Atyraýǵa jer silkinisinen qaýip bar ma?

Qazaq ulttyq derekter ortalyǵy Atyraý oblysynda 10 sáýirde túngi saǵat 01:40-ta jer sil­kisini bolǵanyn tirkedi. Jer astyndaǵy terbelis Jylyoı aýdanynyń ortalyǵy  Qulsary qalasynan ońtústik-shyǵysqa qaraı 120 shaqyrym qashyqtyqta bolǵan.

Ekinshi jer silkinisi 11 mamyrda saǵat 11:44 shamasynda «Teńiz» ken ornynyń aýmaǵynda bolǵan. Jerasty dúmpýiniń tereńdigi – 10 shaqyrym, magnıtýdasy – 4,2 ball. Uzaqtyǵy 5 sekýndqa sozylǵan.

«Teńiz» – Jylyoı aýdanynda ornalasqan iri ken orny. Munda 1976 jylǵy 24 maýsymda №1 uńǵymany bur­ǵy­laý bastalǵan. Úsh jyldan soń ken or­nyna synaq júrgizilgen. 1979 jyly 18 jeltoqsanda ken ornyndaǵy tuzasty qabatynan táýligine 475–600 tekshe metr munaı alynatyny jóninde qorytyndy jasalǵan. Ken ornynyń kollektoryndaǵy kúkirt mólsheriniń 25 paıyzǵa jetetini anyqtalǵan.

Ken ornynan 1993 jyldan beri «Teńizshevroıl» kompanııasy munaı óndiredi. Kompanııanyń baspasóz qyz­meti jer silkinisi bolǵanyn rastady. «Kompanııa 11 mamyrda «Teńiz» ken ornynda seısmıkalyq oqıǵanyń tirkel­genin rastaıdy. Bul oqıǵa personal men óndiris qyzmetine áser etken joq», dep málim etti kompanııanyń baspasóz qyzmeti.

Atyraý oblysy ákiminiń orynbasary Jasulan Bısembıevtiń pikirinshe, munaıly óńir seısmologııalyq qaýipti aımaqqa jatpaıdy. Biraq qaýipti núktelerdi anyqtaıtyn seısmologııalyq karta qajet. «Sol sebepten, byltyr oblys ákimi seısmologııalyq kartany, evakýasııalaý pýnktterin daıyndaý jumystaryn qolǵa alýdy tapsyrǵan edi. Karta daıyn bolǵan soń, seısmıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge daıyndyq jumysy júrgiziledi. Turǵyndarǵa mundaı pýnktterdiń mekenjaıy habarlanady. О́ıtkeni óńir turǵyndary habarlandyrýlardy der kezinde alýy kerek», dep esepteıdi J.Bısembıev.

Oblys ákiminiń baspasóz qyzmeti usynǵan aqparatqa qaraǵanda, óńirdegi jer silkinisiniń túp-tamyry HH ǵa­syr­dan bastaý alady. Keıbir jyldary jerasty dúmpýi eki ret tirkelgen. «Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda seısmologııalyq baqylaý júrgizilgen kezeńdegi derekterge súıensek, HH ǵasyrda Atyraý oblysynda magnıtýdasy 2,0 baldan joǵary jer silkinisteri tirkelgeni anyqtalǵan. Máselen, 1970 jylǵy jer silkinisiniń magnıtýdasy – 3,9 ball. 1974 jyly 3,1; 4,1, 1976 jyly 4,0, 1998 jyly 3,0 baldyq jer silkinisi bolǵan», degen aqparat usyndy baspasóz qyzmeti.

Munaıly óńirde jer silkinisi HHI ǵasyrda da tirkelgen. 2005 jyly 2,1, 2011 jyly 2,8 ball jerasty dúmpýi bolǵan. Mundaı dúmpý 2013 jyly 2 ret qaıtalanǵan. Alǵashqysynyń magnıtýdasy – 2,1, ekinshisi – 2,3 ball. «Munyń bári – álsiz jer silkinisi. Atyraý oblysynyń aýmaǵynda kúshti jer silkinisteriniń bolǵany týraly málimet joq», dep naqtylady baspasóz qyzmeti.

HHI ǵasyrdaǵy jer silkinisiniń alǵashqysy 2000 jylǵy jeltoqsanda tirkelgenine kýá bolǵanbyz. Dál osy jerasty dúmpýiniń Atyraý qalasynda sezilgenin bilemiz. Bul týraly Atyraý oblystyq tótenshe jaǵdaılar departa­mentiniń málimetinde kórsetilgen.

«Atyraý oblysy Kaspıı oıpatynyń ońtústiginde ornalasqan. Soltústik, shyǵys Kaspıı aımaǵynyń platformalary dástúrli túrde geodınamıkalyq turǵydan álsiz belsendi bolyp sanalady. Alaıda, keıingi 20 jylda bul kózqaras aıtarlyqtaı ózgerdi. О́ıtkeni jer silkinisiniń paıda bolýyna deıin jańa, zamanaýı tektonıkalyq qozǵalystyń kórinis berýi týraly kóptegen fakt anyqtaldy. Máselen, 2000 jyly 6 jeltoqsanda Atyraý qalasynda, 2011 jyly 21 aqpanda Jylyoı aýdanyndaǵy «Teńiz» munaı-gaz ken ornynda jer silkinisiniń áseri sezildi», delingen departamenttiń málimetinde.

Osyndaı sebepke baılanysty Atyraý oblysynyń ákimdigi 2001 jyly seısmıkalyq aımaqtarǵa bólý kartasyn jasaýǵa 10 mln teńge qarjy bólgen eken. Kartany Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Seısmologııa ınstıtýty daıyndaǵan. Atalǵan karta 50 jyl ishinde 90, 95, 99% seısmıkalyq qarqyn­dylyqtan asyp ketpes yqtımal­dylyǵymen qurastyrylǵan. Sol kartada yqtımal jer silkinisiniń magnıtýdasy Atyraý qalasynda 5, aýdandarda 6 ball kórsetkishimen anyqtalǵan. Bul karta Qurylys komıtetiniń 2002 jylǵy 20 naýryzdaǵy №66 buıryǵyna sáıkes Atyraý oblysynyń aýmaǵyna qoldanylyp keledi. «Seısmologııa ıns­tıtýty» JShS-nyń 2017 jylǵy 6 qań­tardaǵy málimetinshe, 2016 jyly Atyraý oblysynda 17 jer silkinisi tir­kelgen.

Oblys ákiminiń baspasóz qyzmeti «Seısmologııalyq baıqaý jáne zertteýler ulttyq ǵylymı ortalyǵy» JShS-nyń málimetin qosa usyndy. Sol málimetterge súıensek, 2024 jylǵy 8 tamyzda Atyraý oblysynyń aýmaǵynda seısmıkalyq stansalar jelisimen 48.130, 54.217 koordınattary bar jer silkinisi anyqtalǵan. Jer silkinisiniń energetıkalyq klasy – 7.8, magnıtýdasy – 3.9 ball, tereńdigi – 5 shaqyrym. 2025 jyly 2 aqpanda 46.333, 54.383 koordınattary bar jer silkinisi tirkeldi. Onyń energetıkalyq klasy 9.5, magnıtýdasy 4.7 ball, tereńdigi 10 sha­qyrymdy quraǵan.

Seısmıkalyq zertteý úsh kezeńde júr­giziledi. Birinshi kezeń – paleojer­silkinisin zertteý. Ekinshi kezeńde tarıhı jer silkinisteri zertteledi. Úshinshisinde aspap arqyly tirkelgen jer silkinisteri taldanady.

Atyraý aımaǵynda adam ómirine qaýip tóndiretin iri jer silkinisiniń bolmaýyna baılanysty arnaıy paleo­seısmologııalyq zertteý júrgizil­medi. Mundaı zertteýdi júrgizý kólemdi qarjy men ýaqytty talap etedi. Aspap arqyly tirkeletin jer silkinisine toqtalar bolsaq, seısmologııalyq tájirıbe-ádistemelik ekspedısııasynyń arnaıy seısmologııalyq baqylaý stansalary elimizdiń ońtústik, ońtústik-shyǵys bóliginde ornalasqan. Atyraý oblys­ynda bir stansa bar. Soǵan baılanys­ty jer silkinisine kórshiles elderdiń, Qazaq ulttyq derekter ortalyǵynyń málimetterine súıený arqyly taldaý jasalady. Bul aımaqtyń seısmıkalyq jaǵdaıyn sıpattaýǵa azdyq etedi.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń tapsyrmasymen 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan maqsatty qarjylandyrý baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr. Bul baǵdarlama aıasynda iri qalalar men oblystardyń aýmaǵynda seısmıkalyq qaýipsizdikti jańa ádistememen baǵalaý júrgiziledi.

Qazir «Seısmologııalyq baıqaý jáne zertteýler ulttyq ǵylymı ortalyǵy» JShS Túrkistan, Mańǵystaý oblystarynda detaldyq seısmıkalyq aýdandas­tyrý, Taraz qalasynyń seısmıkalyq mıkroaýdandaý kartasyn ázirleý jumys­taryn qolǵa alǵan. Atyraý aımaǵyna qatysty jumys osy jobadan soń, jańa maqsatty qarjylandyrý baǵ­darlamasy aıasynda qarastyrylady.

Atyraý oblysy