Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ýaǵynda qazaq balasy qasiretti synaqtan ótip, álemge batyrlyǵyn áıgiledi. Sol mańdaıy jarqyraǵan myńdaǵan jaýyngerdiń arasynda ákemiz Qonaqbaı Nazarovtyń bolǵanyn búgingi urpaǵy maqtan etedi.
Aqyn Qasym Amanjolovtyń «Qaı jerde úzilesiń, qaıran sapar?» degen jyr joldary esińizde me? Sol aıtpaqshy ákemiz Qonaqbaı Nazarovtyń júrip ótken joly, kórsetken erlikteri men soǵystan keıingi jyldardaǵy taǵylymdy ómiri bárimizge tálim bererlik. Ol kisi 1913 jyly 25 jeltoqsanda Aqtóbeniń Shalqar óńirindegi №1 aýylda dúnıege kelip, 1930 jyly Shalqar qalasynda mekteptiń 7-synybyn bitirip, 1932 jyly aýyl muǵalimderin daıarlaıtyn kýrsqa túsedi. Sóıtip, áýelgi eńbek jolyn muǵalimdikten bastap, 1936 jyly keńes áskeri qataryna shaqyrylyp, 1939 jyly qarashada Túrkistan áskerı okrýgi shekara áskerleri saıası bólimi partııa komıssııasynyń sheshimimen partııa músheligine qabyldanady. Budan ári Ashhabad, Tashkent qalalaryndaǵy áskerı-saıası ýchılıshe janyndaǵy saıası jetekshilerdiń úsh aılyq kýrsynda oqıdy.
Fashıstik Germanııa KSRO-ǵa basyp kirgende ákemiz oqýda edi. «Jaýǵa qarsy turý degen uǵym ata-babalarymyzdyń qanynda bar. Rasyn aıtaıyq, biz ózimizdi soǵys shebine tezirek jiberse eken dep armandadyq», deýshi edi ol kisi.
Ákemiz urys shebine 1941 jyly 20 qazanda kirdi. Soltústik-Batys maıdanyna 391-atqyshtar dıvızııasyna qarasty 1278-atqyshtar polki atqyshtar batalonynyń komıssary laýazymynda boldy. Bul polk Almaty qalasyna taıaý Talǵar stansasynda jasaqtalypty. Bir qyzyǵy, osy Talǵarda ákemiz bolashaq dańqty batyr Baýyrjan Momyshulymen tanysady. Ákemizden qalǵan jazbalarda polk komandıri kapıtan Ivan Gordıevskıı týraly estelikter bar. Polk komıssary, aǵa saıası jetekshi Nıkıta Grýzınsov týraly da jyly lebiz aıtady. Máselen, ákemiz bir jazbasynda «Soǵysta áskerı baýyrlastyq degen uǵym boldy. Jaýǵa degen óshpendilik, soldattardyń rýhyn kóterý týraly aq-adal bastamalarymyz, sheshimderimiz bizdi baýyrdaı etip jiberdi», dep jazypty.
Atalǵan polk Kalının maıdanynda Holms qalasynyń irgesinde jaýmen betpe-bet ushyrasady. Basynan baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan, keńes jerin, elin aıaqqa taptap, baǵyndyramyz dep kelgen fashıst basqynshylarymen shaıqas asqan tózimdilikti, erlikti qajet etti. Qala kósheleriniń birindegi dúleı soǵysta Mıtrýshenkonyń 4-atqyshtar rotasy tutas bir kvartaldy azat etti. Bólimshe komandıri Mıhaıl Gornıkovtyń «Otan úshin, Stalın úshin!» degen ekpindi daýysy qarýlastardyń jigerin janı tústi. Sóıtip, polk Skarýeva, Gýshıno aýdandarynda qorǵanys shebin bekitti.
Holms qalasyn jaýdan azat etý shaıqasynda eren erlik kórsetken ákemiz Qonaqbaı Nazarov týraly armııanyń komandıri general-leıtenant Pýrkaev bekitken Áskerı tujyrymdamada bylaı dep jazylypty: «Nazarov Kýnakbaı komıssar 2-go batalona na protıajenıı vsego boıa s 13 fevralıa 1942 goda po seı den ıavlıaıas voennym komıssarom, ývlekaıa svoım prımerom hrabrostıý ı otvagoı boısov, komandırov v borbe za ovladenııa g. Holm. Tovarısh Kýnakbaı Nazarov ıavlıaetsıa vernym ı predannym synom partıı Lenına-Stalına. Komandovanıe polka predostavlıaet k vyssheı pravıtelstvennoı nagrade».
Ekpindi armııanyń Áskerı keńesiniń 1942 jyly 12 sáýirdegi №185 buıryǵymen KSRO Joǵarǵy keńesiniń tóralqasy erligimen kózge túsken jaýyngerler men ofıserlerdi medaldarmen marapattaıdy. Solardyń qatarynda saıası jetekshi Qonaqbaı Nazarov «Erligi úshin» medaline ıe boldy. Sol jyly mamyrda Holm qalasynyń irgesindegi Izvoz jáne Berezoves, shilde-qyrkúıek aılarynda Rameshkamı derevnıalaryn jaýdan bosatýda kórsetken erligi jáne batalon komandıriniń saıası jumystar jónindegi orynbasary qyzmetin jaýapty atqarǵany úshin kezekti marapatqa usynylady. Soltústik-Batys maıdanynyń qolbasshysy, general-polkovnık Sýrochkın ofıserler kýrstastary birlesken komandovanıesi usynǵan Qyzyl juldyz ordenine qanaǵattanbaı, marapattaý qaǵazy shekesine óz qolymen II dárejeli «Otan soǵysy» ordenine» dep buryshtama jazady. 1943 jyly 21 qyrkúıekte Soltústik-Batys jaýyngerleri men ofıserlerin marapattaý týraly buıryq shyǵarylyp, ákemizdiń omyraýyna II dárejeli «Otan soǵysy» ordeni taǵylady.
Ákemiz osylaı soǵysta Berlınge deıin jaýmen arpalysty. Qyzyl Armııa bas saıası basqarmasy basshysynyń 1945 jyly 9 tamyzdaǵy №02387 buıryǵy negizinde ofıserlerdiń úlken toby áskerı qyzmetinen bosatylyp, elge qaıtarylady. Munyń ishinde «gvardııa kapıtany Qonaqbaı Nazarov densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty ofıserler quramy rezerviniń 58-jeke polkinde batalon komandıriniń saıası bólim jónindegi orynbasary qyzmetin tapsyrǵany» kórsetilipti. Syrqattaný týraly №271 kýáliginde «sol jaq tizesi jaraqat saldarynyń syr berip, erkin júrip turýynyń shektelýi baıqalǵany» jazylypty. Attestattaý qaǵazynda ofıserdiń jaǵymdy sıpattary aıtylyp, qyzmetin jaýapty atqarǵany málimdelipti.
Fashızmge qarsy soǵysqa bastan-aıaq qatysyp, úsh ret jaraqat alǵan gvardııa kapıtany Qonaqbaı Nazarov II toptaǵy múgedek dárejesinde elge kelgen soń, jalǵyz kún tynystap, eńbekke kirisip ketedi. Áke-shesheden jastaı qalyp, zulmat kezeńderdi bastan ótkizgen, maıdan dalasynda ot keship, muz jastanǵan ákemizdiń bulaı etpeske haqy joq edi. Qara jamylǵan qanshama shańyraqtyń tútinin túzý shyǵýyna kúsh saldy. Sondyqtan ákemizdiń ómiri, oı-tolǵamy, atqarǵan qyzmeti, maıdan dalasyndaǵy erlikteri, keıingi tyńdy ıgerýge sińirgen mańdaı teri bir kitapqa júk dep sanaımyz.
Jalpy, áskerı saıası jetekshi uǵymy búgingi kúnde de mańyzdy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qandaı zulmatty bolsa, búgin táýelsizdikti kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý men qorǵaý – sondaı qajetti is. Buǵan dástúrdi, tarıhty jan-jaqty biletin mamandar qajet.
Maıdanger Qonaqbaı Nazarov halyqtyń uly bolatyn. Aqtóbe óńiri Oıyl, Qarabutaq, N.Baıǵanın, Yrǵyz aýdanynyń burynǵy-keıingi aqsaqaldary, zııalylary ákemizdi jaqsy biledi. Ol keńes tusynda osy aýdandarda birinshi hatshy, túrli deńgeıdegi jaýapty qyzmet atqardy. Áıgili Shyǵanaq Bersıev pen Nurpeıis Baıǵanınniń tálimin kórgendermen istes, syılas boldy. Eshqashan sholaqbelsendilikke, ásire kommýnıstikke barmady. Qaıratker Dinmuhamed Qonaevpen laıyqty qarym-qatynasta bolyp, izgi qaıratker, basshy deńgeıinde ómir súrdi. Halyqtan kóp bata aldy. Anamyz Sholpan Almaǵambetqyzy ekeýi jeti perzentine (3 ul, 4 qyz) laıyqty tálim-tárbıe, zamanǵa saı joǵary bilim berip, zııalylyq ónegesin kórsetti.
Biraq maıdan jaraqaty, kún-tún bel sheshpeı atqarǵan jumys ákemizdiń densaýlyǵyna qatty áser etip, zeınetke shyqqan soń kóp uzamaı 64 jasynda baqıǵa ozdy. Álem oıshyldary «Beıbitshilik – órkenıettiń danalyǵy, al soǵys – aýyr qylmysy» degen. Biz maıdanger ákelerimizdi eske ala otyryp, osyny este ustaǵanymyz jón sekildi.
Bolat QONAQBAIULY,
maıdanger perzenti