Adam balasy úshin shyndyq pen adaldyq – eń joǵary qundylyqtardyń biri. Al sol adal bolýǵa kómektesetin qarapaıym qural – ýáde. Iаǵnı adam óz erkimen bir isti shynaıy, ádiletti, durys atqarýǵa ýáde berse, bul onyń minez-qulqyna, sheshimine tikeleı áser etedi.
Osy tujyrymdy Danııadaǵy Orhýs ýnıversıtetiniń áleýmettik psıhology Iаnıs Zıkfeld bastaǵan halyqaralyq zertteý toby ǵylymı jolmen dáleldeýge tyrysqan. Zertteý nátıjesi «Nature» jýrnalynda jarııalandy. Olar Ulybrıtanııa men AQSh-tan 21 myńnan astam qatysýshyny onlaın tájirıbege tartqan. Olarǵa belgili bir jumysty oryndap, keıin tapqan tabysyn ózderi eseptep, 35% salyq tóleýge tapsyrma berilgen. Biraq baqylaý joq – kim qansha tapqanyn eshkim teksermeıdi. Alaıda, jınalǵan salyq qaıyrymdylyq qoryna jiberiletini eskertilgen.
Qatysýshylardyń bir bóligi salyq tóleý aldynda ýáde berýge shaqyrylady. Olar «Men osy zertteýde shynaıy aqparat beremin», «Men tapqan tabysymdy naqty kórsetemin» degen mazmundaǵy ýáde beredi. Taǵy bir top eshqandaı ýáde bermeıdi. Zertteý nátıjesinde ýáde bergender, tabysyn shynaıy kórsetken. Adaldyq deńgeıi orta eseppen 4%-ǵa artqan. Sonymen qatar zertteý tek mátinniń mazmuny ǵana emes, ýádeniń beriletin ýaqyty da mańyzdy ekenin dáleldegen. Tapsyrma bastalardyń aldynda emes, tájirıbe aıaqtalǵan soń naqty jaýap berer sátte ýáde bergender áldeqaıda adal bolǵan.
Amsterdam ýnıversıtetiniń mamany, minez-qulyq ekonomısi Shaýl Shalvı bul nátıjeni qoldaı otyryp: «Adamdar ýáde berse, ýádesin naqty ári anyq aıtýy kerek» deıdi.
Eń qyzyǵy – ýádede áleýmettik jaýapkershilik bar degen uǵymdy túsindirýdiń áseri bolmaǵan. Al ýáde tikeleı áreketke baılanysty berilse, mysaly: «Men naqty tabysymdy jasyrmaımyn» dep naqty aıtylsa, ol adamdardyń adal bolýyna kóbirek áser etken.
Bul zertteý qarapaıym bir shyndyqty kórsetip tur: adamnyń shynshyldyǵy syrtqy baqylaýǵa emes, ishki jaýapkershilikke, óz-ózine bergen ýádege baılanysty. Ári ýáde naqty, anyq bolsa ǵana áser etedi. Iаnıs Zıkfeldtiń komandasy endi bul tásildi qoǵamdyq jaýapkershilikti arttyrý sekildi baǵytta synap kórmek.