Baýyrjan Imanǵalıev naryqqa bet burǵan kezde turmys taýqymeti baǵytyn basqa arnaǵa burǵan kóshtiń sońynan ilesken joq. Bul – bilimniń baǵy taıǵan, rýhanııat sáýlesiniń kómeskilengen shaǵy edi. Sanany turmys bılep, jurttyń kóbi kúnkóristiń qamymen ketti. Degenmen Baýyrjan alǵa qoıǵan maqsatynan aınymaı, ǵylym jolyna nyq qadam basty.
Ǵulamalardyń izi qalǵan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetinde bilim alyp, eńbek jolyn bastady. T.Kákishev, S.Ordalıev, A.Qyraýbaeva, Á.Bısebaev, J.Dádebaev, Q.Alpysbaev, t.b. óz ustazdarymen qanattasa júrip, ǵylymǵa qadam basty. Akademık Z.Qabdolovqa shákirt boldy. Uly ustazdyń bekzat bolmysynan úlgi aldy. Zerek shákirtiniń qabiletin baıqaǵan ustaz oǵan qazaqtyń birtýar perzenti Temirbek Júrgenovtiń murasyn zertteýdi usyndy. Mine, taqyrybyn bekitken sol kúnnen beri Baýyrjan Júrgenovti jan-tánimen zerttep keledi. Izdenisiniń nátıjesinde «Temirbek Júrgenovtiń ádebı-pýblısıstıkalyq murasy» atty taqyrypta dıssertasııa qorǵady.
Ol – ǵylymı dárejege ıe bolǵannan keıin qalamy sýyp qalǵandardyń qatarynan emes. Qaı qyzmette júrse de óz taqyrybymen birge ómir súrip, birge tynystap keledi. Únemi izdenis ústinde. Sırek qoljazbalar men muraǵat qujattaryndaǵy qundy derekterdi júıelep, talmaı izdendi. «Temir Narkom» atanǵan tulǵaǵa qatysty tarıh qatparynda jatqan derekterdi izdep Tájikstan, Reseı, О́zbekstannyń muraǵattarynda da kóz maıyn taýysyp otyrǵany bar. Bul issaparlarynan oljaly oralyp, buryn-sońdy kópshilikke beımálim bolyp kelgen derekterdi, sırek fotosýretterdi ǵylymı aınalymǵa túsirdi. Osy bir jankeshtilikpen jasaǵan eńbegi zaıa ketpeı, ult kádesine jarady.
Baýyrjan Sábıtulynyń bul saladaǵy zertteýleriniń basty ereksheligi – T.Júrgenovtiń ulttyq ıdeologııany qalyptastyrýdaǵy orasan zor úlesin onyń saıası-qaıratkerlik qyzmetimen birtutas, ózara sabaqtastyqta qarastyrýynda. Onyń jazý stıli de erekshe, aıtar oıyn ǵylymı termındermen tumshalap tastamaıdy, kez kelgen oqyrmanǵa túsinikti. Júrgenovtiń ulttyq ónerdi damytýǵa qosqan eńbegin naqty derektermen aıshyqtaı kórsetken zertteýshiniń izdenisteri tarıh túkpirinen jaryq izdegen izdenýshilerge baǵdar boldy. Uly tulǵanyń qazaq halqynyń dástúrli mýzykalyq muralaryn nasıhattaýdaǵy eńbegin, osy saladaǵy qabyldaǵan sheshimderin sol ýaqyttyń tynysymen tarazylaǵan Baýyrjannyń paıym-túıinderi Júrgenovtiń ulttyq kadrlar qalyptastyrýdaǵy saıası rólin aıqyndaı túsedi.
Halyq oqý-aǵartý komıssarynyń teatr jáne kıno ónerin damytýdaǵy róli de Baýyrjan Sábıtulynyń zertteýlerinde kórinis tapty. Zertteýshi T.Júrgenovtiń Qazaq akademııalyq drama teatrynyń qalyptasýyna yqpal etip, M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, B.Maılın syndy uly qalamgerler shyǵarmalarynyń sahnalanýyna jol ashqanyna da erekshe nazar aýdarǵan. Temirbek Júrgenovtiń 1934 jyly Máskeýde ótken Qazaq óneri men ádebıetiniń alǵashqy onkúndiginde qazaq ónerin úlken sahnaǵa alyp shyǵýy da – tutas ulttyq kodtyń jańǵyrtqan saıası strategııalyq qadam bolǵany da onyń eńbekterinde tııanaqty zerdelengen.
Baýyrjan Temirbek Júrgenovtiń 7 kitabyn, kóptegen eńbegin taýyp, ǵylymı aınalymǵa qosty. Ulttyń birtýar perzenti týraly túsirilgen 2 derekti fılmge keńesshi bolyp, baǵdar berdi.
Qazaq rýhanııatynda óshpes iz qaldyrǵan, mádenı-aǵartýshylyq maıdannyń temirqazyǵy bolǵan nar tulǵanyń 125 jyldyǵy qarsańynda «Narkom Temirbek Júrgenov» atty jınaǵy jaryqqa shyqty. Bereri kóp bul eńbekte Temirbek Júrgenovtiń ult bolashaǵyn baǵdarlap jazǵan ǵylymı-pýblısıstıkalyq maqalalary men ocherkteri, ár jyldardaǵy eńbekterinen úzindiler berilgen. Ǵalym ár maqalanyń qoǵamdyq-saıası ómirdegi mańyzyna mán berip, tyń tujyrym jasady. Ult mádenıeti men ónerine súbeli úles qosqan T.Júrgenov týraly derekterdi de yqtııarmen jınap, saralady. Osylaısha, júrgenovtaný ǵylymynyń negizin qalaǵan alǵashqy ǵalymdardyń birine aınaldy.
Baýyrjan Sábıtuly elimizdiń qoǵamdyq-áleýmettik damýyna da zor úles qosyp keledi. Bir ereksheligi, ol qaı jerde eńbek etse de, qandaı qyzmette júrse de ǵylymnan, óz taqyrybynan, ǵylymǵa adaldyǵynan, júregine jaqyn taqyrybynan aınyǵan joq. Almaty qalasy Ishki saıasat basqarmasynyń bólim basshysy, Bostandyq aýdany ákiminiń apparat basshysy qyzmetterin atqaryp júrgen shaǵynda da, oǵan Temirbek Júrgenovtiń tuǵyrly oılary temirqazyq boldy. Keıin Mańǵystaý oblysy ákimdigi baspasóz qyzmetiniń jetekshisi-baspasóz hatshysy retinde abyroı bıiginen túsken joq. S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetinde baspasóz ortalyǵynyń dırektory, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetinde oqý-tárbıe jumystary jónindegi prorektor, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde bas sarapshy qyzmetterin atqarǵan shaǵynda da ózi zerttegen ult zııalylarynyń rýhanı amanatyna adaldyǵynan aınymady. Keıingi jyldary L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetinde dosent, «О́rleý» pedagogterdiń biliktiligin arttyrý ınstıtýtynda kafedra meńgerýshisi, Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynda departament dırektory qyzmetin de abyroımen atqardy.
Ol qandaı ortada, qyzmettiń qaı salasynda júrse de T.Júrgenovtiń murasyn el jadynda jańǵyrtýdy ómirlik muratyna aınaldyrdy. «Júrgenovtaný» pániniń baǵdarlamasyn, oqý-ádistemelik keshenin jasap, joǵary oqý oryndarynda oqytylýyna muryndyq boldy. Baspasaóz betterinde jarııalanatyn ǵylymı-pýblısıstıkalyq maqalalary da oqyrmanǵa oı salatyn taǵylymdy týyndylar. Temirbekteı tekti tulǵaǵa qatysty qaı is-sharanyń da uıymdastyrýshysy retinde Baýyrjan Sábıtulynyń júrýi – onyń ult tarıhyna degen shynaıy janashyrlyǵyn aıqyn ańǵartsa kerek.
Baýyrjan Sábıtuly Imanǵalıevtiń ómiri – sanaly ǵumyryn ǵylym men bilimge arnaǵan, ár shákirtiniń júreginde iz qaldyrǵan shynaıy ustazdyqtyń úlgisi. Qazirgi tańda ózi túlep ushqan ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Jýrnalıstıka fakýltetiniń ǵylymı-ınnovasııalyq jáne halyqaralyq baılanystar jónindegi dekan orynbasary qyzmetin atqarady. О́zi de ustazdar otbasynda tárbıelenip, qasıetti Syr topyraǵynan rýhanı nár alǵan Baýyrjan Imanǵalıevtiń ár sabaǵyn stýdentter qaýymy asyǵa kútedi.
Baýyrjan Imanǵalıev – Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, respýblıkalyq «Úzdik ustaz» konkýrsynyń jeńimpazy. Qyzylorda oblysy Jalaǵash aýdanynyń Qurmetti azamaty. Bul – ǵalymnyń, azamattyń kóp jyl kóz maıyn taýysqan qajyrly eńbegine berilgen laıyqty marapat. Qoǵam belsendisi retinde Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandary qaýymdastyǵynyń Almaty qalasy boıynsha tóraǵasy bolyp saılandy.
Tájirıbeli ustaz, belgili ǵalym, jalyndy jastyq shaqtyń qyzyǵyn birge keshken áriptes dos Baýyrjan Imanǵalıev týraly júrekjardy sózdi osylaı sabaqtadyq. О́mirlik ustanymymen aǵa býynnyń amanatyn jetkizip, jas urpaqqa jan azyǵyn berip kele jatqan jany jaısań azamatqa ult rýhanııaty, urpaq tárbıesi jolynda atqarar isteriń baıandy bolsyn deımiz.
Samal DÁRIBAIULY,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty