Qoǵamnyń órkenıettiligi erekshe qajettilikteri bar azamattarǵa, ásirese balalarǵa degen kózqarasymen ólshenedi. Olardyń densaýlyǵyn saqtaý, qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne qoǵamǵa beıimdelýine jaǵdaı jasaý – tek ata-analardyń ǵana emes, memleket pen qoǵamnyń ortaq mindeti.
Bıylǵy Astanadaǵy lıftide bolǵan oqıǵa erekshe balalar máselesin qaıta kún tártibine shyǵardy. Bul jaǵdaı qoǵamda úlken rezonans týdyrdy. Kóptegen ata-ana ınklıýzıvti bilim berýge kúmánmen qarap, jetkinshekterin erekshe balalarmen birge oqytýyna alańdaı bastady. Qoǵamda bul balalardy oqshaýlaý kerek deıtinder de, olardy tolyqqandy ortaǵa beıimdeý qajet dep sanaıtyndar da bar. Bizdiń óńirde de erekshe balalardyń bilim alý, medısınalyq kómek jáne áleýmettik beıimdelý máseleleri áli de ózekti.
Kez kelgen ata-anaǵa balasynyń qaýipsizdigi mańyzdy. Qoǵam deni saý jetkinshekterdiń qorǵanysy men damýyna barlyq jaǵdaı jasaǵanymen, erekshe qajettiligi bar balalar úshin bul júıe tıimdi bola bermeıdi. Arnaıy mektepter, túzetý kabınetteri, ınklıýzıvti synyptar ashylǵanymen, olardyń qaýipsizdigi men qoǵamǵa beıimdelýi – kúrdeli másele. Kóptegen erekshe bala ózin-ózi qorǵaı almaıdy, keıde óz áreketterin tolyq baqylaı almaýy múmkin. Bul olardyń kinási emes, tek damý ereksheliginiń saldary. Eldi dúr silkindirgen oqıǵa qoǵamnyń erekshe balalarǵa degen kózqarasyn kúrt ózgertti. Bir tarap erekshe balalardyń ınklıýzıvti ortada oqyǵanyn qalamaıtynyn ashyq aıtsa, endi biri olardy arnaıy mekemelerde oqytý qajet degen pikirde. Sebebi erekshe balalardy oqshaýlaý olardy odan ári shettetse, baqylaýsyz qaldyrý da qaýipke ákelýi múmkin. Bul másele erekshe balalardyń ata-analaryna da aýyr tıdi. Qoǵamda olarǵa onsyz da kedergi kóp, al qazirgi jaǵdaı olardy odan ári oqshaýlaýy yqtımal. Osylaısha, qoǵamda eki túrli kózqaras qalyptasyp úlgerdi. Bul pikirtalas ınklıýzıvti bilim berý júıesindegi osal tustarynyń aıqyn kórinisi.
О́kinishke qaraı, bizdiń óńirde de jyl sanap erekshe pedagogıkalyq tásildi qajet etetin balalar sany artyp keledi. Oblystyq bilim basqarmasynyń málimetinshe, erekshe qajettilikteri bar jetkinshekterdiń sany 2000-ǵa jýyq eken. Psıhıkalyq-fızıkalyq damý ereksheligine baılanysty olar qarapaıym balalarymen teń dárejede mektep baǵdarlamasyn meńgere almaıdy. Mundaı balalar sońǵy ýaqytqa deıin arnaıy túzetý mektepteri men mektep-ınternattarynda tárbıelenip, oqytylyp kelgen edi. Inklıýzıvti bilim berýdi engizý, ıaǵnı erekshe balalardy qoǵamǵa kiriktirýge, deni saý qatarlastarymen birge oqýǵa, qoǵamnyń tolyqqandy múshesi bolýǵa kómektesý boıynsha reformalar júrgizile bastaǵaly olar ádettegi mektepterde bilim alyp júr. Sebebi elimizde erekshe qajettiligi bar balalar óz qurby-qurdastarymen teń deńgeıde bilim alýǵa quqyly.
Mamandardyń aıtýynsha, ár balaǵa qoǵamǵa paıda keltirýge, onyń tolyqqandy múshesi bolýyna múmkindik berý – ınklıýzıvti bilim berýdiń negizgi maqsaty. Elimizde erekshe bilim berý qajettiligi (EBQ) bar balalarǵa arnalǵan birneshe oqytý formasy qarastyrylǵan. Inklıýzıvti bilim berý jaǵdaıynda jetkinshek jalpy bilim beretin mektepte óz qatarlastarymen birge oqıdy. Qajet bolǵan jaǵdaıda beıimdelgen, psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaý qyzmeti, pedagog-assıstenttiń súıemeldeýi syndy jaǵdaılar jasalady. Osy maqsatta keıingi jyldary barlyq orta bilim berý mekemesinde psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaý qyzmeti quryldy.
Bul baǵytta oblystaǵy «№2 Psıhologııalyq-pedagogıkalyq túzetý kabıneti» mańyzdy ról atqarady. 2016 jyly memleket-jekemenshik áriptestik aıasynda ashylǵan bul mekeme damýynda ereksheligi bar balalarǵa keshendi psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaý kórsetedi. Jyl saıyn túrli buzylystary bar 150-200 bala bilikti mamandardyń kómegin alady. Qazirgi ýaqytta kabınetke turaqty túrde 58 bala keledi. Sondaı-aq atalǵan mekeme damýynda problemasy bar balalar men jasóspirimderdi ońaltý jáne áleýmettik beıimdeý qyzmetin usynady.
Túzetý kabınetiniń basshysy Rıta Galıevanyń aıtýynsha, munda damýynda ereksheligi bar balalarǵa keshendi túzetý-pedagogıkalyq kómek kórsetiledi. Mamandar ár balanyń daǵdylary men qabiletterin tereń zerttep, dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń «Fýnksıonaldyq múmkindikterdiń halyqaralyq jiktemesi» (FMHJ) qujatyna súıene otyryp, jeke damytý baǵdarlamasyn jasaıdy. Bul úderiste logopedııalyq trenajer «Delfa», mýltımedııalyq bilim berý kesheni «EduQuest», júıelik dıdaktıkalyq materıal «Numicon», neıroortopedııalyq kombınezon «Faeton», Montessorı ádistemesi, qum terapııasy sııaqty ınnovasııalyq tásilderi qoldanylady.
– Bizdiń ortalyqta balalarmen arnaıy pedagogter, logopedter, psıhologter, áleýmettik pedagogter jáne beıimdelgen dene shynyqtyrý muǵalimderi jumys isteıdi. Sabaqtar jeke jáne shaǵyn toptarda ótkiziledi. Ár balanyń ereksheligine qaraı túzetý-damytý baǵdarlamasy ázirlenedi. Psıhologııalyq-pedagogıkalyq túzetý kabıneti sóıleý buzylystary bar, ıntellektýaldy damýynda erekshelikteri bar, qarym-qatynasta qıyndyq kóretin, tirek-qımyl apparaty buzylǵan nemese psıhıkalyq damýy tejelgen balalarǵa kómektesedi. Kabınetke qabyldaý psıhologııalyq-medısınalyq-pedagogıkalyq keńestiń (PMPK) qorytyndysy negizinde júzege asady. Al arnaıy bilim berý uıymdaryna baratyn balalar bul ortalyqqa qabyldanbaıdy, – deıdi mekeme dırektory.
Erekshe balalarǵa arnalǵan qoldaý sharalary mektepte de qarastyrylǵan. Oblystyq bilim basqarmasynyń bólim basshysy Valentıka Chernyhtyń aıtýynsha, Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy mektepterde EBQ bar balalar úshin qosymsha qoldaý sharalary qoljetimdi. Degenmen olardyń tolyqqandy qamtamasyz etilýi ár mekteptiń múmkindigine baılanysty.
– Bir synypta EBQ bar balalardyń sany úshten aspaýǵa tıis degen talap bar. Jalpy bilim beretin mektepterde ınklıýzıvti bilim berý jaǵdaıynda 150-den astam arnaıy pedagog (defektologter, logopedter) jáne 200-den astam pedagog-assıstent jumys isteıdi. 2029 jylǵa deıin qosymsha 10 ınklıýzııany qoldaý kabınetin ashý josparlanǵan. EBQ bar balalar úshin jeke oqý josparlary ázirlenedi. Ásirese 5-9 synyptarda ıntellekt buzylystary bar balalarǵa arnalǵan jeke oqý baǵdarlamasy qarastyrylǵan. Alaıda bul júıeniń tolyqqandy jumys isteýi úshin arnaıy oqýlyqtar, ádistemelik quraldar jáne pedagogıkalyq súıemeldeý qajet, – deıdi maman.
Sonymen qatar mamannyń aıtýynsha, óńirdegi 5000-nan astam muǵalim ınklıýzıvti bilim berý boıynsha arnaıy kýrstardan ótken. Jalpy bilim beretin mektepterdiń 94,5%-ynda ınklıýzıvti bilim alýǵa jaǵdaı jasalǵan. Alaıda bul kórsetkishter barlyq erekshe balaǵa tolyqqandy kómek kórsetýge jetkiliksiz.
Oblysta erekshe balalardy qoldaýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama bolǵanymen, olar barlyq qajettilikti tolyq qamtymaıdy. Qazirgi tańda bul jetkinshekter úshin mamandardyń jetispeýi ózekti másele bolsa, olardyń qaýipsizdigi de alańdatarlyq jaǵdaı bolyp otyr. Keıbir erekshe balalar óz áreketterin tolyq baqylaı almaıdy. Sondyqtan olar úshin arnaıy súıemeldeý júıesi qajet. Qoldaý tetikteriniń álsizdigi olardyń qoǵamǵa beıimdelýin qıyndatyp qana qoımaı, aınalasyndaǵylardyń qaýipsizdigine de áser eteri sózsiz. Erekshe balalardyń jalǵyz júrýi olardyń ózderi úshin de, aınaladaǵy adamdar úshin de qaýipti bolýy múmkin. Olar jol qozǵalysy erejelerin túsinbeýi, qaýipti jaǵdaılardy baǵalaı almaýy nemese stress kezinde kútpegen áreketter jasaýy yqtımal. Pedagog-defektolog Aıjan Seıitovanyń pikirinshe, erekshe balalar qorshaǵan ortaǵa beıimdelýde qıyndyq kóredi. Sondyqtan olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge mindetti súıemeldeý júıesin kúsheıtý qajet.
Qoǵamda damýy tejelgen balalaryn ınklıýzıvti ortalyqtarǵa bergisi keletin ata-analar óte kóp. Alaıda olar balalaryna arnaıy ortalyqtardan oryn taba almaı júr. Jekemenshik mekemelerde oryn joq, al memlekettik qoldaý jetkiliksiz. Árıne, jekemenshik uıymdarda balalarmen jeke jumys isteıtin mamandar bolǵandyqtan, nátıje barshylyq. Sondyqtan kóptegen ata-ana solardy tańdaýǵa tyrysady. Degenmen oryn tapshylyǵy men qyzmet aqysynyń qymbattyǵy kóptegen otbasyn tyǵyryqqa tirep otyr. Memleket múgedektigi bar balaǵa jáne onyń asyraýshysyna járdemaqy tólegenimen, bul qarajat kóbine em-dom shyǵynynan artylmaıdy.
Máselen, qaladaǵy jekemenshik «Kachelı» psıhologııalyq-pedagogıkalyq túzetý kabıneti ortalyǵynda erekshe qajettilikteri bar balalar deni saý jetkinshektermen birge bilim alady. Mundaı júıe olardyń ózara qarym-qatynasyn nyǵaıtyp, qoǵamǵa tez beıimdelýine yqpal etedi. Alaıda ınklıýzıvti bilim berýdiń ózekti máseleleri de jeterlik. Ortalyq mamandary qazaq tilindegi oqý quraldarynyń tapshylyǵyn aıtady. Orys tilinde 100-ge jýyq jumys dápteri bolsa, qazaq tilinde tek bireý ǵana bar. Bul jaǵdaı kóptegen ata-anany balalaryn orys tilinde oqytýǵa májbúrlep otyr. Sonymen qatar elimizdegi ınklıýzıvti bilim berý júıesi negizinen 15-16 jasqa deıingi balalarǵa baǵyttalǵan. Al odan keıingi jastaǵy jasóspirimder úshin arnaıy baǵdarlamalar qarastyrylmaǵanyn alǵa tartady.
Memleket ınklıýzıvti bilim berýdi damytýǵa jaqsy qadamdar jasap keledi. 2021 jyly Memleket basshysy osy baǵyttaǵy zańǵa qol qoıdy. 2022 jyly sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstriniń №4 buıryǵy qabyldandy. Bul qujat erekshe bilim berý qajettilikterin baǵalaý júıesin retteıdi. Sondaı-aq aldaǵy ýaqytta bizdiń óńirde jańa ońaltý ortalyǵyn ashý josparlanyp otyr. Mamandardyń aıtýynsha, bul mekeme erekshe balalardyń áleýmettik beıimdelýin jaqsartyp, ata-analarǵa qoljetimdi túzetý qyzmetiniń sanyn arttyrady. Bul óńirdegi erekshe balalarǵa kórsetiletin kómektiń sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi.
Lázıza MYRZANTAIQYZY,
jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy