Kúni keshe ǵana jaqsy bir jańalyq estidik. Parıjdegi Bilim, ǵylym jáne mádenıet máseleleri jónindegi Birikken Ulttar Uıymynyń (IýNESKO) jáne basqa da halyqaralyq uıymdardyń janyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Turaqty ókili Asqar Ábdirahmanov áleýmettik jelilerdiń birindegi paraqshasynda Fransııa astanasynda qazaq jáne qyrǵyz aqyndarynyń qatysýymen aıtys ótkeli jatqanyn habarlap, Eýropadaǵy aǵaıyndarymyzdy tól ónerimizdi tamashalaýǵa shaqyrypty. Kóńil qýantar habardy estı sala Parıjge telefon shaldyq. Aldaǵy mádenı oqıǵanyń mán-mańyzy men sıpaty jóninde surap bildik.
– Asqar Saýytbekuly, jaǵymdy jańalyqty estip jatyrmyz. Aıtysty Parıj tórine shyǵarǵaly jatyr ekensizder. Qutty bolsyn! Bul Fransııa jerinde alǵash uıymdastyrylyp jatqan aıtys pa?
– Rahmet. Áýeli myna jaıdyń basyn ashyp aıtyp alaıyn, bul aıtystyń Parıj tórine alǵash kóterilýi emes. Fransııa astanasynda 2008 jyly Júrsin Erman aǵanyń bastamashylyǵymen, О́mirzaq Sársenov, Amangeldi Ermegııaev sııaqty iri mesenattardyń qoldaýymen dúbirli aıtys ótken. Oǵan ataqty ánshilerimiz, kúıshilerimiz, termeshilerimiz de qatysyp, óner kórsetken. Internette sol aıtystyń esebin «Egemen Qazaqstannyń» betinde jarqyratyp jazǵan Qorǵanbek Amanjoldyń maqalasy bar eken. Sizben suhbatqa daıyndalǵanda sol maqalany bastyryp ta aldym. Mine, oqyp ta bereıin: «Birden aıtaıyq, naýryzdyń birinshi juldyzynda ótken aqyndar aıtysy ósken eldiń órkendi ónerin, kemel óresin qaltqysyz tanytyp, ulttyq mádenıetimizge úlken olja saldy deýimiz kerek. Toptan sýyrylyp ozǵan eń úzdik aıtys aqyndarymen qatar ánshiler, termeshiler, kúıshiler, qobyzshylar Eýropa elderindegi qandastarymyzdy atameken, týǵan jerdegi qara orman qazaǵynyń dástúrli ónerimen qaýyshtyryp, qýanyshqa bóledi. Tarıhta tuńǵysh ret osyndaı úlken deńgeıde keń aýqymmen ótken bul dýman halqymyzdyń folklorlyq mýzyka konserti retinde de osynda jınalǵan talǵampaz ári bekzat qaýymnyń kóńilinen shyǵyp, ulttyq rýhty ulyqtaǵan shynaıy óner merekesine aınaldy», dep jazylypty. Buǵan qosymsha túsindirme jasap jatý artyq ta bolar. Bizdiń maqsat – sol ıgi isti jalǵastyrý, halqymyzdyń ózindik ereksheligin aıshyqtap kórsetetin aıtys syndy uly ónerimizdi álemniń mádenı astanasy dep dáripteletin Parıjde taǵy da tanyta túsý.
Onyń ústine muny dál bıyl ótkizýdiń sebebi de bar. Bul dostyq kezdesý baýyrlas eki halyqqa – qazaq pen qyrǵyzǵa ortaq biregeı ónerdiń 2015 jyly IýNESKO-nyń Adamzattyń materıaldyq emes mádenı murasynyń reprezentatıvtik tizimine enýiniń 10 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylyp jatyr.
Oraıy kelip turǵanda Parıjdegi aıtystyń ıdeıasyn Qyrǵyz Respýblıkasynyń Fransııadaǵy elshisi, IýNESKO janyndaǵy Turaqty ókili Sadyq Sher-Nııaz usynǵanyn aıtyp ótý paryz. Bul azamat kezinde Qyrǵyzstannyń mádenıet jáne aqparat mınıstri, Kınematografıster odaǵynyń tóraǵasy bolǵan, «Aıtysh» qoǵamdyq qorynyń negizin qalaǵan tanymal kınorejısser. Bizdiń kórermenderdiń talaıy onyń «Qurmanjan datqa» fılmin qyzyǵa tamashalaǵan. Baýyrlas eki halyqty jaqyndastyrýǵa qosqan úlesi úshin 2021 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen elimizdiń II dárejeli «Dostyq» ordenimen marapattalǵan. Biz, árıne, bul ıgi bastamany qýana qoldadyq.
– Durys eken. Mundaı sharýa ońaılyqpen ótkizilmeıdi ǵoı. Aıtystyń uıymdastyrylýy jóninde ne aıtar edińiz?
– Aldymen bul aıtystyń ózindik sıpatyna azdap toqtala keteıin. Árıne, 2008 jyly ótken aıtystyń aýqymy úlken bolǵan. Memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, Parlament depýtattary, aıtyskerler, ónerpazdar, jankúıerler Qazaqstannan Fransııaǵa tikeleı charterlik reıspen kelgen eken.
Bıylǵy aıtysqa qatysýshylardyń sany shekteýli. Konsert qoıyp ta jatpadyq. Qazirgi kúnniń talabyna, búgingi ómir sıpatymyzǵa osy kólem jarasady dep oılaımyz. Bul aıtystyń ereksheligi – bólekshe mártebesinde. Osy joly qazaq pen qyrǵyzdyń qasıetti óneri sanalatyn aıtys tuńǵysh ret IýNESKO tórine kóterilip, bul ataqty uıymnyń bas páterindegi sahnada óteıin dep tur.
IýNESKO-daǵy tuńǵysh aıtysty uıymdastyrýǵa bizdiń taraptan «Amanat» partııasy, Aıtys aqyndary men jyrshy-termeshiler halyqaralyq odaǵy qoldaý kórsetti. Sózdiń oraıyn paıdalanyp, «Amanat» partııasynyń tóraǵasy Erlan Qoshanovqa aıryqsha alǵysymyzdy jetkizgimiz keledi. Aıtystyń uıymdastyrylýyna erekshe qoldaý kórsetken Májilistiń Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy, rýhanııat janashyry, mesenat Nurtaı Sabılıanovqa arnaıy razylyǵymyzdy bildiremiz. Sonymen qatar Shymkent qalasynyń, Qaraǵandy, Qostanaı, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystarynyń ákimdikteri aqyndar qosynyn qalyptastyrýǵa ózderiniń septigin tıgizdi. Parıjge Parlament Májilisiniń depýtattary – Aıtys aqyndary men jyrshy-termeshiler halyqaralyq odaǵynyń tóraǵasy Amanjol Áltaı, tanymal qalamger Janarbek Áshimjan qazylar alqasynyń músheleri retinde kelýi de bizdi qýantady. Jıýrı quramynda qyrǵyz jaǵynan Jogorgý Kenesh depýtattary Mırlan Samyıqojonyń, Shaıyrbek Tashıevtiń bolatyny baýyrlas el parlamentiniń de bul halyqaralyq is-sharaǵa tıisinshe kóńil bólip otyrǵanyn kórsetedi.
– Aıtysqa kimder qatysady? Qashan, qalaı ótedi?
– Qazaq aıtyskerlerinen Aıbek Qalıev, Abaı Jolmaǵambetov, Meıirbek Sultanhan, Dıdar Qamıev, Bóribaı Orazymbet kelgeli otyr. Olarmen sóz saıysyna qyrǵyzdyń sýyrypsalma aqyndary Amantaı Qutmanalıev, Azamat Bolǵonbaev, Aqmatbek Sultanuly, Maqsat Qulýev shyqpaqshy.
Árıne, aıtysta el men el emes, aqyn men aqyn aıtysatyny túsinikti. Aqyndar jerebe boıynsha aıtysady. Eń kóp upaı jınaǵan eki aqyn fınalǵa shyǵady.
Aıtys osy senbide, 17 mamyr kúni, IýNESKO bas páteriniń II zalynda ótedi. Mekenjaıy: 125 avenue de Suffren, 75015 Paris. Bul málimetti ınternetke de saldyq, Fransııa men Eýropadaǵy otandastarymyz ben qandastarymyzǵa da ınternet arqyly jetkizdik.
Negizgi maqsatymyz – ortaq ónerimiz arqyly tarıh, taǵdyr tabystyrǵan týystas halyqtar ekenimizdi tanyta otyryp, aıtystyń ǵajaıyp qasıetterin nasıhattaý. Eldigimizdi kórsetý.
– Qysqa da bolsa tolymdy áńgimeńizge rahmet. Aıtys sátti ótip, tól ónerimiz álem tórine kóterile bersin dep tileımiz.
Áńgimelesken –
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»