Jetistik – keńese bilgen jerde

Túp shejiresi sonaý ejelgi el – Máńgilik Elden bastaý alatyn qazaq halqynyń sherli shejiresindegi kúrmeýi kóp kúrdeli suraqtardyń eń ózektisi – etnogenez, etnostyq tarıh, onyń ishinde  ulttyq memlekettilik máselesi. Otandyq, tól tarıhna­ma­da bul sonaý Shoqan, Abaı, Shákárimderden bastap talaı talqyǵa túsip, zerdelenip keledi. Desek te, Elbasy Joldaýynda jarııalanǵandaı, bıyl Qazaq handyǵynyń irgesi qalanǵanyna 550 jyl bolatyny aıqyndaldy. Eýrazııa atty qart qurlyq talaı alasapyran oqıǵalardy basynan ótkizse de, osy apaı­tós qurlyqtyń dál kindik orta­syndaǵy ushy-qıyry joq Uly Dalany «ústinde kók aspan, astynda qara jer jaralǵannan beri» meken etip kele jatqan halqymyz ár kezde de Bostandyq, Erkindik, Azattyq uǵymdarymen ulyqtanǵan. Desek te, bas-aıaǵy 5,5 ǵasyr ishinde qazaq halyq retinde qalyptasyp, handyq qurdy, osy aralyqta nebir tar jol, taıǵaq keshýden ótti. Kereı men Jánibek, Haqnazar men Táýke handar tusynda azýy alty qarys kórshilerinen esh qaımyqpaı, qalyspaı, terezesin teń ustap, el men jurt úshin qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman ornatty. XVIII-XIX ǵasyrlarda aǵaıyn arasy alshaqtap, kóz ala bolsa da, kóńil qula bolmaǵan almaǵaıyp kezeńderdiń ózinde jer betinen joıylǵan joq. Bostandyǵy bos­qyndyqqa aınalsa da, bodandyǵy qyl buǵaýdaı qyldyrasa da, kókeıin qara bult basyp, qasireti shash-etekten assa da, jatsa túsi­nen, tursa esinen erkindik pen egemendik ıdeıasy  ketken joq. Irgese otyryp, sirese júrip,  ir­geli eldigi men erligin, joraly jurttyǵyn, qabyrǵaly qal­pyn, salıqaly saltyn saqtap qal­dy. Ol da bolsa qazaqqa ilki­den tán sol baıaǵy Ulttyq mem­le­kettilikke degen uly mahab­bat­tyń, erkindik súıgish erik-jiger­diń, táýelsizdikke dep aıalaǵan armanyn dúnıedegi bar asylyna balaǵan asqaq rýhtyń arqasy. Búgin, mine, Qazaqstan – álemniń tórt buryshyna túgel máshhúr, ulttyq memlekettilikke tán barlyq  qalybyn, qadir-qasıeti men rámizderin qamta­ma­syz etken memleket. Saıası ege­mendigimizdiń irgetasy eko­no­mıkalyq jetistiktermen beki­­tilýde. Áleýmet áldenýde. Kerýen júrip, kósh túzelýde. Al­ǵa ozyq eldiń ortasynan oıyp oryn alamyz degen ulyq maq­sat qoıylyp, ulttyń rýhyn asqar shyńǵa shyǵarar bıik meje qoıylýda.Ultaralyq tatýlyq pen halyq dostyǵy saıası tu­raq­tylyǵymyzdyń máýeli báı­teregine aınalyp otyr. Tilimiz ben dilimiz, mádenıetimiz ben ádebıetimiz jandanyp, jańaryp jatyr. Egemendigimiz baıandy, Táýelsizdigimiz tabandy bolǵan, sóıtip, aldymyzǵa uzaq merzimdi strategııalyq baǵdarlamalar qoıyp, júzege asyrý jolynda kúni-túni eńbektenip jatqan, ultymyzdyń rýhanı qýatyn, qa­ıys­paıtyn qara nardaı qaıratyn, arys aldaspandaı senim men jigerin jeldiń júzine sýaryp, shyńdap jatqan osynaý kezeńi – sol Ulttyq memlekettilik ıdeıasynyń ǵasyrlar boıǵy rýhanı kúresiniń zańdy jemisi de, tarıh aldyndaǵy jeńisi de! Osy turǵydan kelgende El­basy Joldaýynyń kún tárti­bine der ýaqtyly ári óte oryn­dy shyǵarylǵany esh kúmán tý­ǵyz­baıdy. Jahandyq kúrdeli úde­rister, álemdik geosaıası jáne geoekonomıkalyq daǵdarystar, dúnıejúzilik beımaza áleýmettik, mádenı jáne dinı ahýalda sana­ny sansyratqan san túrli syn­nyń týýy – osynyń barlyǵy adamzat aldyna shyrmaýy shym-shytyryq máseleler shyǵarýda.  Qazirgideı kózdi ashyp-jumǵansha erteńiń keshegige aınalatyn zamanda jaıbasarlyq jaqsy nyshan emes. Sondyqtan da bolar, Joldaýdyń munsha erte jasalatynyn eshkimniń de bol­jap-bilmeı qalǵany. Onyń ús­tine áńgime el men jer úshin, Ult­tyq memlekettilik pen ult úshin asa ózekti mindet pen maq­sattar tóńireginde qozǵalyp otyr. Bul rette Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń 20 jyldyǵy, Qazaq­stan Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵy, Uly Jeńistiń 70 jyl­dyǵy sekildi saıası, áleýmet­tik, mádenı jáne rýhanı mańyzy aıryqsha mereıtoılarǵa da óz ba­ǵasy berilip otyrǵany qýantady. Tamaq jáne hımııa óner­kásibine, mashına jasaý, qyzmet kórsetýler salalaryna qatysy bar shaǵyn jáne orta bızneske, ári  kásipkerlikti jeńildikpen nesıeleýge qosymsha 100 mıllıard teńge bólinip otyr. Halyqtyń kópshiligi úshin asa mańyzdy bank sektoryn saýyqtyrýǵa qosymsha 250 mıllıard teńge jumsalmaq. Ulttyq memlekettiligimizdiń halyqaralyq abyroıyn áspet­teıtin EKSPO-2017 kór­me-keshenine, kóliktik-logıs­tı­kalyq,  ındýstrııalyq-ener­ge­tı­kalyq jáne turǵyn úı ınfra­­­qurylymdaryn nyǵaıtyp, odan ári damytýǵa bólinetin qar­jy kólemi qyrýar. Bilim, tálim men tárbıe  salasyna baı­la­­nysty, ásirese,  balalar baq­shasy júıesiniń damýyna 3 jyl boıy qosymsha 20 mıl­lıard teńge, mektepterdi jón­deýge jáne jańalaýǵa 20 mlrd. teńge bólinbek. Tek jol qury­lysy arqyly ǵana jańadan 200 myń jumys orny qurylyp, sol jol qurylysyna 70 mlrd. teń­ge jumsalmaqshy. Ejelden Batys pen Shyǵysty jalǵap, eki dúnıeniń saıası, áleýmettik, eko­nomıkalyq, mádenı jáne rýhanı baılanystarynyń kúretamyry bolǵan Uly Jibek joly ótetin Qazaqstan úshin jol, kóliktik logıstıka  máseleleri erekshe mańyzǵa ıe ekeni ábden túsinikti. Aınalyp kelgende, atalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq sala­lar­dyń barshasy – memlekettiń, Ulttyq memlekettiligimizdiń t­uǵyrly tirekteri.  Olardyń ár­biri – Qazaq memlekettiliginiń álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý jolyndaǵy aýqym­dy da abyroıly qadamdary. Jetistik – keńese bilgen jer­de, birlik pen tirlik bar jerde.  Solaı bolǵanda ǵana, Elbasy óz Joldaýynda atap kórsetkendeı, Jalpyulttyq ıdeıa –Qazaqstan qut pen berekeniń, yntymaq pen yrystyń  oshaǵyna aınalmaq! Altaıy ORAZBAEVA, tarıh ǵylymdarynyń doktory, L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory. ASTANA.