Sý máselesi Ortalyq Azııadaǵy qarym-qatynastyń mańyzdy tetigi ekeni beseneden belgili. Buǵan deıin ol aımaqtaǵy elderdiń ymyra-yntymaǵynyń arqasynda tıimdi sheshimin taýyp keldi. Desek te jaqyn keleshekte jaǵdaı taǵy da kúrdelene túsýi yqtımal. Osy oraıda, jaqynda ótetin Astana halyqaralyq forýmynda talqylanatyn mańyzdy taqyryptyń biri sý máselesi bolmaq.
Úsh el sý bólý tártibin bekitti
«Ortalyq Azııa elderin jaqyn bolashaqta alańdatatyn máseleniń biri – sý tapshylyǵy. Dúnıejúzilik resýrstar ınstıtýtynyń málimetinshe, Túrikmenstan óte joǵary deńgeıde sý tapshylyǵyna ushyraǵan 17 eldiń, О́zbekstan men Qyrǵyz jurty 40 eldiń qataryna kiredi. Qazaqstan men Tájikstanǵa da qaýip tónip tur. Klımattyń ózgerýi men halyqtyń ósýi qazirgi 75,4 mıllıonnan 2050 jylǵa qaraı 100 mıllıonǵa jetetindikten, óńirdegi sý resýrsy máselesi taǵy kúrdelenedi», dedi ekonomıst Qanat Mahanov.
Jýyrda Energetıka mınıstri Erlan Aqkenjenov Tashkentte ótken halyqaralyq forýmǵa qatysyp, ózbek pen qyrǵyz áriptesterimen vegetasııalyq kezeńge arnalǵan sý-energetıkalyq rejimderdi kelisti. Sóıtip, Syrdarııa ózeni basseıninde sý bólý tártibin aıqyndaıtyn hattamaǵa qol qoıdy. Hattamada sý resýrstaryn teńgerimdi paıdalaný men OA-nyń energııa júıeleriniń turaqty jumysyn qamtamasyz etý máselesi qarastyrylǵan.
«Sý energetıkasy máselesinde turaqty úshjaqty konsýltasııa men hattamaǵa qol qoıý ortaq resýrstardy basqarýǵa júıeli túrde jaqyndaýǵa múmkindik beredi. Vegetasııalyq kezeńge arnalǵan rejimderde qol jetkizilgen ýaǵdalastyq – birlesken jumystyń nátıjesi. Sonymen qatar energetıkadaǵy tehnologııalyq jańalyqtardy qadaǵalap, óndirýshilerge qoldaý kórsetýdi jalǵastyramyz. Bul sektordy jańǵyrtý men óńirlik áriptestikti nyǵaıtý úshin mańyzdy», dedi E.Aqkenjenov.
Taraptar birqatar uzaqmerzimdi strategııalyq joba boıynsha konsýltasııa barysyn talqylady. Atap aıtqanda, «Qambar Ata GES-1» qurylysy jónindegi Qazaqstan, О́zbekstan jáne Qyrǵyz eli arasyndaǵy, sondaı-aq Ázerbaıjan, Qazaqstan men О́zbekstan qatysýymen júzege asatyn Kaspıı energetıkalyq dálizin qurý jobasynyń jumysy jalǵasyp jatqany naqtylandy.
Ámýdarııanyń ahýaly aýyr
Aýǵanstannyń Ámýdarııa sýyna aýyz salǵany OA-nyń bes eline ǵana áser etip qoımaı, álemdegi ekologııalyq máseleni odan ári ýshyqtyra túspek. Anyǵynda aýǵan eli darııa sýynyń 20%-yn ózderine buryp almaqshy. Qundyz qalasynyń janynan qum basqan shól dalany kókteı ótetin Kósh Tepa kanalyn qazyp jatyr. Eni 100, tereńdigi 8 metr, uzyndyǵy 285 km bolatyn arna betondalmaıdy. Kanaldyń qarabaıyr tásilmen qazylyp jatqanyn alǵa tartqan sarapshylar nysan Ámýdarııa sýynyń tórtten birin Aýǵanstan aýmaǵynda tosyp qalady deıdi.
Joba iske assa, 550 myń gektar jer sýarmaly alqapqa aınalady. Sonyń arqasynda Aýǵan bıligi eldegi azyq-túlik tapshylyǵyn birjola joıyp, ımportqa táýeldilikten qutylýdy kózdeıdi. Negizi, bul ózen boıynda álemdegi eń úlken sý arnasy sanalatyn Qaraqum kanaly bar. Onyń da ishi betondalmaǵan, qarabaıyr tásilmen qazylǵan. Resmı málimetterde Qaraqum Ámýdarııanyń 45% sýyn alyp jatqany aıtylady. Shyn máninde darııanyń búkil sýy Túrikmenstan men О́zbekstannyń maqta men bıdaı alqabyn sýarýǵa ketip jatyr. О́ıtkeni tómendegi Aralǵa ózennen sý múlde jetpeıdi.
Sýynyń 80%-y Tájikstan aýmaǵyndaǵy Vahshta qalyptasatyn Ámýdarııadan alatyn sýy azaısa, ózbek eli Syrdarııaǵa aýyzdy kóbirek salýy múmkin deıtin qaýip bar. Ol úshin О́zbekstan Syrdarııa sýyn birlesip paıdalaný týraly tórtjaqty kelisimniń shartyn buzýy nemese ózgertýdi talap etýi yqtımal. Atalǵan kelisim boıynsha Qazaqstan Syrdarııa basseıninen 13,17 mlrd tekshe metr sý alýǵa quqyly.
О́zbekstannyń qazir baýyrlas eldermen barynsha ıntegrasııada bolýdy qalaıtyn saıasaty turǵanda bizdiń osy úlesten qaǵylýymyz ekitalaı. Biraq bılik aýysyp, júıe ózgerip jatsa, bul másele erteńinde-aq kún tártibine shyqpaıtynyna eshkim kepildik bere almaıdy. Olaı bolmaǵan kúnniń ózinde Ortalyq Azııanyń ekojúıesi birtutas ekenin alǵa tartyp, Astanany kelissózge kıligýge shaqyrýy múmkin.
«Bul másele boıynsha О́zbekstan úkimeti Aýǵanstan bıligimen birneshe ret kezdesip, kelissóz júrgizdi. Biraq áli anyq sheshim joq. Onyń eki sebebi bar. Birinshisi – Aýǵanstan BUU-nyń transshekaralyq sý kózderin bólisý týraly qujattarǵa qol qoımaǵan. Ekinshisi – Ortalyq Azııa respýblıkalary keńes dáýiri kezinde bir ortalyqqa baǵyndy, al Aýǵanstan – derbes el. Sondaı-aq bes el arasynda transshekaralyq ózenderdi birlesip paıdalanýdyń tártibi qujatpen qattalyp, rettelgen. Al Aýǵanstan bul qujattarǵa da qol qoımaǵan. Sondyqtan Talıban úkimeti óz múddesi úshin kanaldy qazyp jatyr. Oǵan eshkim qarsy bola almaıdy. Biraq irgeles eldermen aqyldasyp baryp istegeni ońtaıly bolar edi», deıdi О́zbekstan memlekettik organdarynda qyzmet istegen belgili ekonomıst Saparbaı Jobaev.
Sarapshynyń aıtýynsha, О́zbekstannyń Ámýdarııadan alatyn úlesi azaısa, Syrdarııaǵa kónekti molynan salýy múmkin. Ferǵana ańǵary men Myrzashólde Syrdarııany qattyraq býa tússe, Kóksaraıǵa, Qyzylorda men Túrkistan oblystaryna qıyn bolary sózsiz.
Qar sýyn tıimdi paıdalaný isi ilgerilep keledi
Erte kóktemde jazýshy-ekolog Saılaýbaı Jubatyruly Saryarqada siresip jatqan qasat qarda 10 mlrd tekshe metr shamasyndaǵy sý qory jatqanyn meńzedi. Onyń aıtýynsha, bolashaqta «Esil (arysy Ertis) – Torǵaı – Aral» jańa sý joly bolmaq. Ol kóktemgi tasqynsyz jyldary da óz qyzmetin jalǵastyra alady. Eń aldymen, Ortalyq Qazaqstannyń sý máselesine oń áseri bolady. Esilde bas bermeı turǵan tasqyndardy retteıdi. Torǵaı, Saryózen alabyn sýlandyryp, osy ózender ekojúıesin ońaltady. Aral mańy Qaraqumynyń jaıylymdaryna dem beredi. Aral, Qazaly aýdandarynyń shólin basyp, «Tolaǵaı» sý kenishin jer astynan qýattandyrady. Sońynda Soltústik Aral teńizin qoldaýǵa keletin jańa sý kózi bolady. «Esil – Torǵaı – Yrǵyzdyń bir arnada toǵysatyn sýy az bolmasyna senim zor.
Arna júıesiniń jalpy quny – 260,373 mlrd teńge. Jumystyń bitý ýaqyty – 2027 jyl. Qarjylyq-ekonomıkalyq qaıtarymy naqty eseptelgen. Bul sý jolynyń ekonomıkalyq, áleýmettik, ekologııalyq ıgilikteri kóńil qýantady. Saılaýbaı Jubatyruly «Kaspıı – Aral alabyndaǵy ekojúıeni qalpyna keltirý jáne tasqyn sýlardy ıgerý» halyqaralyq qory men «Qazaq sý sharýashylyǵy» ǴZI bastamasymen usynylǵan jańa sý arnasy ıdeıasy Úkimet deńgeıinde qarala bastaǵanyn aıtty.
Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıym men Soltústik Eýrazııanyń klımattyq ortalyǵynan alynǵan derekterge qaraǵanda, bıylǵy mamyr men shildede gıdrologııalyq qurǵaqshylyqtyń týyndaý yqtımaldylyǵy joǵary. Bul jaǵdaı agrarlyq sektorda, ásirese Jaıyq pen Syrdarııa ózenderi basseınderinde eleýli qıyndyq týdyrady.
«Jalpy, vegetasııalyq kezeńdi qaýipsiz ótkizý maqsatynda «Qazsýshar» fılıaldary 627 km ırrıgasııalyq kanaldy mehanıkalyq tásilmen tazalap, 488 gıdrotehnıkalyq qurylysjaıdy jóndedi. Bıyl jalpy 517 gıdrotehnıkalyq qurylysjaıdy jóndep, 2 myń km-nen astam kanaldy tazalaý josparlanǵan, bul kórsetkish ótken jylmen salystyrǵanda eki esege artyq.
Osy maqsatta bıyl mınıstrlik qarjylyq lızıng aıasynda jalpy somasy 39 mlrd teńgege 757 birlik arnaıy tehnıka satyp alýdy bastady. Qazir 303 birlik tehnıka jetkizilip, kanaldardy mehanıkalyq tazartý men gıdrotehnıkalyq nysandardy jóndeý jumysyna paıdalanylyp jatyr», deıdi Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri Nurjan Nurjigitov.