Kórnekti jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, О́r Altaıdyń týmasy Qalıhan Ysqaq – 70-jyldardan-aq álemdik klassıkalyq dástúrdegi shyǵarmashylyq sheberliktiń shyńyna órleı otyryp, ulttyq ádebıetimizdegi drama janrynyń órkendeýine jańashyl kózqaraspen aıryqsha ún qosyp, tyńnan túren salǵan tulǵa.
Qara sózdiń qara nary Qalıhan Ysqaqtyń maǵynaly shyǵarmashylyq ǵumyrynda qalamynan qysqa, orta, keń kólemdi epıkalyq týyndylarymen qatar, kósemsózderi, aýdarmalary, dramalary dúnıege kelip, qalyń jurtshylyqtyń júreginen jol tapty. Qazaq prozasynyń san salaly janryndaǵy súbeli týyndylary óz aldyna bir súbeli arna bolsa, dramalyq shyǵarmalary – jeke bir sala.
Onyń qalamynan týǵan «Qarasha qazdar qaıtqanda», «Tańǵy jańǵyryq», «Eseneı – Ulpan», «Jan qımaq», «Sabotaj!» «Qylkópir», «Mazar», «Erliktiń eki saǵaty», «Apataı», «Jáke-Jáketaı», «Saıqynyń tuqymdary», «Qazaqtar» (Shahımardenmen birlesip jazǵan), t.b. jıyrmaǵa jýyq pesasy qazaq ádebıetiniń altyn qoryna qosylǵan jaýhar qazyna ekenine daý joq.
Kezinde dramatýrg Qalıhan Ysqaqqa Ǵ.Músirepov atyndaǵy syılyq «Eseneı – Ulpan» pesasy úshin berilse, Jambyl Jabaev atyndaǵy syılyqty «Alataý syndy alybym» pesasy ıelengen, al «Astana-Báıterek» baıqaýynda «Qazaqtar» atty pesasy júldeli oryn alǵan. Alaıda birneshe jabyq baıqaýda joǵary marapattarǵa ıe bolǵan jazýshynyń dramatýrgııasy arnaıy nysanaǵa alynyp, tolyqqandy zertteldi dep aıtý qıyn. Memleket tarapynan joǵary baǵalanǵan týyndylarynyń qaı-qaısysy bolsyn keleli problemany arqaý etken qazaq ádebıetiniń rýhanı qazynasyn toltyrýda baǵa jetpes muralar, al dramatýrg retinde aıryqsha qubylys ekeni haq.
Avtordyń Beıimbet Maılın shyǵarmalarynyń jelisimen jazǵan pesasy – «Sabotaj!» Bul týyndyda halyqtyń oı-pikirimen sanaspaıtyn, sholaq belsendiler basqarǵan júıeni groteskilik stılde synaý bar. Keıipkerler de tym ulǵaıtylyp, olardyń minin ásire ósire sýretteıdi. Qurymbaı – nápsisin tyıa almaıtyn, óte ozbyr ári aqymaq bolsa, Muqysh – sumdyq bopsashyl, ásire qý, Daırabaı sumdyq momyn. Iаǵnı kórermen (oqyrman) nazaryn aýdarý úshin syn obektisine alynǵan mindi ásire ulǵaıtyp, ádeıi gıperbolamen beredi. Satıralyq shyǵarmalarda bul jıi paıdalanylady. Pesada halyq pen bılikti, zań júzindegi ádiletsiz máselelerdi qozǵap, sonaý HH ǵasyr basynda Beıimbet Maılındi de tereń tolǵandyrǵan máselelerdiń ǵasyr sońynda da, tipti osy kúni de ózektiligin joımaı kele jatqanyn jáne kóp nárse sheshile bermeıtin uzaq sonar jınalystardy, taýsylmaıtyn daý-damaılardy, sondaı-aq alym-salyq pen aıyppuldarǵa baryn berip, lypasyz qalǵan halyqtyń jaı-kúıin ómir sahnasyna shyǵaryp, ashyna sýretteıdi. Shyǵarma astarynan damyǵan el bolyp, demokratııalyq, ashyq qoǵam qalyptastyrý úshin ómirlik jaǵdaıattardy jalqy qarastyrmaı, jalǵan uranshyldyqtan boıdy aýlaq salý kerek degen avtor ıdeıasy menmundalaıdy.
Avtor dramalyq shyǵarmalarynda monologtik tásilden góri dıalogtik tásilge kóbirek júginedi. Oqıǵadaǵy tartystar áleýmettik, psıhologııalyq, fılosofııalyq, rýhanı-adamgershilik qyrlarynda erekshe kórinedi. Munda keıipkerlerdiń minezderi olardyń oqıǵaǵa aralasýy arqyly jəne ózara qaqtyǵysýynan ashylady. Jazýshynyń taǵy bir ereksheligi – shaǵyn pesalarda kompozısııa qurý sheberligin kórsetip, shyǵarmanyń oqıǵasyn bir qazyqtyń aınalasyna toptastyra bilýi.
Qalıhan Ysqaqtyń mıstıkalyq drama, tarıhı drama, áleýmettik drama, saıası satıra janrlarynda jazǵan pesalaryndaǵy kóterilgen problemalar sol kezeńdegi áleýmettik dıskýrstyń sheńberinen shyǵyp, búgingi kún máselelerimen úndesip jatatyndyǵy baıqalady.
«Jan qımaq» avtordyń dramalyq povesi desek te bolady. Mundaǵy basty keıipkerler – Ábdikerim bolys, Musa, aqyn Mahmut, Ábdikerimniń qyzy Baǵıla, Tortaı qajy men el aǵalary, rý basy, starshyndar. Bári de ómirde bolǵan beıneler.
Ábdikerimniń tarıhı tulǵasyna kelsek, Qarataı batyr – babanyń urpaǵy, esimi naıman eline, arǵysy Orta júzge máshhúr Erejep qajynyń uly, qoǵam qaıratkeri, aǵartýshy-demokrat. 1928 jyly saıası qýǵyn-súrgin kezinde qazirgi Shyǵys Qazaqstan jerinen Ábdikerim bolys áýletin ertip Qytaı aýmaǵyna qarasty Altaı aımaǵyna ótip, sol jaqta alǵashqy oqý-aǵartý isterine belsene aralasady. О́sken eline degen saǵynysh ózegin kernep, ańsary aýyp júrgen 1936 jyly Biteýirge degen jerde arnaıy tapsyrmamen ý berilip, kisi qolynan qaıtys bolǵan.
Al dramadaǵy Mahmut – Sultanmahmut Toraıǵyrulynyń prototıpi. О́kpe aýrýyna shaldyqqan, hali múshkil kezinde Sultanmahmutty Ábdikerim bolys Alash zııalylarynyń ótinishimen Semeıden arnaıy aldyrtyp, Altaıdyń sary saýmalymen, sary qazysymen densaýlyǵyn túzetip, mektepke ustazdyq qyzmetke alǵan. Aǵartýshy-aqyn ustazdyq etken jyldarynda Ábdikerimniń basqa jerge aıttyrylyp qoıǵan sulý qyzy Baǵılaǵa ǵashyq bolyp, ózi de osy oqıǵaǵa oraı qosyla almaǵan qos ǵashyqtyń taǵdyryn arqaý etken «Qamar sulý» romanyn jazady. Al Q.Ysqaqtyń «Jan qımaq» dramalyq hıkaıatynda Mahmut esimimen atalyp, óziniń aqyndyǵymen, ustazdyǵymen qatar, shynshyldyq, ádilet súıgish adamı bolmysymen de kórermenin baýraı túsken. Osy shyǵarma aıasynda shoq juldyzdaı jarq etip óte shyqqan aqyn taǵdyrynyń bir kezeńiniń aqıqaty kórkem sheberlikpen beınelengen. Sonymen qatar dramaǵa Baǵıla ekeýiniń arasyndaǵy mahabbat tamasha arqaý bolyp, qazaq halqynyń erteden kele jatqan ata dástúri, turmys salty, jón-joralǵysy da keńinen sýrettelgen. Ata dástúr demekshi, «ámeńgerlikke», «qalyń malǵa» qatysty dástúrdiń eskirgen ári burmalanǵan tustary da ótkir synǵa alynǵan.
Dramada Mahmut aqyn men Tortaı arasyndaǵy eki túrli kózqaras ta eski men jańanyń arasyndaǵy kúresti beıneleıdi. Pesanyń tartymdylyǵy – jazýshynyń tartys qurýdaǵy, ony damytýdaǵy jáne Ábdikerim bolys arqyly syrtqy saıası jáne ishki kúrdeli máselelerdi sheshýdegi sheberligi onyń danalyǵymen qosa sarabdal saıasatker ekenin aıqyn ańǵartady. Oqıǵa jelisi astarly ázilge, ashy shyndyqqa qurylýymen qatar, qoıylymda qozǵalar oılar óte ózekti bolyp keledi. Avtor ótken tarıhtyń aqıqatyn esh búkpesiz О́r Altaı óńirin meken etken halyqpen birge baıan etip, patsha ókimetiniń jarlyǵymen qara tizim jasalyp, okop qazýǵa barǵannyń da, barmaǵannyń da arandaıtynyn, astarynda saıası úlken mán jatqandyǵyn, ıaǵnı qazaqtyń sanyn azaıtý men jerin alý, el ishine iritki salyp, bir-birine aıdap salý máseleleri turǵanyn Ábdikerimniń suńǵylalyǵy arqyly túıinin tarqatady.
Eń aldymen, dramalyq shyǵarmanyń basty sharty – keıipkerlerdiń ózara tartysy men oqıǵanyń shıelenisýi desek, avtor osy talap, údeni berik ustana otyryp, oqyrmanyn jalyqtyrmaı birden baýrap áketip, qyzý oqıǵaǵa aralastyryp, shıryqtyra túsken.
«Okop qazýǵa, qara jumysqa qazaq aýylynan ásker almaımyn» degen sertinen taıǵan aq patshanyń jarlyǵyna halyq Ábdikerimniń jaýabyn kútkende: «Aq patshanyń salmaǵyn kóterer sen túgili Alashtyń da beli joq. Artymyzda arqasúıer el de joq. Keńirdekke kezdik, búıirge pyshaq taıanyp turǵanda buǵan ne tosqaýyl, ne shara», «...oıbaımen ólemiz be, álde aıǵaımen ólemiz be» dep kúńirenedi.
Qoryta aıtsaq, jazýshy Qarataı elindegi tarıhı oqıǵany osy «Jan qımaq» dramasyna arqaý etip, Ábdikerim bolystyń bas bolyp, qalyń jurtty sońynan ertip, kıeli О́r Altaıdaǵy kir jýyp, kindik kesken ata jurtyn tastap, údere kóshý azabyn jan qııýmen para-par etip sýrettegenine kóz jetkizýimizge bolady. Dramada Ábdikerim bolystyń qoǵam qaıratkeri retindegi tarıhı tulǵasyn, adamı bolmysyn, saıası kózqarasyn, aǵartýshylyq ustanymyn taný barysynda avtordyń da onymen para-par beınesin, ishki jáne syrtqy álemindegi adamdyq kelbetin tanımyz.
Jazýshy-dramatýrg Qalıhan Ysqaq úshin buzylmaıtyn qaǵıda – ómir shyndyǵyn nanymdy beınelep, obrazdardy daralap berýge kúsh salý. Ol ne nárseni áńgimelep, baıan etse, soǵan oraı keıipkerlerin de alystan izdemeı, esh qıyndyqsyz shynaıy ómirden, halyq ortasynan alyp sýrettegen.
Onyń pesalaryndaǵy ómirlik detaldardyń ózinen-aq óz shyndyǵyńdy taýyp, ýaqyt pen keńistikke áp-sátte barlaý jasap, san alýan harakterimen somdalǵan keıipkerlerdi aınalańnan aınytpaı tanyp, avtordyń ózimen de syrlas kúı keship, aıtpaq oıynyń astaryn birden uǵyp, tanym tarazysyna salyp, sana súzgisinen ótkizesiń. Qalıhan Ysqaq dramalyq shyǵarmalarynda talaı aıaýly tulǵalardy tiriltip, tarıhtan oıyp oryn alǵan kezeń oqıǵalaryn týǵan halqynyń ómirimen bir qazanda qaınatyp, qoǵamdyq keleli máselelerdi el ishindegi qarapaıym tirlik ıelerimen ózektestire otyryp, sóz óneriniń qudiretin barynsha ıgerip, postmodernıstik turǵyda dara stılimen, darqan darynymen, tarlan talantymen, sıqyrly tilimen sanaly ǵumyrynda bar kúsh-jigerin sarqa jumsap, óshpes mura qaldyrdy.
Qazirgi ult dramatýrgııasynyń «menmundalap» turǵan dara shyńy ekeni aıdan anyq. Júregi «halqym» dep soǵatyn ısi qazaq balasy úshin Qalıhan Ysqaq dramatýrgııasy urpaq kórip, ulaǵat alatyn, óziniń ózektiligin áste joımaıtyn máńgilik týyndylar ekeni daýsyz.
Aıymgúl SEIPÝTANOVA,
C.Amanjolov atyndaǵy ShQÝ-dyń qaýymdastyrylǵan professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty