Kóktemgi egis kedergisiz júrýge tıis

Kóktemgi egisti ýaqtyly jáne sapaly júrgizý – Úkimettiń turaqty baqylaýyndaǵy máseleniń biri. Bıyl jalpy egis alqaby 23,7 mln gektardy quraıdy, bul ótken jylmen salys­tyrǵanda 413 myń gektarǵa kóp. Pre­zıdent tapsyrmasyna sáıkes, aýyl sharýashylyǵy daqylyn ártarap­tandyrýǵa júıeli jumys júrgizilýde. Nátıjesinde, 2 jylda bıdaı alqaby 750 myń ga qysqardy.

«Al «Túrkistan» áleýmettik kásip­kerlik korporasııasy men qytaı­lyq Sınszıan Lıhýa kompanııasynyń ortaq jobasy esebinen tamshylatyp sýarylatyn maqta alańy kerisinshe 50 myń gektarǵa ulǵaıady. 2023 jylǵa deıin tek 2 myń gektar maqta alqaby tamshylatyp sýarý tehnologııasymen ósirilgen edi. Qyzylorda óńirinde kúrish alqaby 4,7 myń ga qysqarady. Odan bólek, sýdy únemdeý úshin 9,2 myń ga sý únemdeý tehnologııasyn engi­zip, 60 myń ga lazerlik tegisteý ju­mysy júrgiziledi», dedi Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstri Aıdarbek  Saparov.

Búginde respýblıka boıynsha jazdyq daqyldardy egý bastalyp, egis naýqany barlyq óńirde júrip jatyr. Barlyǵy 3,7 mln ga egildi. Sonymen qatar ońtústik óńirde erte pisetin kókónisterdi jınaý jumysy bastaldy. Túrkistan oblysynda 1,2 myń ga alańnan 38,3 myń tonna qyryqqabat jınaldy. Jalpy, bıyl 580 myń tonnaǵa jýyq erte pisetin kókónis jınaý josparlanǵan. Bul jańa egin jınaýǵa deıingi maýsymaralyq kezeńde ishki naryqtyń qajetin tolyq qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Kóktemgi aýa raıynyń qalyp­tan tys jyly bolýyna baılanys­ty bıylǵy vegetasııalyq kezeń jyldaǵydan 20 kúnge erte bastaldy. Bıylǵy ereksheliktiń biri – vegetasııa aldynda topyraq ylǵalynyń jetkiliksizdigi. Bul faktor ońtústik óńirdegi sý sharýashylyǵy jaǵdaıyna aıtarlyqtaı áser etti. Ústińgi qabattaǵy ylǵaldyń az bolýyna baılanysty egistiktiń sýǵa qajettiligi 50%-ǵa artty. Bul aldaǵy aılarda sý tapshylyǵy qaýpin kúsheıtip otyr.

«2025 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha ońtústik óńirlerdegi sý qoıma­larda 26 mlrd m³ sý jınalǵan. Meje­li túrde turaqty sý jetkizýdi qam­ta­masyz etý maqsatynda, mamyr aıynda Qazaqstan, Tájikstan jáne О́zbekstan arasyndaǵy «Bahrı-Tochık» sý qoımasynyń maýsym-tamyz aılaryndaǵy jumys rejimi boıynsha úshjaqty keste bekitiledi. Atalǵan qujat sheńberinde elge vegetasııalyq kezeńde Dostyq kanaly arqyly kemin­de 491 mln m³ sý jetkiziledi dep jos­par­lanyp otyr», dedi Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov.

Sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný maqsatynda mınıstrlik ótken jyldyń qazan aıynan bas­tap vegetasııaaralyq kezeń men kóktemgi tasqyn kezinde jalpy kólemi 15,7 mlrd m³ sýdy kóldik júıe­ler men jaıylymdyq jáne sha­­­byndyq alqaptarǵa baǵyttaý ju­mys­­taryn júrgizdi. Mysaly, Tasót­­kel sý qoımasynan Sozaq aýdany aýmaǵyna 1,5 mlrd m³ sý aǵy­zyl­­dy. Bıyl jyl basynan beri Qapshaǵaı sý qoımasynan Balqash kóline 3,8 mlrd m³ sý jiberildi. Bul is-sharalar aımaqtardyń ekologııalyq jaǵdaıyna oń áserin tıgizeri sózsiz.

Qazgıdromettiń málimeti bo­ıynsha, aldaǵy vegetasııa maýsymy elimizdiń ońtústik jáne batys óńirlerinde jaýyn-shashyn tapshylyǵy jaǵdaıynda ótedi. Sondaı-aq, Dúnıejúzilik meteo­ro­lo­gııalyq uıym men Soltús­tik Eýrazııalyq klımattyq ortalyǵy­nan alynǵan derekterge sáıkes, bıyl mamyr-shilde aılarynda gıdrolo­­gııa­lyq qurǵaqshylyqtyń týyndaý yqtı­maldylyǵy joǵary dep bolja­ǵan. Bul jaǵdaı agrarlyq sektorda, ásirese Jaıyq jáne Syrdarııa ózen­deri basseınderinde eleýli qıyndyq tý­dyrýy múmkin.

Áıtse de, bıyl eldiń kóp bóliginde qys jyly jáne qarly bolyp, topy­raqtyń molynan ylǵaldanýyna áser etti. Eldiń soltústigi men ortalyǵynyń egis alqaptarynda ylǵal qory negizinen qanaǵattanarlyq jáne ońtaıly. Alaıda, sáýirdegi ystyq aýa raıy belsendi býlanýǵa sebep boldy. Ylǵal tez ketip, sol sebepti egis kezeńinde Batys Qazaqstannyń keıbir aýdanynda topyraq ylǵalynyń qory jetkiliksiz bolýy yqtımal.

«Jaýyn-shashyn negizinen kópjyldyq normalar sheginde boljanyp otyr. Tek qıyr soltústik-batysta, soltústikte, ońtústikte jáne ońtústik-shyǵysta jaýyn-shashyn normadan kópteý jaýady. Tamyz ben qyrkúıek aıy eginniń pisýi jáne ony jınaý jumysyna qolaıly bolady. Jaz aılarynyń aldyn ala boljamy naqtylanyp, aı saıyn tolyqtyrylady, sondaı-aq barlyq múddeli memlekettik organdar men halyqqa jetkiziletin bolady», dedi Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan  Nysanbaev.

Qazir álemde aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń baǵasy men olarǵa degen suranystyń ósý úrdisi baıqalady. Osyǵan baılanysty ult­tyq azyq-túlik qaýipsizdigin qam­tamasyz etý men agrarlyq sektordyń eksporttyq áleýetin nyǵaıtý, onyń qatarynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeýdi yntalandyrý Úkimettiń basym baǵyty. Bul rette egis naýqanyn ýaqtyly ári sapaly ótkizý aıryqsha mańyzǵa ıe.

«Úkimet aýyl sharýashylyǵy jumystaryn qarjylandyrý men  materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan qamtamasyz etý boıynsha barlyq qajetti sharalardy qabyldady. Osy kezeńde josparlanǵan is-sharalar­dyń tıimdi ári úılesimdi iske asyry­lýyn qamtamasyz etý óte mańyzdy. Egis naýqany belgilengen merzimde aıaqtalýy kerek. Memleket basshysy atap ótkendeı, dıqandar ishki jáne syrtqy naryqta turaqty surany­sy baıqalatyn daqyldardyń egis alqaptaryn ulǵaıtýy qajet, sondaı-aq osyndaı baǵyttarda memlekettik qoldaýǵa basymdyq berilýge tıis», dedi Oljas Bektenov.

Úkimet basshysynyń aıtýynsha egis alqaptarynyń qurylymyn ártaraptandyrý boıynsha bekitilgen josparlar iske asyrylýy qajet. Mindetterdiń tolyq kesheni  mıneraldy tyńaıtqyshtardy ýaqtyly salý men ósimdikterdi qorǵaý qural­daryn qoldanýdy qosa alǵanda, agroteh­nologııalyq sharttardyń qatań saq­talýyn talap etedi. Alaıda, tyńaıt­qyshtardy salý kólemi áli de bolsa, ǵylymı dáleldengen qajettilikten anaǵurlym az bolyp otyr.

«Osyǵan baılanysty ishki naryq­ty tyńaıtqyshtarmen basym tártip­pen qamtamasyz etý maqsatynda  otan­dyq óndirýshilerdi yntalandyrý shara­laryn qabyldaǵan lázim. О́ner­kásip jáne aýyl sharýashylyǵy mınıstr­lik­terine dıqandardy jetki­likti kólem­de qoljetimdi tyńaıt­qysh­tar­­men qam­tamasyz etý boıyn­sha tıisti ju­mysty úılestirýdi tap­syra­myn. Aýyl sharýashylyǵy tehnı­ka­sy­nyń ju­mysqa ázir bolý máse­lesi de  mańyz­dy bolyp tabylady. Lızıng­tik baǵ­dar­lamalardy iske asyrýǵa bólin­­gen qarajat tıimdi,  ataýly ári ashyq paı­da­lanylýǵa tıis», degen Premer-mı­nıstr, belgilengen kólem­de arzan­datylǵan dızel otynymen úzdik­siz qam­tamasyz etý máselesi erekshe nazar aýdarýdy talap etetinin qadap aıtty.

«Bul birinshi kezekte – ákimdik­terdiń jaýapkershiligi. Búgingi tańda shamamen 220 myń tonna otyn jónel­tildi. Buny maqsatsyz paıdalaný, alyp­satarlyqpen ótkizý men jasan­dy tapshylyq jasaý faktilerine múl­dem jol berýge bolmaıdy. Otyn­nyń barlyq qajetti mólsheri fermer­lerge bekitilgen keste boıynsha jet­kizip berilýi shart. Memleket basshy­synyń tapsyrmasy boıynsha bıyl memlekettik qoldaý kólemi edáýir ulǵaıdy», dedi Úkimet basshysy.

Kóktemgi egis pen egin jınaý jumystaryn júrgizýge 700 mıllıard teńge, jeńildetilgen lızıng baǵdarlamalaryna 200 mıllıard teńge bólindi. Bul rette qarjylandyrý tek qana tıimdi ári adal óndirýshilerge berilgeni durys. Premer-mınıstr ákimdikterge bıýdjet qarajatynyń maqsatty ári utymdy paıdaǵa asýyna turaqty monıtorıngti júrgizýdi tapsyryp, dıqandardy qajetti sý resýrs­tarymen qamtamasyz etý máselesiniń mańyzy zor ekenin aıtty.

«Klımattyq syn-qaterlerdiń kúsheıýi men qoljetimdi sý resýrstary­nyń qysqarýy jaǵdaıynda vegeta­sııalyq kezeńniń sátti ótýi erekshe ózek­tilikke ıe bolyp otyr. Bul máse­leni sheshý júıeli tásildi qajet etedi. Ylǵaldy kóp talap etetin daqyl­­darǵa táýeldilikti azaıtý shara­laryn qabyldaý, ǵylymı ınstı­týt­tardy jumyldyra otyryp,  fer­mer­lerdiń qurǵaqshylyqqa tózimdi agrotehnologııalarǵa kóshýi boıynsha jer-jerde túsindirý jumystaryn jandandyrý kerek», dedi O.Bektenov.

Degenmen, aýa raıynyń qolaısyz bolýy eginniń sapasy men kólemine áser etpeýi kerek. Tıisti sharalardy aldyn ala qabyldaý qajet ekenin aıtqan Úkimet basshysy, birinshi kezekte Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi «Báıterek» holdıngimen birge, ótinim­derdi qaraý rásimderin ońtaılandyrý men dıqandardy barynsha qamtı otyryp, jeńildetilgen qarjylandyrýdy ashyq usynýdy qamtamasyz etýi qajet ekenine toqtaldy. Sondaı-aq ekinshi kezekte agrarlyq sektordy sıfrlandyrý ju­mystary júrgizilip jatqany jóninde baıandap, Úkimet egis alqaptaryn monıtorıngteý úshin drondar satyp alýǵa qarajat bólgenin alǵa tartty.

Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, sý tapshylyǵy qaýpi joǵary óńir­lerdi basym tártippen qarjy­landyrýdy kózdeý qajet. Sondaı-aq dıqandardyń tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarýǵa kóshýin yntalandyrý jónindegi sha­ralar keshenin iske asyrǵan jón. So­ny­men qatar jedel áreket etý úshin Ekologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligi meteo­boljamdardy ýaq­tyly usynýdy qamtamasyz etýge tıis.