Jańartylmaly energııa kózderi

Oǵan mamandar daıyndaý qajettigi aıqyn baıqalýda Energetıkalyq qorlardy únemdeý, óndiristiń qýattylyǵyn arttyrý, qorshaǵan ortany qorǵaý – XXI ǵasyrdyń eń basty, ­kezek kúttirmeıtin ­problemasy. Munyń sebebi, dúnıejúzi boıynsha halyq sanynyń kóbeıýi, soǵan sáıkes olardyń tutynatyn turmystyq energııasynyń artýy, ıaǵnı óndiris oryndarynyń paıdalanatyn energııa qýatynyń ósýi, aýyl sharýashylyǵynda jerdi ıgerý mádenıetiniń alǵa basýyna oraı energııa tutynýdyń joǵarylaýy, tipti, mal kútimi úshin de energııa kózin joǵary deńgeıde qoldaný dástúrli energııanyń jetimsizdigin der kezinde sheshýdi talap etýde. Energııany tutynýdyń álem boıynsha artýy, árıne, energııa kóziniń potensıalyna, naqtylaı tússek, dástúrli jerasty qazbalarynan alynatyn otyn qoryna táýeldi. Al ol jyl saıyn kemýde. Ǵalymdardyń zertteýi boıynsha jerasty otyn qoryn saqtaýdyń birden bir joly – jańartylmaly (keıingi kezderi – balamaly degen termın qoldanýda) energııa kózderi – kún, jel, jer­asty jyly sýy, muhıt sýlarynyń tasýy jáne qaıtýy, bıomassa qýattaryn paıdalaný bolyp sanalady. Jańartylmaly energııa kózderin keńinen qoldaný, ártúrli óndiristik jáne aýylsharýashylyq ónimderin shyǵarýda jylý-energetıkalyq jáne materıaldyq qorlardyń tıimdiligin arttyrady. Kómir men gaz, munaı bolashaqta adam qajettiligin qanaǵattandyratyn qýat kózi retinde, sózsiz ekinshi kezeńge yǵysady. Bul týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev árkez aıtyp júr. Jańartylmaly energııa kózderin paıdalanýdy basty maqsat etip qoıýdyń sebepteri qan­daı? Endi osyǵan toqtalyp kórelik. Birinshiden, barlyq energııa túrlerin tutynatyn óndiris úzdiksiz artýda. Ekinshiden, jańa ken kózderin barlaý ǵana aıtarlyqtaı qarjylaı shyǵyndy qajet etedi. О́ıtkeni, sońǵy kezderi otyn qoryn jer astynan góri, úlken tereńdiktegi teńiz túbinen burǵylaý keń oryn alýda. Onyń tıimdiligi dáıektelýde. Úshinshiden, jerasty kenderin óndirýde kezdesetin ekologııalyq problemalar, taǵy basqa máseleler kóp. Jańartylmaly energııa kózderin óndi­riske, halyq sharýashylyǵyna qoldanýdy jedeldetýdegi basty, tórtinshi maqsat, ári sebep – dúnıejúzi boıynsha qurlyqtaǵy temperatýranyń artýy. Temperatýranyń artýymen jańartylmaly energııa kózin paıdalaný arasynda qandaı baılanys bar? Kómirdi, munaıdy jáne benzındi jaǵyp jylý, elektr energııasyn alǵanda bólinip shyǵatyn kómirteginiń qos totyǵy (SO2) kún arqyly qyzǵan jer betiniń jylýyn jutyp alyp jylyjaılyq effekt týdyrady. Jylyjaılyq effekt dep – planeta atmo­s­­ferasynyń ishki qabattarynyń jylýdy jutý saldarynan temperatýranyń artýyn aıtady. Onyń sebebi, atmosfera jylyný saldarynan shyǵaratyn sáýlege qaraǵanda, kúnnen túsken sáýleni jaqsy ótkizedi, ıaǵnı móldir bolady. О́ndiristiń qarqyndy damýy jerasty qazba otynynyń turmysta keń qoldanylýy jer atmosferasynda SO2quramynyń aıtarlyqtaı artýyna ákeldi de, jylýdy kóbirek jutyp, jer betiniń temperatýrasyn arttyrdy. Jylyjaılyq effekt jer betiniń temperatýrasyn shamamen 40 K-ge arttyrady jáne ol aýa raıyn ózgertýde basty ról atqarady. Árıne,  jańartylmaly energııa kózderiniń potensıaldy qýaty sheksiz, biraq, olardy paıdalanyp jumys isteıtin tehnıka men tehnologııanyń jetildirilmeýi jańa energııa kózderiniń energetıkalyq balansynyń múmkindikterin tolyq ashýǵa múmkindik bermeı otyr. Sońǵy 15 jyl ishinde dúnıejúzinde jańartylmaly energııa kózderin paıdalanyp jumys isteıtin qondyrǵylardy jasaýda ǵylymı-tehnıkalyq órleý baıqalady. Onyń ishinde kún energııasyn fotoelektrlik jolmen túrlendirý, jel energııasyn, bıomassany paıdalaný aıtarlyqtaı jetildirilgen. Dálirek aıtsaq, búginde dúnıejúzinde qýaty 2500 MVt bolatyn 100 myńnan asa jel elektr stansalary jumys isteıdi. Dúnıejúzilik energetıkalyq kongrestiń boljamy boıynsha 2020 jyly jańartylmaly energııanyń úlesine 1150-140 mln. tonna shartty otyn keledi. Bul jalpy energııa tutynýdyń 5, 6-5, 8%-yn quraıdy. Álemdegi damyǵan memleketterdegi paıdalanatyn jalpy energııanyń jańartylmaly energııaǵa keletin úlesi: AQSh – 20-25%; Anglııa – 20% (600MVt); Japonııada – 7-9%; Germanııada – 12%-ǵa deıin. Bul turǵydan Qazaqstannyń jańartylmaly energııany paıdalaný úlesi kóńil kónshiterlik emes. Dástúrli energııa kózderin únemdeýde jańa­rtylmaly energııany paıdalanýdyń orny erekshe, ári ol qorshaǵan ortany las­tamaıdy. Qazaqstanda jańartylmaly energııa kózderin halyq sharýashylyǵyna jaratý maqsatynda qolǵa alyna bastaǵany – jel energııasyn paıdalaný. Búgingi kúni qýaty 250 kVt úsh jel energetıkalyq qondyrǵy (JEQ) Qordaıda turǵyzylǵan, sol sııaqty jel energııasymen jumys isteıtin aýmaǵy az bolsa da, kýaty salystyrmaly mólsherde aýqymdy 500 kVt qondyrǵy Jońǵar Alataýynda iske qosyldy. О́kinishke qaraı, bul qondyrǵynyń turǵyzylǵan orny jeldiń alaǵaı ótinde bolǵandyqtan, ol jeldiń ekpinine shydas bermeýde ári alynǵan elektr energııasyn jetkizetin qýatty elektr jelisi de salynbaǵan. Al kún, sý, jerasty energııalaryn paıdalanýda respýblıkadaǵy maqtanarlyq qol jetken jetistikterdi maman retinde aıtý áste qıyn bolyp tur. Qazaqstan aımaǵyna bir jylda 3000 saǵat kún sáýlesi túsetinin, al keıbir oblystarda jylyna 150-180 kún jer betin nurlandyratynyn eskersek, jańartylmaly energııa kózi, onyń ishinde kún sáýlesin paıdalaný bizdiń elimiz úshin tegin qýat kózi ekeni esh kúmán týdyrmaıdy. Jer betine bir jylda kúnnen túsetin energııa 123 trln. tonna shartty otynǵa teń. Bul barlyq otyn túrleriniń beretin energııa­synan 3000 ese artyq. Jer betine túsetin kún energııasy geografııalyq endikke baılanysty 42-520 endikte ornalasqan Qazaqstan terrıtorııasyna maýsym, shilde, tamyz, aılarynda 10 kVt saǵ/m2 kún energııasy tússe, qys mezgilinde 1 kVt saǵ/m2 bolady. Kún energııasynyń tehnıkalyq qýaty jalpy energııanyń 0,1%-yn quraıdy. Shamamen, 123 mlrd. tonna sharshy otynǵa teń, ıaǵnı Qazaqstanda kún energııasyn paıdalaný basqa jańartylmaly energııa kózderine qaraǵanda áldeqaıda tıimdi. Shet elderdegideı jańartylmaly energııa kózderin óndiristik deńgeıde paıdalaný úshin bizge kóp jyldar qajet. Áıtse de, qazirgi qolymyz jetken synaqqa shyǵarylǵan sý qyzdyrǵysh qondyrǵylardy, foto galvanıkalyq elementterdi, ár oblystarda jerastynan shyǵyp jatqan ystyq sý energııalaryn óndiriske qoldansaq energııa tutynýdyń menshikti quny arzandaýmen birge, qorshaǵan ortany tazartýǵa aıtarlyqtaı septigi tıer edi. Buǵan qalaı qol jetkizýge bolady? Jańartylmaly energııa kózin ıgerýdiń birden-bir tetigi – osy salaǵa qajet jańa mamandardy daıyndaý. Aıtalyq, kún, jel energııalaryn jylý, elektr energııasyna túrlendiretin gelıoqondyrǵylardaǵy, jel qozǵaǵyshtaryndaǵy jylý, elektr energetıkasynyń fızıkasyn túsinetin fızık-ınjenerler ázirleý basty mindet bolyp otyr. Osy kezge deıin joǵarǵy tehnıkalyq oqý oryndarynda bes jyl oqyp dıplom alǵan, sol dıplomy men zaýyt, fabrıkalarda óndiris tehnologııasyn meńgerý úshin taǵy 5-6 jyl oqýshy retinde úırenip júretin shala saýatty ınjener emes, zaman talabyna tolyq jaýap beretin jańa tehnologııanyń mamandary, mysaly, fızık-ınjenelerdi, fızık-energetıkterdi shyńdap shyǵarý. Osy oraıda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Otanymyz boıynsha tómendegi túıinderdi sheshse abzal bolar edi: birinshi, mınıstrlikte jańartylmaly energııa kózderiniń arnaıy ǵylymı oqý-ádistemelik bólimin ashyp, mamandyqtar klassıfıkatorynyń(óndiris, kólik, aýyl sharýashylyǵy, t.b. salalyq arnaý­ly mamandyq túrleriniń memlekettik bilim standartyn jasaý; ekinshi, jańartylmaly energııa kózderiniń (j.e.k) mamandaryn daıyndaıtyn bazaly 2-3 joǵary oqý ornyn belgileý; úshinshi, osy oqý oryndarynyń janynan nemese kásibı tehnıkalyq mamandar daıyndaıtyn kolledjderde jańartylmaly energııa kózderiniń mamandaryn oqytatyn daıyndyq bólimin ashý; tórtinshi, bul oqý oryndaryna arnaıy ınvestısııa bólip, olarda jańartylmaly energııa kózderiniń qondyrǵylaryn jasaıtyn ǵylymı oqý-óndiristik baza jasaý, jańa tehnologııalyq laboratorııalar qalyptastyrý; besinshi, elimiz boıynsha kún, jel, jerasty jylýy, t.b. boıynsha bilikti mamandardy, atap aıtqanda, ǵylym kandıdattaryn, ǵylym doktorlaryn joǵaryda sózge dáıek etken oqý oryndary ashyla qalsa ýaqtyly shaqyrý; altynshy, búgingi kún talabyna oraı, jańartylmaly energııa kózderiniń mamandary aýyl sharýashylyǵyna aýadaı qajet ekeni túsinikti. Endeshe, aýyl sharýashylyǵynyń energetık ınjeneri qazir úlken suranysqa ıe. Sondyqtan, Keńes ókimeti kezindegi zooınjenerlerdi jańartylmaly energetıka kózderin sharýashylyqqa qoldana alatyn maman retinde daıyndaýdy jandandyrsa óte oryndy bolar edi; jetinshi, árıne, mundaǵy basty problema – oqý prosesin memlekettik bilim standartyna sáıkes oqytatyn oqýlyq, oqý quralyn daıyndaý. Ol úshin respýblıkadaǵy jańartylmaly energııa kózderiniń baıyrǵy ǵalym mamandaryna oqýlyq jazýǵa tapsyrys berý; segizinshi, ol mamandar joǵary oqý oryndarynyń ustazdary bolsa, olardy oqý júktemesinen bosatý nemese kredıttik tehnologııa boıynsha oqytý normatıvindegi saǵat deńgeıinen asyrmaý jaǵyn oılastyrý; toǵyzynshy, oqý prosesinde alǵan teorııalyq bilimdi bekitý jáne praktıkalyq daǵdy alý úshin kýrstyq jáne dıplomdyq jobalar jasaý, óndiriske sáıkes qurylǵan arnaıy laboratorııalyq jumystardy oryndaý. Ol úshin kafedrada jańartylmaly energııa kózderi boıynsha eýropalyq joǵary oqý oryndarynyń deńgeıindegi bakalavr, ınjenerler, magıstrler baǵdarlamasyna sáıkes oqý laboratorııalaryn jasaqtaý; onynshy, «jańartylmaly energııa kózderi, olardy túrlendiretin qondyrǵylar» boıynsha el aýmaǵynda mamandar daıyndaýdaǵy basty bir mindet – kásibı, ǵylymı maman daıyndaıtyn aspırantýra, doktorantýra ashý. Ár oblystyń joǵary oqý oryndaryndaǵy talantty jas fızık, matematık, ınjenerler arasynan ǵylymı kadr ázirleý kúttirmeıtin jaýapty sharanyń biri dep bilemin. Bilimdi, sapaly kadrlar Otanymyzdaǵy asa  baı, tegin kún, jel, sý, t.b. energııa kózderin paıdalanyp memleketimizdiń ekonomıkasyn baıytýǵa, ekologııasyn jaqsartýǵa yqpal etip, sóıtip, shet elden táýelsiz bolatyn qýatty energetıkalyq qondyrǵylar elimizdiń bolashaǵyna jumys istep, jurtymyzdyń mereıin arttyrary kúmán týǵyzbaıdy. Latıf BEKTENOV, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor.