Eki myńynshy jyldardan keıin ádebıetke kelgen býynǵa shynaıy bolmysymen, aqedil peıilimen janashyr bolǵan Dıdaǵam, qazaqtyń qarymdy qalamgeri, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri Dıdahmet Áshimhanuly týraly bir estelik jazýdy kópten beri oılap júrgen edim. Biraq alash jurtynyń ádebıeti men jýrnalıstıkasynda óshpes iz qaldyrǵan qalamger haqynda jazýǵa otyrǵanymda túrli oılar jan-jaqtan qaýmalap, onyń bárin qaǵazǵa aqtara tógýdiń áste múmkin emestigin bilgende ishimde bir ókinish aýnap túskendeı boldy.
«О́mirde jaman adam joq»
«Aqqabanyń tolqyny», «On birinshi kúz», «Jer ańsaǵan sary atan», «Samyrsyn sazy», «Sary samaýyr», «Zaýal», «Jyndy jel», «Qudaısyzdar», «Aqshoqy» sekildi klassıkalyq týyndylarmen barsha jurtqa keń tanylǵan, Djek London men Djon Golsýorsı sııaqty álem ádebıetiniń alyptaryn ana tilimizde sóıletken Dıdahmet Áshimhanulymen alǵash «Baspalar úıiniń» altynshy qabatynda, «Túrkistan» gazetiniń redaksııasynda tanystyq. Sol joly Dıdaǵam áldebir suhbatymyzdy unatyp, «qolynda qalamy bar bala ǵoı» dep, aǵalyq qushaǵyn aıqara ashypty. «Jylýy kóptiń janyn jibitken aǵa ǵoı» dep, biz de on jyldan asa ýaqyt ini bolyppyz. Qatardaǵy jaı ini emes, týǵan balasy Dáýletteı Dıdaǵanyń ákelik mahabbatyn sezippiz. Búgin oılap otyrsam, sol tusta ádebıet pen jýrnalıstıkanyń esiginen ımene kirgen jas býynnyń birazynyń qııalyna Dıdaǵam qanat bitiripti, aınalaǵa shýaqty kózben qaraýdy úıretipti.
О́mir bolǵan soń, adamnyń basynan túrli oqıǵalar ótedi, jylaısyń – kúlesiń, qaıǵyrasyń – qýanasyń, qulaısyń – turasyń, toqtaısyń – júresiń, dos bolasyń – jaýlasasyń! Tipti pende balasynyń boıynda bir adamdy jaratpaý, ıá áldebir bolmashy sebeppen jaýlasý degen minez de bolady ǵoı. Kez kelgen jan jek kóretin adam jaıly jaǵymsyz pikir aıtyp qalýy da múmkin. Dıdaǵańnyń sońynan ergen jyldary jastyqtyń jeligimen aýmaly-tókpeli kóńil kúıdi aýyzdyqtaı almaı, janǵa jaqpaıtyndar haqynda ishki oıymyzdy aqtara salar sát kóp bolýshy edi. Mundaıda Dıdaǵam sol adamnyń jaqsylyqtaryn jipke tizip, sanamalap beretin! Sosyn, jańa ǵana jaratpaı otyrǵan adamdy qaıtip jaqsy kórip ketkenimizdi bilmeı qalatynbyz.
Jalpy, pendelikti boldyrmaýdyń jalǵyz joly – jaqsy oılaý. Aǵa artyna ergen shákirtterine ylǵı da «Jamandyq ózi-aq tez taralady, sender jaqsy jaǵyn aıtyńdar, kóleńkeli jaǵyn kórmegendeı bolyńdar» dep júrip, «jaqsy oılaýdyń» jolyn nusqapty. Qazir qandaı orta bolmasyn, bireý jaıly jaǵymsyz oı aıtylsa, biz de aǵa úlgi etken jolmen álgi azamattyń jamandyǵyn jasyryp, jaqsylyǵyn asyrýǵa tyrysatyn bolǵanbyz. Dese de ol kisi syndy kez kelgen ortanyń atmosferasyn ıgilikke buryp jiberý qoldan kelmeıdi. Esesine aǵanyń osy minezi sanamyzǵa «bul ómirde jaman adam joq» degen uǵymdy sińirip tastaǵanyna – myń márte shúkir.
«Este qalar biraýyz sóz aıt...»
Osydan on shaqty jyl buryn Dıdaǵamen bolǵan eleýsiz bir áńgime, sol mezetinde aıtyla salǵan janama sóz jyldar kerýeni jalt berip jalyn ustatpaı ketken soń salmaǵy atan túıege júk bolarlyq oı týdyryp jatatynyna tańdanbaýǵa shara joq. Máselen, keıde minberlerden aýyzdyǵymen alysqan «ezbe sheshenderdi» kórgende aǵanyń qorǵasyndaı aýyr jalqy sózin saǵynamyz.
2014 jyldyń qysynda Almatydaǵy Ǵabıt Músirepov atyndaǵy teatrda Berdibek Soqpaqbaevtyń 90 jyldyq mereıtoıynyń qorytyndy jıyny ótip, sahnaǵa nebir dóıler shyǵyp, klassık jazýshy haqynda estelikterin aıtyp jatty. Tipti klassıktiń arqasynan qaqqan bolyp, tobyqtan tepken jaıt ta tóbe kórsetip qaldy. Kenet kezekti sóz Dıdaǵama berildi. Aǵa ádettegi jaraǵan attaı shapshań júrisimen sahnaǵa júgirip shyǵyp, biraýyz sóz aıtty da, keri qaıtty. Sol jalqy aýyz sózimen zaldaǵylardyń jaǵasynan ustap turyp julqyp qalǵandaı esterin jıǵyzdy. Berdibektiń kózin kórgen, tipti ony tirliginde kózine de ilmegen ata býyn eseńgirep, ózderin tiri Berdibek sanaıtyndar nokdaýn aldy. Al Berdibek bolmaqqa úmittiler aǵanyń sol kúngi «Osy zalda qanshama qalamger otyrmyz. Bárimiz jabylyp júrip, Qoja syndy ómirsheń bir keıipkerdi de jarata almaǵanymyzdy moıyndaıyqshy», degen mirdiń oǵyndaı sózin qorytyp úlgermeı qaldy.
Sol sáttegi teatr ishi silkip tastar osy kúıdi ańsap turǵan. О́ıtkeni minbede Soqpaqbaev týraly jibi túzý áńgime azaıyp, ata býyn da, aǵa býyn da ózderin maqtaýmen áýrelenip ketken-di. Dıdaǵań «Qojadaı keıipkeriń joq» dep kesý arqyly «sheshenderdiń» esin jıǵyzyp qana qoıǵan joq, sol kúngi zalda otyrǵandardyń biriniń de Berdibekke teńdese almaıtynyn betine aıtty. Áıtpese bar ǵoı, ózgeler syndy Soqpaqbaevtyń esimin qalqalap, ózin maqtaýǵa Dıdaǵamnyń da múmkindigi bar edi. Ondaıǵa aǵanyń ary jibermedi. Keıingini bylaı qoıyp, 1978 jyly klassık Berdibektiń bir top jasqa «aqjoltaı» tilep, «Qazaq ádebıeti» gazetine maqala jazǵany, onda «Aqqabanyń tolqyny» atty tyrnaqaldy týyndysy haqynda «Dıdahmet Áshimhanov ta áńgime jazýǵa ájeptáýir tóselip qalǵan. Sóz saptaýy jatyq, beıneli. Adam psıhologııasyna tereńdep, nanymdy etip sýretteıdi» deı kele: «Jas qalamger keıbir turǵylastary tárizdi jónsiz qazymyrlanbaı, jandy detal, shıraq shtrıhtar arqyly erli-zaıyptylardyń harakterin jap-jaqsy ashqan. Maǵan onyń oıyn aıqaılap aıtpaı, astarly jetkizetin qasıeti unady» dep baǵalaǵany 28 jastaǵy jas jazýshyǵa az olja ma? 28 jasynda Berdibektiń aq batasyn alǵan Dıdahmet Áshimhanuly keıinnen qanshama órim qalamgerdiń ádebıettiń esiginen ımenbeı kirýine jol ashty. Jylt etken sáýleli talanty bar jastardy baýyryna basyp, qyzǵyshtaı qorydy, jaraý attaı baptady.
«Sahnaǵa shyǵa qalsań, este qalar bir sóz aıt, áıtpese sóıleme» deıtin edi, aǵa! Dıdaǵam ómir boıy sol ustanymynan taıǵan joq.
«Jas qalamgerlerdi jına, osy senbide bir avtobýs bolyp, Shoqannyń zıratyna táý etip qaıtalyq», dedi birde. Sol aptada elý eki adam syıatyn nán kólik tola jas qazirgi Jetisý oblysynyń Kerbulaq aýdanyna attandyq. Jolbasymyz Dıdaǵam qabir basynda turyp: «Shoqan ómir boıy attyń jalynda, túıeniń qomynda júrip, Azııa men Eýropany sharlady. Qazirgideı ushaqpen ushyp, qalaǵan jerińe bara salatyn zaman emes. Tynyǵýǵa toqtaǵanda tizesine qaǵazyn qoıyp, kórgen-bilgenin jazyp otyrǵan. Osylaı otyzǵa tolmaı jatyp, artynda qanshama eńbek qaldyrdy. Búgin Shoqannyń basyna turǵan sender de otyzǵa kelip qaldyńdar. Shoqan syndy ne bitire aldyńdar? Osy suraqqa jaýap izdep kórińdershi?» dedi.
Taǵy da óte qarapaıym bolǵanymen, salmaǵy qorǵasynnan da aýyr sóz! Basqa jerde emes, Shoqannyń qabiriniń basynda aıtyldy. Zırattyń janynda júregi lúpildep turǵan jas býynnyń otyzynda orda buzǵan shoq juldyz Shoqanǵa aınalýy áste ońaı emes edi. Biraq aǵa shákirtterin Shoqanǵa shendestirip, namysyn qaırapty. Sol saparda bizben birge bolǵandardyń bári derlik qazir ádebıet pen jýrnalıstıka salasynda eńbek etip júr. Olardyń árbiri Shoqan bolmaǵanymen, Dıdaǵadaı tálimgerdiń úkili úmitin tolyqtaı aqtaǵanyna biz kýágermiz.
«Kók týdyń jelbiregeni»...
Dıdaǵamnyń óndire jazar ýaqyty naryqtyq qoǵam qysqan toqsanynshy jyldarǵa tuspa-tus keldi. Sóıtse de, aǵamyz ádebıet pen jýrnalıstıkanyń tizginin teń ustap, elge adal qyzmet etti. «Altynsarın kóshesi. Uzyndyǵy 100 metr» degen sııaqty qoǵamdyq rezonans týǵyzǵan maqalalar jazdy. Ol maqalasy sol sátinde tıisti mekemelerdiń nazaryna iligip, Almaty qalasyn qaq jaryp jatqan baıaǵy «Pravda» dańǵyly Ult ustazy – Ybyraıdyń atyn ıelendi. Dıdaǵamnyń mundaı el biletin erlik isterin qaıtalap áńgimeleı bermeı, buqara áli estı qoımaǵan eki jaıtty sóz eteıin.
Birde Dıdaǵam kabınetine shaqyrdy. Ústeliniń ústi tola oqýshylardyń kúndeligi. Kúndelik betindegi Reseıdiń jartylaı jalańash ánshileri men ózimizdiń estrada juldyzdarynyń sýretterine qaraýǵa kóz uıalady. Mektep jasyndaǵy balalarǵa qazaqtan úlgi eter tulǵa qalmaı, sahnada sekeńdegenderdi alǵa ozdyrǵanbyz. Áleýmettik jeliler atqa qona qoımaǵan 2010 jyldary qyrkúıek aıy kelgen saıyn telearnalar men gazetter shýyldap, osy máseleni kún tártibine shyǵaratyn. Biraq keler jyly oqýshylar qaıtadan ánshi-qushnashtar beınelengen kúndelik ustaýǵa májbúr bolýshy edi.
«Myna sumdyqtan habaryń bar ma?», dedi aǵa. «Bar» deımin! «Bular ultty azdyryp bitetin boldy. Kúndelik betindegi jartylaı jalańash dúbáralardy kórip ósken urpaq solardy pir tutady. Sosyn osylardaı júrý qalypqa aınalady. Buǵan qalaıda tosqaýyl qoıý kerek», dedi sózin irkip. «Maqala jazý kerek shyǵar», dedim men. «Joq, odan eshteńe ózgermeıdi. Mine, bul taqyrypta jazylǵan materıaldardy da jınap qoıdym», dep tartpa tola gazetterdi kórsetti. Sóıtti de sóılep ketti. «Biz tym qurysa týǵan jerimizdiń balalarynyń osyndaı kúndelik ustamaýyna septese alamyz. El men jerdiń tarıhy, tulǵalary men qasıetti jerleri týraly málimetterdi jınap, kúndelik daıyndalyq. Sosyn, jergilikti bilim bóliminiń basshylarymen sóılesip kóreıik. Olar da jartylaı jalańash ánshilerden zárezap bolyp otyrsa kerek», dedi.
Aǵanyń ıdeıasy kóp ótpeı júzege asty. Alǵashqy jyly úsh aýdan, keler jyly on shaqty aýdannyń balalary kúndelik beti arqyly óz týǵan jeri men tulǵalaryn tanýǵa múmkindik aldy. Úshinshi jyl degende Dıdaǵańnyń ıdeıasymen shyqqan kúndelik sany júz myńǵa jýyqtap, osy bıznes monopolısteriniń qyryna ilindik. Olar basynda úrkite kelip, artynan bizdiń yǵymyzǵa jyǵylýǵa májbúr boldy. Aǵanyń sol sáttegi jantalasty eńbeginiń arqasynda oqýshylar kúndeligi bir izge túsip, kúndelik betinde memlekettik rámizder ǵana beınelenetin sheshim qabyldandy. Dıdaǵa osylaı ultqa jazýmen ǵana emes, ispen de qyzmet etýge bolatynyn kórsetti.
Dıdahmet aǵa Túrkııanyń ulttyq ıdeologııasyna tańǵalýshy edi. Qaıda barsań, qyzyl týyn jelbiretip qoıatyn rýhty el týraly jıi aıtatyn. «Memlekettik rámizderdi qurmetteýdi túrikterden úırenýimiz kerek. Bizdiń de kók týymyz barlyq jerde ilinip turýy qajet. Tym quryǵanda ártúrli etnosy kóp eldi mekenderdiń eń bıik núktesinde kók týymyzdy jelbiretip qoısaq, olar qaı elde júrgenin bilip, oılanar edi», deıtin ylǵı da. Aǵa bir kúni osy oıyn dosy Qulbek Ergóbek aǵamyzǵa da aıtypty. Qulbek aǵa ıdeıany ilip áketip, sol kezdegi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaevqa jetkizedi. Kóp uzamaı isker ákim О́skemen qalasynyń eń bıik núktesine qazaqtyń týyn jelbiretti. Sol-aq eken, Dıdaǵanyń tileýin Qudaı berip, bul bastamany Almaty qalasy, artynsha Astana júzege asyrdy. Arada eki-úsh jyl ótpeı Qazaqstannyń barlyq oblys ortalyqtary jalaýymyzdy tý-tuǵyrǵa qondyrdy. Qazir, tipti aýdandarǵa barsańyz da, sizdiń kózińizge eń aldymen bıikte turǵan memlekettik jalaýymyz túsip, «Kók týdyń jelbiregeni, Janyma qýat beredi» degen ándi eriksiz aıtyp ketkenińizdi baıqamaı qalasyz. Al biz tý-tuǵyrda jelmen terbelip, qanatyn keńge jaıa ushyp bara jatqan qyrandy kórgende aıaýly ustazymyzdy eske alyp, qazaq balalarynyń kúndeliginiń betine memlekettik rámizderimizdi qashap bergen asyl aǵanyń «kók týdy jelbiretý» degen armanynyń da oryndalǵanyna ishteı rıza bolamyz.
Qaryz ben paryz haqynda
Dıdaǵamnyń keıingi býynǵa janaı júrýi onyń qalamgerlik joldaǵy ekinshi tynysyn ashty. Ádebıetke úmit artqan jastardyń jankeshtiligi qańtaryp qoıǵan qalamyn qolyna qaıta alǵyzdy. О́zi jaqsy kóretin gazettiń jumysy men Alash arystarynyń júz tomǵa jýyq eńbegin jaryqqa shyǵarǵan «El-shejire» qorynyń tirlikterin qatar atqara júrip, ómiriniń sońǵy jyldary qulashyn keńge jaıyp, «Aqshoqy», «Qudaısyzdar», «Jyndy jel» syndy birneshe áńgime jazdy.
Birde Katonqaraǵaıǵa ketip bara jatqan jolda «Jyndy jel» (alǵashqy ataýy «Alas taıpasy týraly ańyz» bolatyn), «Kesh», «Qyzyl beıit» atty úsh týyndysyn jazylmaı turyp, áńgimelep bergen edi. «Jyndy jel» artynsha jaryq kórdi. «Keshi» aıaqtalmaı qaldy. Al «Qyzyl beıit» sol kúıi qaǵazǵa túsken joq. Aǵa ómirden ozǵannan keıin birneshe ret «Qyzyl beıitti» áńgime etip jazyp shyqpaqshy boldym. Abaıdyń «molasyndaı baqsynyń, jalǵyz qaldym – tap shynym» degen ıdeıasyna qurylýǵa tıis týyndyny sol kúıi oıymdaǵydaı jaza almadym. Aǵanyń aldynda ózimdi qansha boryshty sezingenimmen, qolyma qalam alsam, jelkemnen bir ótkir kóz qadalyp, qarap turǵan sııaqty bolady. Ol ótkir kózdiń ıesi – Dıdaǵam sekildi, ol meni kórip turǵandaı...
Boryshty demekshi, Dıdahmet Áshimhanulynyń shákirtteri aǵaǵa qaryzdar! Ol kisi qolynda qalamy bar qyz-jigitterge tek rýhanı turǵyda ǵana emes, azyn-aýlaq qarjylaı da qaraılasyp turdy. Osylaısha, sol kezde otbasyn jańa qurǵan bizge az septigin tıgizbedi. Biraq qaryzdy ýaǵynda qaıtarýdy talap etetin. Alǵan qarjyny qaıyra aparǵanda «Oralhan Bókeıshe «О́ı, Dıdósh! Seniń adaldyǵyńdy unatamyn» dep tıynyna deıin sanap alaıyn ba?» dep kúldiretin. Múmkindigi joqtarǵa jumys tapsyryp, keı boryshkerdi keshirip te jatatyn.
Birde sózden sóz shyǵyp, «Dıdaǵa, biz sizdiń aǵalyq qamqorlyǵyńyzǵa qaryzdarmyz. Ony endi qalaı qaıtaramyz?» dedim ázildep. «Aǵań Saǵattyń (Áshimbaevty aıtyp otyr) jaqsylyǵyn kóp kórip edim. Eger saǵan sharapatym tıse, sol kisiniń aldyndaǵy qaryzymnyń qaıtqany da», dedi kúlip.
Altaıda týǵan Dıdaǵam Hantáńiriniń baýyrynda ósken Saǵattaı aǵasynyń aldyndaǵy paryzy men qaryzynan birjola qutyldy. Biraq bizdiń, ıaǵnı shákirtteriniń moınyna Dıdahmettik qaryzdy amanattap ketti. Ol amanatty sońymyzdan ergen inilerge adalynan tapsyryp bere alamyz ba? Endigi másele osynda ǵana...