Tórtkúl dúnıede kúndelikti gazet taralymy azaıyp, sıfrlyq jazylym sany ósip jatqany belgili. Eýropada oqylymnyń «print» hám «online» nusqalaryn salystyrǵanda jastardyń qaǵaz basylymdardy kóp tutynbaıtyny málim bolǵan. Gazetti kóp oqıtyn Japonııa men Úndistanda da elektrondy aqparat quraldarynyń damý qarqyny baıqalady. Sóıtse de, álem jurtshylyǵy dástúrli medıaqural – gazetterden bas tartyp otyrǵan joq.
Keıingi onjyldyqta ınternet keńistigindegi áleýmettik jelilerdiń hám azamattyq jýrnalıstıkanyń qarqyndy damýy gazetterge kádimgideı básekelese bastaǵany barshaǵa málim. Álemdik zertteýler gazet oqıtyn oqyrmannyń ortasha jasy 52+ jas ekenin kórsetken. Búgingi tańda álem memleketteri saıası-ekonomıkalyq, mádenı-qoǵamdyq ómirdiń aınasy sanalatyn basylymdardyń tynysyn qaıta keńeıtý jolynda batyl qadamdar jasap jatyr.
Máselen, Shvesııa eldegi 100-ge jýyq gazetke memlekettik sýbsıdııa beredi. Bul sýbsıdııa kólemi álsiz basylymdardyń jyldyq tabysynyń 15–20 paıyz kólemin quraıdy. Norvegııa gazetterge tikeleı qoldaý kórsetip, salyqtyq jeńildik jasaý arqyly eldegi shaǵyn gazetterdi saqtap otyr. Lıýksembýrg jyl saıyn kemi 5 jýrnalıst ustaıtyn jýrnaldar men aptalyq gazetterge sýbsıdııa bóledi (jylyna 7–8 mln eýro kóleminde). Sonymen qatar poshta tarıfterin tómendetip, tabys salyǵyna jeńildik jasaıdy.
Kanada gazetterdi saqtap qalý úshin jylyna 75 mln dollar qarjy jumsap otyr. Al AQSh-tyń Nıý-Iork shtaty jergilikti baspasózge arnalǵan «Newspaper and Broadcast Media Jobs Program» aıasynda jyl saıyn 30 mln dollar qarjy bóledi. Sonymen qatar «Local Journalism Sustainability Act» jobasy arqyly jergilikti gazet jazylymdaryna 250 dollarǵa deıin memleket tarapynan salyqtyq nesıeler qarastyrylǵan. Vırdjınııa, Vashıngton, Illınoıs shtattarynda jýrnalısterge salyqtyń jeńildik jasaıtyn jáne jarnamaǵa qoldaý kórsetetin platformalar bar.
Demek, álem memleketteri túrli tetikter arqyly (sýbsıdııalar, salyq jeńildikteri, granttar, mindetti jarnama, bıýdjettik bólý, t.b) gazet ındýstrııasyn qorǵaýdy maqsat tutyp otyr. Sebebi álem úshin demokratııa men aqparattyq ártúrlilikti saqtaý mańyzdy strategııa sanalady. Baspasózdi ekonomıkalyq qıyndyqtan qoldaý máselesinde bizdiń aqparat salasynda da sony izdenis kerek sekildi. Zaman aǵymyna saı jańashyl basylym jasaýdyń jańa konsepsııasyn álem qalaı jasap otyr? Bizdiń eldegi azamattyq jýrnalıstıka men resmı jýrnalıstıka bir-biriniń aldyn oramaı, eki kúshtiń aǵyny bir arnaǵa toǵysyp, memleket ıdeologııasyn durys yrǵaqty jolmen qalyptastyrý úshin ne istemek kerek?
Jalpy, ǵalamdyq gazet ındýstrııasynyń qazirgi ahýaly anaý aıtqandaı jaman emes. Búgingi tańda álemde 23 myńnan asa gazet shyqsa, onyń jarnamalyq tabysy 86 mlrd dollarǵa jýyqtaıdy eken. 2023 jylǵy esep boıynsha, dúnıe júzinde 420 mln oqyrman gazetterge aqy tólep jazylǵan. Mysaly, Japonııanyń «Yomiuri Shimbun» basylymynyń kúndelikti ortasha taralymy 8,6 mln danadan asady. Bul gazet «Guinness World Records» uıymynyń derekteri boıynsha álemdegi eń kóp taralymdy kúndelikti gazet retinde tanylǵan. Al Japonııanyń «Asahi Shimbun» gazeti kúndelikti 5,9-6,6 mln danamen oqyrman qolyna tıedi. Úndistanda aǵylshyn tilinde jaryq kóretin «The Times of India» basylymynyń qaǵaz nusqasyn kúndelikti 1,87 mln halyq oqıdy. Sondaı-aq AQSh-tyń «USA Today», «The Wall Street Journal», «The New York Times», «The Washington Post» syndy basylymdar taralym jóninen eshkimge shaǵym aıtpaıdy. Demek, jumyr jer betinde gazet taralymy qansha kemidi degenmen, oqyrman azaıǵan joq.
Dese de, gazettiń bolashaǵy týraly pikirtalas eshqashan tolastaǵan emes. Olardyń bir tarapy «15-25 jyldan keıin álem baspasózdi umytyp, aqparatty tek ınternetten tutynady» degen pikirde. Radıo paıda bolǵanda gazetterdiń óletini, medıa naryqqa teledıdar kelgende radıonyń ýaqyty bitkeni týraly da áńgimeler aıtylǵan. Álem mundaı pikirtalasqa nazar aýdarmastan gazetterin shyǵaryp, oqyrmandy kóbeıtý úshin túrli strategııalar men taktıkalardy qoldanyp, óz aýdıtorııasyn keńeıtý ústinde.
Demek, bizge de gazetterdiń baǵytyna ózgertý engizip, biz de basylymdardy jańa ıdeıalardyń qazanyna aınaldyrýymyz qajet.