«Erlik eskerýsiz qalmaýǵa tıis» Keńes Odaǵynyń batyry Baýyrjan Momyshulynyń áli de ashylmaǵan syrlary men qyrlary týraly

– Baýyrjan Momyshulynyń 110 jyl­dyǵy mereıtoıy ústindegi suhba­ty­ńyzda «Kýbada, Ispanııa men Iz­raılde, myna ózimizdiń Túr­kııa­da Baýyr­jan Momyshulynyń áskerı ilimi ka­detterden bastap iri áskerı qu­ra­malarǵa deıin oqytylady. Al biz­diń ásker úshin ol pánder áli kúnge deıin tańsyq sanalyp keledi», dep aıt­qanyńyz esimde saqtalyp qalypty. Osy oraıda sizge qoıar birinshi saýalym – bú­­­gingi bizdiń áskerdegi ahýal qalaı?  Bul arada, árı­ne, Momyshulynyń ás­ke­­rı ili­miniń mańyzy sheksiz ekeni daýsyz...

– Bizdiń joǵary áskerı oqý oryndaryna Baýyrjan Momyshulynyń pánderi áli tańsyq. Oqytylyp jatqan joq. Ras, batyr atyndaǵy áskerı salaǵa beıimdelgen mektepter men kadetterde Baýkeń dárisi shama-sharqynsha oqytylyp jatyr. Burynǵy aıtyp ta jazyp júrgen derek-dáıekterimizge bir ǵana jańa mysal qosaıynshy: Baýyrjan Momyshulymen Kalının qalasyndaǵy Joǵary áskerı akademııada kýrsanttarǵa birge sabaq bergen polkovnık Petr Zelmanovıch Gorelık degen áskerı ǵalym bolǵan. Sol kisiniń «Baýyrjan Pervyı» degen essesin oqydym. Ol bylaı deıdi: «1946 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasy óziniń Qarýly kúshterin jańadan jasaqtap jatqanda áskerı quramdarda «Volokalam tas joly» kitabyn Jarǵy retinde paıdalanǵan...» Basqa alyp-qosarym joq.

– Túsinikti. Beke, jalpy siz jetek­shilik jasaıtyn ortalyqtyń áskerı uıym­­darmen baılanysy bar ma? Mek­tep ja­syndaǵy jas býyn ókilderimen she?

– Taıaýda oblys aýmaǵyndaǵy shekara áskeri bólimshesimen tuńǵysh ret kezdestik. Oǵan ardagerler, stýdentter, jas ustazdar qatysty. Sát Qýantaı degen jap-jas ustaz Baýyrjan Momyshuly týraly jınaǵan derekterin ortamyzǵa jaıyp salyp, tańǵaldyrdy. Jas jaýyngerler oǵan sondaı rıza boldy. Osy kezdesý tamyzyq boldy-aý deımin, ortalyqtyń atyna taǵy úsh áskerı uıymnan shaqyrtý tústi.

Baýyrjan atamyzdyń týǵan jeri Jýa­lydaǵy jalǵyz mýzeıiniń jádiger­lerin halyqqa etene jaqyn tanystyrý maqsatynda «Kóshpeli mýzeı» is-sharasyn ótkizip júrmiz. Osy kúnge deıin oblystyń segiz aýdanyn araladyq. Bul is-sharalarǵa Jýaly aýdanynyń ákimi Jalǵas Murtaza aıryqsha qolushyn bergenin atap ótkim keledi. Mektep oqýshylarymen batyrdyń rýhyn alǵa tartyp ótkizgen kezdesý sátindegi balalardyń kózderinen ot ushqynyn kórgendegi tańdanysymdy bir sózben jetkizý múmkin emes shyǵar. Esińizge alyńyzshy, nemis fashısterimen shaıqasta qazaqtyń jasóspirimderi jasyna 2-3 jas qosyp, maıdanǵa óz erikterimen attandy emes pe? Dańqty ardagerdiń ómirtarıhyna úńilip, zerdelep kórińiz, solardyń deni – Otan qorǵaýǵa jasyn jasyryp attanǵandar. Baıqadyńyz ba, Otanyn qorǵaýǵa degen, ultshyldyqqa, patrıottyqqa degen tárbıeniń bastaý joly qaıda jatyr?

– Sizben kelisemin. Dańqty akademık Ábdýálı Qaıdarı aǵamyz da maıdanǵa mektepte júrgen jerinen jasyn ulǵaıtyp barǵan. Ákesi ekeýi bir maıdanda, bir shepte soǵysqan, biraq bir-birinen habarsyz bolǵan...

– Kórdińiz be! Qazir bizde balalar kitap oqymaıdy, telefonnan, ıaǵnı ınternetten túspeıdi degen jalpylama pikir qalyptasqan. Joq, olaı emes... Biz ár kez mektep oqýshylary men aýyldaǵy soǵys ardagerleriniń sońǵy tuıaqtarynyń basyn qosyp, kezdesý ótkizemiz. Aǵa býynnyń bul ókilderi – Baýkeńniń kózin kórmegenmen ol týraly kitaptan oqyp, aqıqat pen ańyzdyń arajigin ajyratyp úlgergender. Olar oılaryn ortaǵa salǵanda jetkinshekter uıyp tyńdap qana qoımaı, kádimgideı jigerlenip qalatynyn talaı baıqadym. Birde jádiger-antıkvarıatqa bógde adamnyń saýsaǵyn da tıgizýge bolmaıtynyna qa­ra­mastan, jalyndap turǵan bozbalaǵa Baýyrjan atamyzdyń maıdandaǵy ofı­serlik shekpenin kıgizdim. Sondaǵy balań jigittiń shattanǵan sátin kórseńiz! Nasıhat pen úgittiń adam aıtqysyz tektonıkalyq kúsh-qýaty bolady, bilesiz ǵoı...

– Negizi, Beke, siz ben biz kitap oqýǵa «kóndigip» ós­ken urpaq ókilderimiz. Qazirgi jasta­ry­myzdyń kitaptardan góri telefon arqy­ly ǵalamtorǵa úńilýge úıir ekeni ras qoı?

– Ras, biraq, bir mysal aıtaıyn... Keńes odaǵynda, zertteýlerim boıynsha, Baýyrjan Momyshulynyń «Ushqan uıadan» bastap, «Kýba áserleri» bar, «Moskva úshin shaıqasy» jáne basqa shyǵarmalary bar, barlyǵy birinshi jáne keıin qaıta basylǵandaryn (30 myń, 60 myń, 120 myń danadan!) qosqanda 2,5 mıllıonnan astam danamen jaryq kórgen eken. Al búginde múıizi qaraǵaıdaı ataqty jazýshylarymyz kitaptary 1000 danamen shyqsa, soǵan máz. Muny aıtyp otyrǵanym, kitap oqylmaıdy emes, oqylady, jastar da beıim, ókinishtisi sol, kitap oqyrmanyna jetpeıtin sekildi. Sońǵy bes kezdesýden osyny anyq baıqadym.

– Baýyrjan Momyshulynyń 100 jyldyǵyna oraı memleket qomaqty qarjy bólip batyrdyń 30 tomdyq jınaǵyn shyǵardy. Ol is-shara jalǵa­syn taýyp ta otyrǵan shyǵar?

– Sózińiz aýzyńyzda, jýyrda sol 30 tomdyqtyń jalǵasy dep qosymsha eki tomdyq kitap shyǵypty. Tysynda ádet­tegideı «Baýyrjan Momyshuly» dep jazylǵan. Ishinde Baýyrjan Momysh­ulynyń avtorlyq bir dúnıesi emge joq. Kóptomdyq jalǵasynyń kommersııaǵa aınala bastaǵany shyǵar. Sol úshin men Baýyrjan atamnyń arýaǵynan keshirim surap «Jas alash» gazetine maqala jazdym. Nege? О́ıtkeni álgi kommersanttar redkollegııa múshesine burynǵy tomdyqtardaǵy sekildi meniń aty-jónim­di badyraıtyp jazyp qoıypty...

Bir qýanyshtysy, «Jambyl oblysy – kitap oqıtyn óńir» degen jaqsy bas­tama jarııalandy. Naǵyz nasıhat dep osyny aıtamyn. Bul endi eldiń barlyq aımaǵyna juǵysty bolsyn dep tileıik.

– Beke, kitap týraly sóz qozǵap qal­dyq, máselen, memleket tarapynan qarajat bólindi delik. Baýyrjan Mo­mysh­ulynyń úlestirgende pyshaq ústinde taraıtyn kitaptarynyń attaryn atap kóreıikshi?

– Birinshisi – «Soǵys psıhologııasy» ki­taby. Bul Baýkeńniń kezinde orys ti­linde (qazaqshasy – «Qanmen jazylǵan ki­tap»), áskerı aýdıtorııalarda «qany sor­ǵalap turyp» oqylǵan leksııalarynyń negi­zinde jazǵan eńbegi. Qazaqsha aýdarmasy eshqandaı maǵyna berip turǵan joq. Maǵan unamady. Taqyryby soǵystaǵy adamnyń – soldattyń, ofıserdiń maıdan shebindegi jaýyngerlik ómiri. Endeshe, naǵyz qazaqsha ataýy da solaı «Soǵys psıhologııasy» dep saqtalýǵa tıis. Mine, sol kitap oqyrmanǵa qas pen kózdiń arasynda taralady. Keremet kitap. Soǵysta soldat aldymen qandaı tárbıe kórýi kerek, oǵan komandır qalaı tárbıe berýi kerek? Odan áride ekeýi de ol soǵysqa qalaı beıimdelýi kerek degen tereń uǵym jatyr. Ol úshin komandırdiń qandaı tulǵa bolýy shart. Qorqynysh degen ne? Shyǵarmada jaı aza­mattyq bolmystaǵy adam men áskerı ómir­degi jaýyngerdiń shynaıy ómirge degen kózqarastary ashylyp, aıqyndalyp tur.

Ekinshi kitap – «Moskva úshin shaıqas». Arhıvten tapqan bir oljam bar: ómirde Muqan Omarbaev degen podpolkovnık bolǵan. Ataqty jazýshy-maıdanger Ázilhan Nurshaıyqov aǵamyzben bir polkte soǵysqan. Sol kisi: «Moskva úshin shaıqas» – naǵyz erlik kitaby, eldik kitaby, sonymen birge men ony adaldyqtyń, adamgershiliktiń, otanshyldyq jarǵysy dep bilemin. Áskerge qabyldanǵan árbir jaýyngerge, tipti ofıserge osy kitapty aldymen oqytar ma edi dep oılaımyn. Joǵary áskerı oqý oryndarda, áskerı kafedralarda oqytsa bolar edi. Munyń ishinde taktıka da, tájirıbe de, urys ta, utys ta bar. Bul áskerı jarǵyǵa para-par áskerı ilimniń jıyntyǵy. Bul – Jeńis kitaby. Ár taraýy – áskerı ǵylym, azamattyq ilim. Bizdiń soldat bolǵan kezimiz­de mundaı kitap bolǵan joq. Qorǵa­ny­symyzǵa máńgilik úlesi bar kitap», deıdi. Kórdińiz be?

Úshinshi kitap – «Volokalam tas joly». Baýkeń álgi aıtqan «Soǵys psıhologııasy» kitabynda, orys tilinde: «Vy chıtalı Moıý knıgý «Volokolamskýıý shosse?» deıdi. «Meniń!..» deıdi. Iá, ol jóninde ár deńgeıdegi minberlerden aıtylyp, BAQ-ta jazylǵan, quptaıtyn tarıhı qujattar jetip artylady. Dańqty kitaptyń avtory Aleksandar Bek bolǵanmen, naqty jazýshysy – Baýkeńniń ózi!

– Bizdiń uǵymymyzda Baýyrjan Momyshuly qoǵamda áskerı adam, dańq­­ty tulǵa retinde tanyldy. Baýkeń týra­ly estelik jazbaǵan, syr shertpegen, esse jazbaǵan aqyn-jazýshy qal­mady. Bári jazdy. By­laı qarasań, kúni búgin Baýyrjan Momysh­ulynyń adamı tolyq beınesi jasaly­nyp, jeke portreti bar qyrynan ashyl­ǵan, aıqyndalǵan sııaqty, solaı ǵoı?

– Joǵarydaǵy barlyq baýyrjanta­nýǵa úles qosýshylardyń eshqaısysynyń jazý-syzý dúnıesinde «Baýyrjan nege sonshama shynshyl adam bolǵan?» degen saýalǵa jaýap beril­megen. Bári tańǵalýmen, bári tamsanýmen shekteledi? Baýyrjan ómirde ótirik aıtpaıtyn, tek shyndyqty tý etip ustaıtyn, birbetkeı tik minezdi adam. О́zine taıaq bolyp tıse de, tımese de tek aqı­qat­ty aıtqan. Sol adaldyqtyń, shynshyl­dyqtyń túpki syryn osy kúnge deıin eshkim ashyp bere alǵan joq. Bul qasıet Baýkeńe qaıdan kelgen, qaıdan juqqan?

Osydan biraz jyl buryn Baýkeńniń nemeresi, qazirgi tikeleı jalǵyz murageri, nemere inim Erjan Baqytjanulynan atamnyń qaralmaı jatqan bir býma arhıvtik qujatyn surap aldym da, asyqpaı paraqtaı otyryp, tirnektep detal jınap, jumys istedim. Sol býmadan sarǵaıǵan bir jarym paraq Baýyrjan atamnyń qoljazbasyn taýyp aldym. Orys tilinde jazylypty. Taqyryby «Biz ı­nternatta oqyp júrgende» dep atala­dy. Batyr atam ne jazsa da, jazǵan dúnıesiniń sońynda aıy-kúnin qoıýdy umyt­paıtyn, myna paraqta jazylǵan ýaqyty kórsetilmepti. «Internatta oqy­ǵan kezimizde bizdiń barlyǵymyzda bir pas­port boldy» deıdi sonda. Deıdi de ony bylaı saralaıdy, «olar – kedeıdiń balasy, máńgilik batraqtyń balasy nemese tas jetim». Baýkeń 1921 jyly Áýlıeatadaǵy Asa ınternatyna Jýalydan kelip oqýǵa qabyldanǵan ǵoı. О́te aýyr kezeń. Internattaǵy on-on eki jasar balalar oqýdan shyǵyp qalmaýy úshin ótirik aıtatyn bolǵan. Iаǵnı «Baıdyń malyn baqqam, baıdyń balalary meni uryp-soqqan» degendeı. Ol ol ma, balalar qatar­lastaryn «qaralap», ol batraqtyń balasy emes, baıdyń tuqymy degen sııaqty qulaqtandyrýlardy muǵalimderine «jet­kizip» turýǵa beıimdelgen, ıaǵnı beıim­degen. Baı otbasynan shyqqan balalar ınternattan birden qýylǵan. Qyzyq bolǵanda, birde sol ınternatqa Momysh atam kelmeı me, Áýlıeataǵa? Bes-alty balany muǵaliminen surap alyp qaladaǵy bir shaıhanaǵa aparyp, tamaqtandyrady. Qaıtar kezde ekeýara áńgimede balasy Momysh atama kelesi kelgende «Meniń balam baıǵa jalshy bolǵan» degen aýyl-keńesten bir japyraq anyqtama ákelýin ótinedi. Atam ań-tań, «Bul ne, qaıdan shyqqan áńgime?» dep suraıdy. Balasy mán-jaıdy jasyrmaı aıtady. Ákesi úndemeı tyńdaıdy. Artynan «Balam-aý, sen nege basyńa jamandyq shaqyryp otyrsyń? Biz tuqymymyzda baıdyń malyn baqpadyq, bóten adamǵa jalshy bolmadyq. Esińde bolsyn, ótirik aıtý – Qudaı aldynda úlken kúná. Adam shynshyl bolýy kerek», deıdi. Sonda 12 jasar zerek oqýshy Baýyrjan «Ata, eger meni oqýdan shyǵaryp jiberse qaıtemiz?» deıdi. Ákesi «Shyǵarsa shyǵarady da, endi ne isteımiz, úıge qaıtyp kelesiń. Biraq, balam, ótirik aıtýshy bolma, – deıdi. – Adamdardy aldaý – uıat!» Mine, ákeniń balasyna bergen ómirlik sabaǵy, adaldyq sabaǵy! Sol sary qaǵazda saqtalǵan Baýkeńniń óz qolymen jazǵan myna bir joldardy oqyp bereıin: «Ákem sol kúni maǵan ótirik aıtpaýdyń qorqynyshty emes ekenin, al ótirikshi atanýdyń naǵyz qorqynysh úıiretinin túsindirip, meni eshqashan da ótirik aıtpaýǵa kóndirdi, sendirdi. Eger meniń ótirigimdi estıtin bolsa, maǵan qatty renjıtinin de eskertti», deıdi. Mektep te qarap jatpaı jylyna eki ret balalardan áleýmettik tegi týraly «esep» alyp turýdy umytpaǵan. Sonda bala Baýyrjan ornynan turyp, «Bizdiń qozysymen qosqanda otyz qoıymyz, buzaýyn qosqanda eki sıyrymyz, bir jylqymyz qulynymen bar» dep shyn­dyq­ty shyryldatyp aıtyp turǵan... Áke sózi ómirlik sabaq bolǵan. Baýkeńniń maıdan shebindegi aıtylatyn «Basyńa ólim qaýpi tónip tursa da, shyndyqty aıtýdan qashpa» degen naqyl sózi sodan qalǵan.

– Beke, siz taǵy bir suhbatyńyzda arhıvten Baýyrjan Momyshuly aıtqan «Eki márte batyr, qos shendi general» qujatyna qol jetkizsek, baýyr­jantaný iliminde tarıhı tóńkeris bolady» degen edińiz. Arhıv ne deıdi?

– Baýyrjan Momyshulynyń jyl sońyna qaraı atalyp ótiletin 115 jyldy­ǵyna deıin osy saýalǵa ózim de jaýap tabý­ǵa talpynyp jatyrmyn. Tabylyp ta qala­tynyna senimim jetedi. Máselen, soǵys kezinde joǵary shendi qolbasshylarǵa batyr ataǵyn berý úshin aldymen ulttyq respýblıkalardyń Joǵarǵy keńesi prezı­dıýmynyń qaraýyna úmitker týraly kepil­deme jiberip, olardyń kelisimin ala­tyn tár­tip bolǵan. О́zbekstanǵa general Sa­byr Rahımovtiń kepildemesin jibergen kezde ózbek aǵaıyndar «ol qazaq dep ishtar­­lyq jasamaı», birden «óte jón» degen minez­deme jibergen. Al bizdiń Baýkeńe qatysty Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi prezıdý­myna Máskeýden kelgen kepildeme qujattyń kóshirmesi bar da, qaıtqan izi joq.

Máselen, 1944 jylǵy Keńes Odaǵy­nyń batyry Málik Ǵabýllınniń Baýkeńe jazǵan bir emes birneshe hatyn súzip oqyp shyqtym. «Baýyrjan Momyshuly Qazaq KSR-niń narkomy bolsyn» degen kepildeme hatqa qatysty, batyr jazǵan hattyń biriniń qysqasha mazmunyna toqtalyp óteıin: «Baýke, Almatyda júrip men osyndaǵy azamattardan qoryqtym, – deıdi ol. – О́ıtkeni olar bizden qorqatyn sııaqty. Bul sheneýnikter «Erteń soǵys bitkende bular (M.Ǵabdýllın, B.Momysh­uly...) Almatyǵa kelip bizdiń ornymyzdy tartyp alady» dep oılaıdy. Sol sebepti bular bizdi Almaty túgili Qazaq­stanǵa jolatýǵa qarsy» deıdi. Bul jazbalar álgi joǵaryda aıtqan 30 tomdyqtyń ishinde hattalǵan. Meniń aqıqattyń túbine jetý úshin arhıvten-arhıvke baryp, shań basqan qaǵazdardy aqtaryp, «aq ter, kók ter» bolýyma Keńes Odaǵynyń batyry Málik Ǵabdýllın aǵamyzdyń osy haty sebepshi. Bolmasa, 45 pen 46-nyń arasyndaǵy qylshyldaǵan jasynda, qaharmandyǵyn kúlli álem moıyn­daǵan Momyshuly zeınetkerlikke nege óte erte shyqty? Qazaqstanda «qyzmet» tabylmaǵany ma? Oılandyratyn jaıt. Biz tarıhtan sabaq alýymyz kerek. Qazir arhıvterdi qaýzap aqtarǵan saıyn Baýyr­jan Momyshuly shovınıstik saıa­­sattyń qurbany boldy degen sózdiń ózin aıtýǵa oılanyp qalyp júrmin. Árıne, «uly reseılik shovınıstik pıǵyl­dyń» bolǵany aqıqat, ol týraly tarıh betindegi «aqtańdaqtardan» anyq baı­qaı­myz da. Deıturǵanmen, taǵy bir aıtqym keletin jaıt, general Panfılov Baýkeńdi «Lenın» ordenine usyndy, general Serebrıakov bir emes eki ret (!) Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usyndy, general Chıstıakov Baýkeńdi generaldyq qyzmetke – dıvızııa komandırine usyndy... Shyndyqqa, túbi jetýimiz kerek.

– Sońǵy jańalyq­tardan Jeńis kúniniń qar­sańyn­da Taraz qalasynda Baýyrjan Momysh­uly mýzeıi ashylady degen qýanyshty habardy qulaǵymyz shaldy. Qutty bolsyn!

– Ol ras, aıtýly kúnniń qurmetine oraı qalamyzda Baýyrjan atamyzdyń mýzeıi ashylady. Tarazdaǵy batyr mý­zeıi­ne, Zeınep jeńeshem men Erjan Baqytjanuly baýyryma myń alǵys, atamnyń úıdegi kózdiń qarashyǵyndaı saqtalǵan biraz múlikti tapsyrdy. Baýyrjan atamnyń keıde maýqyn basyp, saz shaqyryp oınaıtyn súıikti pıanınosyn da alyp keldik. Segiz qyrly bir syrly bolǵan ǵoı atamyz. Tarıhı qujattardyń barlyǵyn (aýdıo-vıdeo taspalar, veb-saıt materıaldary, qoljazbalarǵa deıin) únemi túgendep, eselep qosyp otyramyz.

Soǵys tarıhynda «jabaıy dıvızııa» degen ataýdy alǵash aıtqan nemistiń general-feldmarshaly Erıh Gepnerdiń «Qazaqtar soǵysta eshqandaı áskerı jarǵyǵa baǵynbaı soǵysady. Ajaldan da qoryqpaıtyn adamdar» degen jádi­ger sózin taptyq. Onyń Baýyrjan Momysh­uly týraly dıvızııa qolbasshysy Fon Brýk­ke, tipti Gıtlerdiń ózine de jeke jaz­ǵan haty bar deıdi. Internetten shala-shar­py, jetimsiz dúnıeler shyqty. Túp­nusqa qujat nemis arhıvinde bolýy ábden múmkin. Sol sebepti nemisterdiń mem­lekettik arhıvine hat joldadyq. Ekin­shi, Kýba! О́zińiz bilesiz, on kúndik saparyna kýbalyqtar taǵy 20 kún qostyrýǵa áreket­tengen, biraq Baýkeń «Kezdesip te, bárimen áńgimelesip te, leksııamdy oqyp ta úlgeremin, maǵan qosymsha on kún de jetedi» degen. Sol 20 kún oqıǵasynyń qujattaryn múmkindiginshe «aqtarýǵa» úmittenip Kýba Respýblıkasynyń Qazaq­standaǵy elshiligine de hat joldadyq. Jambyl oblystyq ólketaný mýzeıine qarasty Baýyrjantaný ǵylymı zertteý ortalyǵynyń Keńes Odaǵynyń batyry, dańqty qolbasshy, gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshuly týraly qazirgi qolǵa alyp otyrǵan jumys baǵyty –osyndaı. Erlik eskerýsiz qalmaýǵa tıis!

– Baıypty da baısaldy áńgimeńiz úshin rahmet.

Áńgimelesken –

Talǵat SÚIINBAI,

jýrnalıst, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

ALMATY