Bala kezimizde keıbir qazaly úıge kóńil aıta barǵan úlkenderden marqumdy «jumbaq jaǵdaıda» qaıtys bolypty dep qana estýshi edik. Iаǵnı el ishinde ózine qol salǵan kisi ólimin qashanda jasyrýǵa tyrysady. Sondaı «jumbaq» ólimderdiń keıbiriniń naqty sebebin bertinde ǵana es kirgende bildik. Qazaq ekinshi jaǵynan «Aýrýyn jasyrǵandy ólim áshkere etedi» dep te aýrýdyń aldyn alýǵa asqan saqtyqpen qaraǵan. Búginde sýısıdti jasyrý bylaı tursyn, ol memlekettik deńgeıde ashyq talqylanyp, ony boldyrmaýdyń san túrli joly qarastyrylyp keledi. Sebebi bul keseldi, ásirese jastardy tóńirektep alǵan osy aýrýdy aýyzdyqtaý múmkin bolmaı bara jatyr.
Bir jaǵynan halyqaralyq tájirıbege súıensek, bul taqyrypty BAQ-ta keńinen talqylaý da qaýipti sanalady. Sol sebepti sýısıdke qatysty aqparattardy halyqqa taratarda halyqaralyq standarttardy eskergen jón.
Ádette óz-ózine qol jumsaǵan adamdy bizdiń qoǵam esi aýysqan, aqyly taıaz, ıa bolmasa rýhanı álsiz adam dep jazǵyryp jatady. Ásilinde onyń ishine úńilip jatqan eshkim joq. Bar bolsa da, neken-saıaq. Kóbine oqýshy sýısıdi bolǵan soń mektep psıhologterine salmaq túsedi. Tekserý, tergeý, basshylyqqa esep berý, taǵysyn taǵylar. Al ómirmen qosh aıtysqan adamnyń et jaqyndary da bolar is bolǵan soń baryp sýısıdtiń sebebin izdep, ony tapqandaı bolyp, artynan ókinedi. Balasynyń jan dúnıesiniń aýyryp júrgenin kezinde ańǵarmaǵan soń, ol ketkennen keıin bilgenińniń esh qajeti joq.
Jalpy, bul maqalada osy keseldiń kóbeıýine sebep bolatyn jaıttardyń biri retinde medıa salasyna mán bermekpiz. Sebebi reıtıng qýyp, lentasyna ne bolsa sony sala beretin saıttar sýısıd oqıǵasyn da táptishtep, kózben kórgendeı etip oqyrmanǵa lezde jetkizýge asyǵady. Bar maqsat – aqparatty alǵash bolyp taratyp, sol arqyly saıt qaralymyn arttyrý. Al onyń ar jaǵyndaǵy áleýmettik, qoǵamdyq jaýapkershiligine eshkim mán berip jatqan joq. Bul týraly Májilis minberinde depýtattar da az aıtpady. Ashat Aımaǵambetov telegramdaǵy arnasynda «Verter áseri» jaıynda oı bólisti.
«Sýısıd týraly aqparattar jarııalanǵannan keıin óz-ózine qol jumsaý jaǵdaılarynyń kóbeıgenin kórsetedi. Ásirese mundaı habarlamalar buqaralyq aqparat quraldarynda keńinen taratylǵan kezde baıqalady. Kóptegen zertteý kórsetkendeı, sýısıd týraly jarııalanymdar «ımıtasııalyq sýısıd» dep atalatyn jaǵdaıdy týdyrýy múmkin.
Mundaı oqıǵalarǵa neǵurlym kóp nazar aýdarylsa, sýısıd sany da soǵurlym artady degen tujyrym jasalǵan. Osyǵan baılanysty, sýısıdtiń aldyn alýmen aınalysatyn kóptegen uıym bul taqyrypty qalaı durys jarııalaý kerektigi týraly buqaralyq aqparat quraldaryna arnalǵan nusqaýlyq ázirledi. Nusqaýlyqtardy oryndaý ımıtasııalyq minez-qulyq qaýpin azaıtýǵa kómektesedi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy da medıaǵa sýısıd týraly jaýapty túrde habarlaý boıynsha usynym shyǵarǵan. Sezimtal máselege muqııat jáne saqtyqpen qaraý óte mańyzdy, óıtkeni ol osal toptar úshin táýekelder týdyrýy múmkin», deıdi A.Aımaǵambetov.
Halyqaralyq tájirıbede «Verter áseri» ataýymen keńinen tanylǵan «Sýısıdke sendirýdiń yqpaly: Verter áseriniń teorııalyq jáne qoldanbaly aspektileri» («The Influence of Suggestion on Suicide: Substantive and Theoretical Implications of the Werther Effect») atty ǵylymı eńbektiń avtory amerıkalyq ǵalym Devıd Fıllıps. 1974 jyly jaryq kórgen onyń zertteý jumysynyń negizgi ıdeıasy – buqaralyq aqparat quraldarynda óz-ózine qol jumsaý týraly habarlar jıi taralǵan kezde qoǵamda sol sekildi sýısıd oqıǵalarynyń kóbeıýi múmkin ekenin dáleldeý.
Jalpy, keıingi jyldary qoǵamda óz-ózine qol jumsaý faktileri jıilep ketkenin joqqa shyǵara almaımyz. Kúrdeli áleýmettik máseleniń tamyryn tereńnen izdegen zertteýshiler sýısıdtiń taralýyna tek psıhologııalyq nemese ekonomıkalyq sebepter ǵana emes, sonymen qatar aqparat quraldary da yqpal etetinin alǵa tartady.
D.Fıllıps osy zertteýinde buqaralyq aqparat quraldary belgili bir oqıǵalardy qalaı usynsa, halyqtyń ómirlik sheshim qabyldaýyna dál solaı tikeleı áser etýi múmkin ekenin anyqtap, búkil álemge dáleldeıdi. Ol bul qubylysty «Verter áseri» dep atady.
Jalpy, «Verter áseri» degen ne? Bul termın nemistiń uly aqyny Gıote jazǵan «Jas Verterdiń qasiretteri» romanynan alynǵan eken. XVIII ǵasyrda jaryq kórgen bul shyǵarmada basty keıipker ózin qorlap bara jatqan mahabbat azabynyń aldynda dármensizdik tanytyp, óz-ózine qol jumsaıdy. Roman Eýropada vırýstyq jyldamdyqpen keń taralǵan soń, dál sondaı jolmen ajal qushqan jastar kóbeıip ketken. Kezinde bul jaǵdaı qoǵamda úlken alańdaýshylyq týdyryp, dúıim Eýropany dúrliktergen-di.
Sol tarıhı oqıǵaǵa súıengen Devıd Fıllıps te medıa men sýısıd arasyndaǵy baılanysty zerttedi. Ol 1947–1968 jyldar aralyǵyndaǵy Amerıkadaǵy sýısıd statıstıkasyn saralaı kele, belgili bir adamnyń óz-ózine qol jumsaǵan sýyt habary BAQ-ta keńinen jarııalanǵannan keıin, birneshe kún ishinde eldegi jalpy sýısıd kórsetkishi kúrt ósetinin baıqaǵan. Avtor ásirese gazetterdiń birinshi betterinde osy taqyrypta maqalalar shyqqannan keıin, sýısıd deńgeıi aıtarlyqtaı óskenine kóz jetkizgen.
Sondaı-aq atalǵan zertteýde sýısıd oqıǵalarynyń BAQ-ta jarııalaný formasy, ıaǵnı oqyrman sanasyna qalaı áser etetini basty nazarǵa alynǵan. Eger óz-ózine qol jumsaý oqıǵasy dramalyq, tragedııalyq, keıde tipti romantıkalyq ásireleý turǵysynda sıpattalsa, bul keı oqyrmandarǵa úlgi retinde áser etýi múmkin eken. Mundaı «juqtyrý» áserin psıhologter «ımıtasııalyq sýısıd» dep ataıdy. Iаǵnı ómirmen qoshtasýǵa bel býyp, biraq retin taba almaı, batyly jetpeı júrgender bolsa, gazet maqalasyndaǵy, jalpy búgingi termınmen aıtsaq medıa kontenttegi detaldardyń áserinen sheshim shyǵarady eken.
Ǵalym Fıllıps «Derekter ımıtasııalyq sýısıdtiń naqty qubylys ekenin, al medıadaǵy usynystar bul áreketke úlgi bolatynyn kórsetedi», deıdi.
Jalpy alǵanda, zertteý qorytyndysynda avtor BAQ ókilderin erekshe jaýapkershilikke shaqyrady. Iаǵnı sýısıd týraly jańalyqtarda: árekettiń naqty tásilderin sıpattamaýdy, romantızasııadan aýlaq bolýdy eskertip, kerisinshe kómek alýǵa bolatyn resýrstardy, ortalyqtardy kórsetý qajettigin alǵa tartady.
Bul zertteý qazirgi jýrnalıstıka úshin de asa mańyzdy, áli de bolsa mánin joǵaltqan joq. Sebebi medıa salasynyń ókilderi tek shyndyqty jetkizýshi ǵana emes, qoǵamdyq pikir men minez-qulyqty qalyptastyrýshy qural ekenin umytpaýy kerek.
Al Fıllıpstiń zertteýi – sýısıd máselesine tek psıhologııa ne medısına turǵysynan emes, medıanyń yqpaly turǵysynan qaraýǵa múmkindik beretin alǵashqy ǵylymı eńbektiń biri. Ol bizge bir adamnyń sózi, maqalasy nemese sıýjeti basqa bireýdiń ómirine áser etýi múmkin ekenin eskertedi. Sondyqtan da árbir jýrnalıst eń aldymen adam ómirine jaýapty tulǵa ekenin qaperinen shyǵarmaǵany abzal. Al onyń qalamy – jaı ǵana qural emes, keıde ómir men ólim arasyndaǵy bir kópir bolýy da bek múmkin.