Jýyrda Senat depýtaty Rýslan Rústemov oqyrman urpaqty tárbıeleý úshin balalar ádebıetiniń kólemi men sapasyn arttyryp, jańa tehnologııalyq tásildermen ushtastyrý qajet ekenin jáne mektep kitaphanalarynda qazaq tilindegi balalar ádebıetiniń aıtarlyqtaı jetispeıtinin aıtyp, alańdaýshylyq bildirgen edi. Balalar rýhanııatynyń máseleleri jalpy qaı kezeńde de mańyzdy. Al balataný iliminiń qaltarys-bultarysyna úńilýge ǵumyryn arnaǵan balalar aqyn-jazýshylaryna, jalpy balalar ádebıetine memleket tarapynan qandaı qoldaý kórsetilip jatyr?
Balalar jazýshylary qoldaýdan kende emes
Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń málimdeýinshe balalar rýhanııatynyń máselesi aıryqsha nazarda tur. Bıýdjettik baǵdarlama aıasynda 2023 jyly 24 balalar men jasóspirimder ádebıeti (onyń ishinde 3 komıks janrynda) jalpy taralymy 72 myń danamen, 2024 jyly 26 balalar jáne jasóspirimder ádebıeti jalpy taralymy 78 myń danamen basylyp shyǵyp, respýblıka, oblystyq, aýdandyq memlekettik kitaphanalarǵa taratylǵan. Sondaı-aq, «Úzdik balalar ádebıeti», «Úzdik komıks» nomınasııalary boıynsha oza shyqqan aqyn-jazýshylarǵa qomaqty qarjylaı syılyq tabystalyp keledi.
2022 jyldan beri respýblıkalyq deńgeıdegi «Aıboz» ulttyq ádebı syılyǵy aıasynda «Úzdik balalar ádebıeti», «Úzdik komıks» nomınasııalary boıynsha (ár nomınasııa boıynsha 5 mln teńge) syılyqtar tabystaý dástúrge aınaldy. Alǵashqy jyly atalǵan baıqaýǵa jiberilgen týyndynyń 72-si «Úzdik balalar ádebıetine», 13-i «Úzdik komıkske» tıesili bolǵan. 2023 jyly 46 shyǵarma balalarǵa arnalsa, 12 shyǵarma komıks boldy. 2024 jyly «Úzdik balalar ádebıeti» nomınasııasy boıynsha 31 ótinim, al «Úzdik komıks» nomınasııasy boıynsha 8 ótinim qabyldanǵan.
Sonymen qatar 2023 jyldan bastap jas aqyn-jazýshylar úshin taǵaıyndalǵan arnaıy Prezıdenttik ádebı syılyqtyń qataryna «Balalar ádebıeti» nomınasııasy da engizilgen. Atalǵan syılyq buryn-sońdy halyqaralyq jáne ulttyq konkýrstarǵa qatyspaǵan shyǵarmalary úshin QR-nyń 18-35 aralyǵyndaǵy jas qalamgerlerge (syılyq qory ár nomınasııa boıynsha 4 mln teńge) tabystalady.
Mınıstrlik bıyl «Ulttyq kitap» baıqaýyn jarııalady. Baıqaýdaǵy túrli nomınasııalar arasynda, Gran-prı syılyǵy qatarynda «Balalarǵa arnalǵan úzdik kitap», «Úzdik komıks» nomınasııalary bar. «Balalarǵa arnalǵan úzdik kitap» nomınasııasy boıynsha «ATA Creative Hub» baspasynyń «Taý qusy» kitaby 1 oryn ıelendi. Atalǵan kitap az ǵana ýaqyt ishinde balalardyń súıip oqıtyn ári baýyr-dostaryna usynatyn qymbat syılyqqa aınalyp úlgerdi. Bul kitap alǵashqyda 5 myń danamen jaryq kórse, keıinnen 10 myń danamen qaıta basylyp, túgeldeı satylyp, qazir 20 myń danamen qaıta shyǵarylyp jatyr eken. Al «Úzdik komıks» nomınasııasyna «KHAN COMICS» baspasynyń «Erketaı» kitaby ıe bolǵan.
Bul salada ilgerýshilik bar
Jalpy balalar ádebıetiniń qazirgi deńgeıi qandaı, kitaptardyń qol jetimdiligi qanshalyqty, qazirgi ýaqytta balalar aqyn-jazýshylarynan qandaı jańa esimder men jaqsy kitaptar bar? Osy oraıda Mádenıet qaıratkeri, Jazýshylar odaǵynyń múshesi, jazýshy Dildár Mamyrbaevanyń pikirin bilgen edik.
«Qazir jýrnalıster «balalar ádebıetiniń baý-baqshasyndaǵy ónimniń túsimi nege nasharlap ketti?» degen suraqty jıi qoıady. Iá, zaman almasty, ómir ózgerdi, qytymyr ýaqyt, qym-qıǵash oqıǵanyń ortasyndamyz. Osyndaı kezeńde, balalardyń kádesine qandaı jazýshy jaraıdy degen suraqtyń sheti qyltııatyny daýsyz. О́tebaı Turmanjanov, Jaqan Smaqov, Berdibek Soqpaqbaev, Sansyzbaı Sarǵasqaev, Saparǵalı Begalın, Qadyr Myrza-Áli, Beısebaı Kirisbaev, Tolybaı Qurmanbaev, Ádil Balta, Muqan Imanjanov, Ánýarbek Dúısenbıev, О́tepbergen Aqypbekov jazǵan deńgeıde jazatyndar bar ma? Jas Tynymbaılar, Muzafarlar, Pernebaı, Qastekter, Eskender qaıda júr eken dep tópelep qoıa berýge bolady. Osyndaı suraqty balalar ádebıetiniń ishki jumysyn bilmeıtinder qoıady. Qazirgi kezeńde balalar ádebıeti jańa serpin alyp, jańa esimder shyǵyp, zamanaýı taqyryptar qozǵalyp, túrli janrda shyǵarmalar jazylyp jatyr. Syrt kózge baıaý kóringenimen ishte qyzý jumys júrip jatyr. Balalar úshin jazatyn, júregin sólin syǵyp, shýaqqa bóleıtin jastar legi kóp. Beıbit Sarybaı, Eseı Jeńisuly, Meıirjan Jylqybaı, ádemi ertegi jazatyn Ádına Júsip, bala tilimen sóıleıtin Mıra Sembaıqyzy, Ernur Seıdahmet, Serikbol Hasan, Edilbek Dúısenbek, Eldos Toqtarbaı, Álibek Baıbol, Nurjan Nurbek, Ardaq Jumaǵalı, Baǵdat Májıt, Záýre Tórehanqyzy, Aısulý Álmash… Ataı bersem kóp. Olar arydaǵy Ybyraı Altynsarınnyń, beridegi Jaqan Smaqov, Berdibek Soqpaqbaev bastaǵan uly shoǵyrdyń izin jalǵastyryp keledi. Aqyn Baıbota Qoshym-Noǵaı on tomdyq «Qazaq balalar ádebıetiniń antologııasyn» óz kúshimen shyǵardy, bul balalar ádebıetindegi jankeshtilik emeı nemene. Fılologııa ǵylymynyń doktory Gúljahan Ordanyń redaktorlyǵymen shyqqan «Qazirgi qazaq balalar ádebıetiniń damý úrdisteri» degen zertteý kitaptan izdegen adam mol derek-málimetterdi taba alady. Balalar ádebıeti – bolashaqtyń ınvestısııasy. Qazirgi jazǵanymyz erteń ulttyń tanymynan, ulttyń rýhanııatynan kórinis beredi», deıdi Dildár Mamyrbaeva.
Al balalar aqyny Serikbol Hasannyń aıtýynsha dramatýrgııa, ádebıet syny janrlarymen salystyrǵanda balalar ádebıetiniń damýy – qarqyndy deýge bolady, qazirgi kitap dúkenderi men kitaphanalarda balalar oqıtyn kitaptardyń sany edáýir artqan.
«Qazaqstan naryǵynda damyp kele jatqan árbir baspadan balalarǵa arnalǵan kitaptar shyǵyp jatyr. Raısa Qadyrqyzynyń «Steppe World & Publishing» baspasynan áıgili «Garrı Potter» jáne taǵy basqa kitaptar aýdarylyp shyǵyp jatyr. «Qasym» baspa úıi balalar ádebıetiniń burynǵy klasssıkteriniń shyǵarmalaryn shyǵaryp jatyr. Burynǵy kitaptardyń qaıta basylýy da qoljetimdi. Meniń ózimniń sońǵy bes jyl ishinde «Ákesiniń qyzy» «Kúshti bala» «Basbarmaq» atty úsh kitabym shyqty. Balalar prozasy da jaqsy baǵytta, ásirese, qazirgi zamanaýı fentezı janry. Rústem Saýytbaıdyń «Shoko álem», Záýre Tórehannyń «Ámına Turannyń kóshpendiler eline saıahaty» kitaptary jáne «Batý men onyń dostarynyń Barsakelmes eline saıahaty» (avtorlary: Zıra Naýryzbaı, Lılıa Kalaýs) kitaby fentezı janrynda olqylyqty toltyryp otyr. Komıks janrynda Záýre Tórehannyń «Joshy han», t.b. eńbekter shyqty. Osynyń barlyǵyn eskere kele, jalpy balalar ádebıetiniń damý deńgeıi qarqyndy júrip jatyr deýge bolady», deıdi S.Hasan.