasqaba­sovtyń 25 jasynda jazǵan «Qazaq­tyń qııal-ǵajaıyp er­tegisi» atty kandıdattyq dıssertasııasy qazaq folklortaný ǵylymyna sony súrleý saldy. Qazaq halyq danalyǵy álemdik folklortaný ǵylymynyń uly muhıtyna S.Qasqabasov salǵan jańa arnamen baryp quıyldy.

Úzdiksiz izdenistiń nátı­jesinde 1984 jyly «Qazaq­tyń halyq prozasy» atty áıgili monografııasy dúnıege keldi. Ol týraly berisi Reseıden bas­tap, arysy  AQSh ǵalymdaryna deıin pikir bildirdi. «Qazaq mıfi» jóninde alǵash ret tyń tujyrymdar qorytqan tuńǵysh ǵalym da S.Asqaruly edi. Keıin­nen ǵalymnyń «Kazahskaıa neskazochnaıa proza» atty eńbegi orys tilinde jaryqqa shyqty. Osy eki monografııasy úshin S.Qasqabasov 1992 jyly Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik syılyǵyna ıe boldy.

Ol Alash arystarynyń mu­rasyn aqtap, jarııalaý men zertteý týraly taýqymetti sha­rýaǵa da belsendi aralasty. Nátı­jesin qazirgi urpaq kórip otyr.

Seıit Asqaruly 1989 jyly M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde «Janry kazahskoı narodnoı (neskazochnoı) prozy» atty taqyrypta doktorlyq dısser­tasııa qorǵady. Keıinnen Ult­tyq ǵylym akademııasynyń aka­­demıgi álemge máshhúr ǵu­la­maǵa, ózi qalyptastyrǵan mek­­tebi bar dana ustazǵa aınaldy.

1992 jyly S.A.Qasqabasov Pre­­zıdent Jarlyǵymen ashyl­ǵan Mınıstr­ler Kabıneti ja­nyndaǵy Joǵary attestattaý komıs­sııasynyń (JAK) tuń­ǵysh tóraǵasy bolyp taǵaıyn­dalyp, ult ǵylymynyń baǵytyn aı­qyndady. L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­sıtetinde shy­ǵys­taný fakýlteti men «Eý­ra­­zııa» ǵylymı zertteý orta­ly­ǵyn ashyp, basshylyq etti.

S.A.Qasqabasov M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory bolyp qyzmet etken on jyldyń ishinde «Qazaq ádebıeti tarı­hynyń» 10 tomdyq jańa basylymyn, 5 tomdyq «Qazaq mýzykasynyń tarıhyn», 3 tomdyq «Qazaq óneriniń tarıhyn», 20 tomdyq «Ádebı jádigerlerin», 100 tomdyq «Babalar sózin» jaryqqa shyǵardy. Bul irgeli zertteýler – qazaq gýmanıtarlyq ǵylymynyń táýelsizdik jyldaryndaǵy abyroıly jemisi.

Ǵalym «Mádenı mura» mem­lekettik baǵdarlamasyn jú­­zege asyrýǵa eńbek sińir­di. Tá­ýelsizdik jyldaryn­da nátı­jeli tııanaq­talǵan «Babalar sózi» 100 tomdyq basy­lymynyń uıym­­dastyrýshysy da, atqarý­shysy da – akademık Seıit Qasqabasov. Bul — órkenıetti degen halyqtardyń armanyna aı­nalǵan tarıhı, ǵylymı jetistik.

Ǵalymnyń qajyrly eńbe­giniń nátıjeleri jyl saıyn tom-tom bolyp jaryq kórip keledi. Olardyń qatarynda, «Kolybel ıskýsstva», «Rodnıkı ıskýsstva» «Zolotaıa jıla», «Janazyq», «El­­zerde», «Oıóris» sııaqty aty da, zaty da kesek irgeli zert­teý­lerdi ataýǵa bolady.

Eki tildi erkin meńgergen Seıit Asqaruly qazaq fol­klorynyń biraz úlgisin orys tiline aýdaryp jarııalady. Shy­ǵystanýshylar V.Radlov pen G.Potanınniń eńbek­te­riniń ǵy­lymı basylymdaryn shyǵarýǵa da bas-kóz boldy. «Eý­razııa ha­lyqtarynyń eposy» serııasy bo­ıynsha «Qozy Kórpesh–Baıan sulý» lıro­eposynyń 8 nusqasyn qamtyǵan akademııalyq basylymyn, «Qyz Jibek» jı­naǵyn Máskeýde jaryqqa shyǵar­dy.

Memlekettik syılyqpen qosa Jambyl atyndaǵy (1996) jáne Mahambet atyndaǵy (2003) syılyqtaryn alyp, ǵalymnyń mereıin tasytty.

Seıit Asqaruly – tek qazaq folklortaný ǵylymynyń ǵana emes, tutas ult rýhanııatynyń kó­shin alǵa súıregen aıbarly tulǵa.

Ardaqty el aǵasy, ǵıbratty ǵa­lym salǵan qazaq folklor­taný ǵylymyndaǵy sara joldy shá­kirtteri jalǵastyrady dep senemiz. Ustazdyń amanat-mu­ra­sy halqymen birge jasaı beredi.

Kenjehan Matyjanov,

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas dırektory, ǵalymnyń shákirti