«Tar zamanda tarpań bolyp týǵan ul...»

Eldik jıynǵa oblys ákimi Ǵaýez Nurmuhambetov bastan-aıaq qatysty. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń quttyqtaýy tanys­tyrylyp, óńirdiń smaǵultaný baǵy­tyndaǵy is-sharalary aıqyndaldy. Konferensııada Ulttyq quryltaı múshesi, «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory, akademık Dıhan Qam­zabek­uly, «Qaharmandar» respýblı­kalyq qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, Saıası qýǵyn-súrgin qur­bandaryn tolyq aqtaý jónindegi mem­lekettik komıssııasy jobalyq keńsesiniń basshysy Sabyr Qasymov, M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory Zarqyn Taıshybaı, A.Baı­tursynuly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetiniń professory, tarıhshy Amanjol Kúzembaıuly, Ǵ.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıtetiniń professory Bolat Qabdóshev, Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa ınstı­týtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, professor Gúlnar Muqanova, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, aqyn, dramatýrg Baıanǵalı Álimjanov, Astanadaǵy S.Sadýaqasuly atyndaǵy №78 mekteptiń dırektory Qarlyǵash Janǵazaqova, Soltústik Qazaqstan memlekettik arhıviniń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Sáýle Málikova, t.b. baıandama jasady.

«Smaǵul Sadýaqasuly – el jańarýyn­daǵy temirqazyq tulǵa» atty baıandamasynda Dıhan Qamzabekuly jas Smaǵuldyń áleýmettik, saıası isterdiń kóshbasshysy bolýynyń negizi týmysynan, jaqsy orta, tekti tárbıesinen ekenin atap ótti. «Solaqaı tapshyl saıasat órship turǵan 20-jyldary «Qazaqqa Abaı kerek pe?» degen suraq ta týǵan. Sol kezde Smaǵul ultqa bilim qandaı kerek bolsa, Abaı da sondaı kerek. Abaı – aqyl-oıdyń qaınaǵan qazany, sóz sheberligi jas qalamgerlerge úlgi dep, aqyndy jaladan qutqarǵan. Maǵjanǵa da arasha bolyp, onyń aqyndyǵy men shyǵarmashylyǵyn joǵary baǵalaǵan», dedi akademık.

Sonymen qatar ǵalym Smaǵul Sadýa­qasuly sol kezdiń ózinde kórkem ádebıet pen tarıhtyń ara-jigin aıyryp bergenin aıtty. Bul eki salanyń óz ólshemi bar ekenin jas Sma­ǵul jiti túsingen.

Sondaı-aq qaıratkerdiń Qazaq úkime­tiniń halyq aǵartý halkomy bolyp júrgendegi qyz­metine de toqtaldy.

«Alǵashqy kásibı ult teatrynyń ashylýy, joǵary oqý ornynyń ómirge kelýi, kórkem ádebıettiń sapalanýy, mektepterdiń, baspasózdiń qaýlap ósýi – osy jyldar. Áıgili Aleksandr Zataevıchke qolaıly jaǵdaı týǵyzǵan da – Smaǵul Sadýaqasuly», dedi ol. Sóziniń qorytyndysynda: «Eger Ǵanı Muratbaev – Túrkistan jastarynyń lıderi bolsa, Smaǵul Sadýaqasuly – Qazaqstan jastarynyń alǵashqy kóshbasshysy. Ol jas kezinde Ombynyń «Birlik» uıymyna, jalpy qazaqtyń «Jas azamat» uıymyna uıytqy boldy. Petropavlda tuńǵysh jastar gazeti «Jas azamatty» uıymdastyrdy. Osy eńbegin eskerip, Qy­zyljar qalasyndaǵy Oqýshylar sa­raıyna Smaǵul esimin berý – el zııa­ly­la­rynyń ortaq usynysy», dedi D.Qam­za­bekuly.

Zańger, qoǵam qaıratkeri Sabyr Qa­symov qalyń eldi ashtan qyrǵan stalındik «Kishi qazan» saıasatyna Qa­zaq­standa tirep, ashyq qarsy turǵan bir­den-bir saıası qaı­ratker Smaǵul Sadýa­qas­uly ekenin aıtty.

«Kishi qazan» qasireti – halyq júre­gindegi jazylmaıtyn jara. Táýel­sizdik alǵanymyzǵa 35 jyl tolsa da, biz osy ult­tyq qasiret, ulttyq apat­qa obektıvti baǵa bere almaı ke­lemiz. Halqymyzdyń naqty qansha qyryl­ǵanyn da bilmeımiz. Bul – bizge, qo­ǵamǵa úlken syn. Eger tarıhı shyndyqty búrkemeleı bersek, biz totalıtarlyq júıe qylmy­syn jasyrǵan bolamyz. Bul jazyqsyz qur­bandar rýhy aldynda urpaq ádilet­tiligine ora­san nuqsan», dedi zańger.

Qýǵyn-súrgin qur­bandaryn tolyq aqtaý týraly Pre­zıdent Jar­ly­ǵy­men qurylǵan komıssııa jumy­syn ta­nys­tyrǵan sheshen ǵa­lymdar men zańgerler jańa tásil­derdi qoldanyp, Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń ereksheligin eskerip, adam men onyń taǵdyry, ásirese tabıǵı jáne ajyramas saıası quqyqtaryn totalıtarlyq rejimniń jappaı buzǵanyn qaperde ustap, tarıhı, quqyqtyq, saıası-áleý­mettik, antropologııalyq, pán­aralyq zertteýlerdiń jańashyl ádis­namasyn paıdalanǵanyn atap ótti.

«Memlekettik komıssııa ǵalymdary men sarapshylary jınalǵan orasan zor derekti jan-jaqty saralap, mynadaı qorytyndyǵa keldi: F.Goloshekın aınalasyna ózi sııaqty qatygez tóńkerisshiler koman­dasyn toptastyryp, áperbaqan qyzmetkerlerdi Qazaqstannan tys jerlerden de shaqyrǵan. Sonymen birge osy topqa saýaty tómen, bilimsiz, ataqqumar, týǵan halqynyń múddesine opasyzdyq ja­­saıtyn sholaq belsendilerdi arnaıy tartqan. Sóıtip, revolıýsııalyq ózgeristerdi jeleý etip, qazaq aýylynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan ulttyq salt-dástúr men sharýashylyq tásiline qarsy jarııa­lanbaǵan soǵys bastaǵan. Halyqtyń kúnkóris kózi tolyǵymen joıylǵan. «Kishi qazan» naýqany qarsańynda Qazaqstanda azyq-túlik, kıim-keshek, kólik, baspana qurylysy, úı jıhazdary, t.b. salasynda qoldanylǵan 40,5 mln mal bolsa, 1933 jyldyń 1 qańtarynda ol on ese qysqaryp, 4,5 mln tuıaq qana qalǵan. Bul kezde halyq tutasymen aýylda ómir súrgendikten, zor náýbát negizinen qazaq halqyna baǵyttaldy», deı kelip, bul F.Goloshekın tobynyń óshpendiligi Alash azamattaryna, olar­dyń izbasary S.Sa­dýa­qasulyndaı yqpaldy qaırat­kerlerge baǵyttalǵanyn aıtty.

«Smaǵul kózi tirisinde-aq bolshevızm ozbyrlyǵyna qarsy kúrestiń sımvolyna aınaldy. Qazaqstanda, ásirese Qostanaıda, Pavlodarda, Semeıde jáne basqa jerlerde S.Sadýaqasulyn ult kóshbasshysy retinde aıta bastaǵan. Kórnekti tarıhshy T.Omarbekov «1929–1931 jyldardaǵy halyq kóterilisteri» atty eńbeginde: «Goloshekınge qarsy shyǵý úshin S.Sadýaqasovtyń júregindeı batyl júrek kerek edi. О́kinishke qaraı, shyndyqqa ǵana júgingen mundaı qasıet sol jyldardaǵy Goloshekın tóńiregindegi qazaq partııa-kenes qaıratkerleriniń kóbinde jetispeı jatty» degen». Zańger kúrestiń alǵashqy kezeńinde Smaǵuldy Jalaý Myńbaev, Sultanbek Qojanov, Ydyrys Mustanbaev jáne basqa da qaı­ratkerler qoldaǵanyn aıtty.

Sonymen qatar S.Qasymov pikirinshe, Goloshekınniń qylmystyq toby qazaq halqyn ashtyqpen qyryp jatqanyn kórse de qazaq basshy qaıratkerleriniń kóbi úndemeı, ózara ǵana aıtyp nemese ishten tynyp júrgen. «Eger solar Smaǵul Sadýaqasulynyń usta­nym­­daryn bir­lesip qoldaǵanda, basqa odaq­tas respýblıkalardaǵydaı bir­tutas saıa­sı kúshpen qarsy shyqqanda, jaǵ­daı bas­qasha órbir edi.

Zańger osy qaıratkerdiń QazOAK-tiń Semeı, Qostanaı oblystaryndaǵy ókili bolǵanynda eldiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaýdaǵy, respýblıka shekarasyn belgileý jáne mejeleý jumystaryndaǵy erlikterin eske alyp, «Onyń azamattyq erligi Jumabek Táshenovtiń erligimen para-par. Ekeýi de – naǵyz halyq patrıot­tary, «Halyq qaharmany» ataǵyna laıyqty tulǵalar» dep sózin túıindedi.

Konferensııada Zarqyn Taıshybaı, Amanjol Kúzembaev, Gúlnar Mu­qa­nova, t.b. ǵalymdardyń baıandama­lary Smaǵul Sadýaqasulynyń qaırat­ker­­lik qyrlaryn jan-jaqty asha tústi. Sonyń ishinde Z.Taıshybaı sol­tústik­qazaqstandyqtardy Smaǵuldyń esimi­men árqashan maqtanýǵa shaqyryp, qaıratkerge arnalǵan barlyq is-sharanyń aldynda júrý kerektigin aıtty. A.Kú­zembaıuly Smaǵuldy mektep pen JOO oqýlyqtaryna engizip, keńinen oqy­typ, nasıhattaý qajettigine nazar aýdardy. G.Muqanova Smaǵuldyń jastar qozǵalysyndaǵy qaıratkerligin dáıektedi. Al Soltústik Qazaqstanda jemisti qyz­met etip, Smaǵuldyń atyna mektep ber­gizgen, qazir Almaty­daǵy Energetıka jáne baılanys ýnıver­sıtetiniń rektory bolyp júrgen Ǵanı Nyǵmetovtiń quttyqtaýyn jetkizip, baıandama jasaǵan professor Bolat Qabdóshev S.Sadýaqasulynyń respýblıka jerin mejeleýdegi eńbekterine tereńirek toqtaldy. Konferensııaǵa moderatorlyq etken akademık D.Qam­zabekuly ǵalymǵa osy taqyrypta kitap jazýdy usyndy. Asta­nadaǵy S.Sa­dýaqasuly atyndaǵy mektep­tiń dırektory Qarlyǵash Janǵa­zaqova bilim mekemesiniń bastamalary jóninde málimet berdi.

Soltústik Qazaqstan oblystyq ar­hı­­viniń dırektory Sáýle Málikova arhıv qujattary negizindegi smaǵul­tanýǵa mán berýdi kóterdi.

«1919 jyly S.Sadýa­qasuly Om­by­daǵy Batys Sibir­diń «Sentrosı­bır» kooperatıvtik birlestikteriniń oda­ǵynda nusqaýshy bolyp, orys tilinde maqalalar jazyp, osy uıymnyń úni – «Trýdovaıa Sıbır» jýrnalynda zert­teýler jarııalady. 1920 jyly Ombyda jaryq kórgen «Kedeı sózi», búgin­gi «Soltústik Qazaqstan» gazetiniń uıym­dastyrylýyna belsene aralasty», deı kele, «Eńbek týy» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetine redaktor bolý jolyn túsindirdi. Sonymen qatar Qazaqstan men Sibir revkomy arasyndaǵy aýmaqtyq talas máselelerine, RKFSR úkimetiniń tóraǵasy V.Lenınge usynylǵan Aqmola men Omby gýbernııalarynyń shekarasy týraly qazaq zııalylarynyń eńbegine qatysty tarıhı qujattardy tanys­tyrdy. Soltústik Qazaqstan obly­synyń Reseıden bólinip, Qazaq Respýblıkasynyń quramyna engen kúni 1921 jylǵy 21 sáýir saltanatty túr­de atap ótilgeni týraly qujattar da tabylǵan. Jańa qurylǵan Aqmola gýbernııasynyń ortalyǵy Petropavl qalasy bolyp belgilengen. 1921 jylǵy 28 sáýir kúni QOAK tóraǵasy S.Meńdeshevtiń Petropavl halqyna quttyqtaýy jarııalanady. Al 11 qyrkúıekte Petropavlda gýbernııalyq quryltaı sezi bolyp, ony Qazaq Respýblıkasy Halyq komıssar­lary keńesi men gýbrevkom atynan Ábdirah­man Áıtıev ashady. Sezge qa­tysý­shylardy Qazaq Ortalyq Atqarý komıteti atynan Smaǵul Sadýaqasuly qut­tyqtaǵan. Sol jyldyń 23-28 jeltoq­san kúnderi aralyǵynda Máskeýde ótken IX Búkilreseılik keńester sezinde Smaǵul Sadýaqasuly «O polojenıı del na mestah v Kırrespýblıke» atty dúr sil­kindirgen baıandama jasap, Sibir rev­komnyń saıası-ekonomıkalyq qysy­myn baıandap, joǵary partııa-keńes organ­daryndaǵy keıbir sheneýnikterdiń óres­kel áreketterin ótkir synǵa alǵan. «Mine, osy jáne basqa da qujattar S.Sa­dýaqas­ulynyń qaısar qaıratkerlik sı­pa­tyn asha túsedi», dedi arhıv basshysy.

Konferensııa qararyna ǵalymdar, qaıratkerler aıtqan usynystyń kóbi engizildi. Sonyń ishinde Petropavl qala­synda laıyqty kóshe atyn berý, eń­seli es­kert­kishin ornatý, derekti fılm, kór­­kem fılm túsirý máseleleri de aıtyldy.

Sol kúni konferensııaǵa qatysý­shylar qaladaǵy S.Sadýaqasuly atyn­daǵy №2 mekteptiń aldyndaǵy bıýstine (ıdeıa ıesi – Erik Nuraqaev, eskertkish avtory – Qazybek Satybaldın) gúl shoq­taryn qoıyp, qaıratker rýhyna taǵzym etti. Osy sharada ataqty aqyn Baıanǵalı Álimjanov «Smaǵul eskert­kishine» atty óleńin oqydy:

Tar zamanda tarpań bolyp týǵan ul,

Jannan keship, el namysyn qýǵan ul.

Janyp ketip, qaıta týǵan fenıks

Qazaǵyńnyń tórindesiń, Smaǵul!

Taýdaı bolyp, keýde tosqan aıazǵa

Týyp-ósken jerińdesiń, Smaǵul!

Osy kúni keshke S.Muqanov atyn­daǵy oblystyq drama teatrda Baıanǵalı Álimjanovtyń «Smaǵul shyńy» atty izashar dramasyn rejısser Bek­bolat Qurmanǵojaev sahnalap, jurtshylyqqa usyndy. Bul pesa jaı tarıhı sholý emes, jas urpaqqa úlgi bolar­lyq, otan­shyldyqqa baýlıtyn tereń maǵy­naly týyndy ekenin dáleldedi. Kórer­mender dramany kózine jas alyp, shyn tebirenip tamashalady.

PETROPAVL