Sóz qazynasyn zerdelegen

Endi tarıhqa sál sheginis jasaıyq. 1990 jyly «Ana tili» gazeti Ǵylym akade­mııa­synyń A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń májilis zalyn­da jumysyn bastady. Akademık Ábdýálı Qaıdardan bastap kóshbasshy tilshi-ǵa­lymdar osy ult basylymyna bir kisideı at­sa­lysty. Sol ıgi jaqsylar­dyń ishinde kór­nekti leksıkolog, pro­fessor Nurgeldi Ýálıdiń orny da, úni de bólek.

Qazaqtyń sóz qazynasy – áleýetti rýhanı baılyq. Ǵalym N.Ýálı negizgi avtor­dyń biri retinde qatysqan «Qazaqtyń etno­­grafııalyq kategorııalar, uǵym­dar men ataýlarynyń dástúrli júıesi» atty 5 tomdyq ensıklo­pe­­dııalyq anyq­ta­ma­lyq­ty búginde úl­ken-kishi zııaly jata-jas­tana oqıdy.

Til bilimi ınstıtýtynyń ǵa­lymda­ryn shartty túrde bir­neshe tolqynǵa bóle­­miz. Sonyń ishinde 60-70 jyldary osy sala­nyń kásibı deńgeıin kótergen T.Jan­uzaq, E.Jubanov, E.Jan­peıi­sov, S.Omarbe­kov, Q.О́mir­álıev, B.Ábilqasymov, S.Nur­­­­ha­­nov, t.b. ǵalymdardyń sońyn ala bere ǵylym aıdynyna kóte­ril­gen Nure­­keń áýelden-aq óz baǵytyn tapty. My­sa­ly, akademık I.Keńesbaevtyń kósh­bas­­shy­­lyǵymen jaryq kórgen «Qazaq tili­niń frazeologııalyq sózdigin» (1977) lek­sıkografııalyq talapqa saı túzý, tolyqtyrý isine áıgili ǵalym Qulmat О́mirálıevpen birge ter tókti. Sol baıan­dy ju­mysy keıin «Jumbaq jetiler», «Jumbaq sandar», t.b. tanymdyq kitap­taryna, «Frazeologııa jáne tildik norma» atty monografııasyna ulasty.

Nurgeldi Ýálıuly halyqtyń ǵasyr­lar boıy jasaǵan tól máde­nıeti órnekti sóz oramdarynda saqtalǵanyn ǵylymı paıy­myn bekitip, til men mádenıet sabaq­­tas­tyǵyn arqaý etken ir­geli zertteýler júr­gizdi. Ult ta­nymy­nyń dinı, mıftik túsi­nikten ǵylymı tanymǵa ulasqan qa­ǵı­dasyn «frazeologııalyq beıne», «pa­remıologııalyq beı­ne»,­ «presedenttik beıne», «ono­mas­tıkalyq beıne» álemine negiz­dep jańasha qarastyrdy.

Ǵalym zertteýlerinde qazaq­tyń dinı nanym-senimindegi agıo­nımder tildik semantıkalyq óris pen mádenı semantıkalyq óris ushtasqan etno-lıngvo-kognıto­logııalyq ustanym negi­zin­de etnostyń dinı-mıfolo­gııalyq tanymynyń mentaldy qurylymyndaǵy tildik kóri­nisterin (sóz, sóz tirkesteri, frazeologızmderdi) mentaldi qu­rylym men tildik qurylymǵa saı toptastyrady.

Sóıtip, halyq jadyndaǵy Nuhtyń kemesi, Júsiptiń sulý­lyǵy, Júsip paı­ǵambardyń túsi, Dáýittiń qorjyny, Er Dáýit soqqan aq saýyt, Súleımenniń júzigi, «Júzigi barda Súleımen, júzigi joqta súmireıgen», Mu­sanyń asataıaǵy, Isanyń demi, «Ibrahım paıǵambarǵa kókten túsken qoshqar», «Muhambet paı­ǵam­barǵa kókten túsken tórt qylysh», «Paıǵambar da kúıeý balasyn syı­la­ǵan», t.b. agıo­frazeologızmderdiń qa­laı qa­lyptasqanyn zerdeleıdi. Qazy­ǵurt toponıminiń kıeli ataýǵa aınalý negiz­­de­rin baıyptaıdy. Sondaı-aq Baba túkti shashty Ázız, Ǵaıyp eren, qyryq shilten, Jeti áýlıe, t.b. týraly túsinikterdiń tek-tamyry da keńi­nen qarastyrylady.

Etnolıngvıst ǵalym túrli mádenı-tildik aqparattardyń negizinde arýaq uǵymynyń ata-baba kýltimen baıla­nys­tylyǵy, jaqyndaryn jelep-jebep júretini, jaýgershilik uranǵa aınalýy ózara mádenı-semantıkalyq tutastyq quraıdy dep sanaıdy. Bul rette onyń «Qazaq tiliniń ádebı tili sózdiginde» jáne «Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataý­larynyń dástúrli júıesi» ensıklopedııasynda agıonımderdiń, agıofrazeologızmderdiń tú­sin­di­rilýi, mádenı seman­tıkalyq ornynyń ashylýy presedenttik má­tin­ge súıenip, júzege asy­ryl­ǵan. Etnos­tyń kognıtıvti sa­nasyndaǵy tildik bir­lik­ter­diń mádenı, tarıhı, áleýmettik máni qu­rylymdalǵan tildik kody olardy til ıesi ómirindegi rýhanı tanymdyq jáne dú­nııaýı rýhanııatpen ózara baılanys­ta qarastyrý arqyly ashýǵa septigin tı­gi­zedi. Osynyń nátıjesinde, etnostyń arhe­tıptik sanasynda mıftik tanymǵa saı adamdardyń áreketi men ómir súrý táji­rıbe­siniń etıkalyq normalarmen, qu­qyq­tyq qatynastar júıesimen, ádet-ǵu­­ryp­­tyq salttarmen, adam­dardyń etno­­­­psı­hologııalyq erek­shelikterimen jáne ta­bı­ǵatpen tyǵyz baılanysta ózek­te­le­tini aıqyndalady.

«Saǵymǵa sadaq ildirý» jaı ǵana keremet emes, onyń túpki mazmunyndaǵy aqparattarǵa mán beretin bolsaq, handyq laýazym Táńirden buıyrǵan, son­dyq­tan, hannyń jáne onyń úrim-butaqtaryna qaralar (qara halyq) sózsiz baǵynýǵa tıis» (Etnogr. kategorııalar... 5-t, 71-bet)

«Qoı ústine boztorǵaı ju­myrt­qala­ǵan zaman» agıofrazeo­logızmdi N.Ýálı «as ta tók mol­shy­lyq, mamyrajaı ty­­­nysh­tyq, ótken bir berekeli zaman degen maǵynany bildiretin mıfopoetızm» dep anyqtaıdy. Ǵalym frazeo­logızm quramynda «boztorǵaı» men «qoıdyń» qa­tarlasa aıtylýynan tabıǵı eko­logııalyq baılanysty kóredi.

Nurekeńniń «Áıelderdiń mıftik sana­daǵy beınesiniń pare­­­mıologızm­der­degi kóri­nisi», «Qamshy» konseptisi», t.b. ma­qalalary otandyq til biliminde óris alǵan adamtanymdyq zertteý­lerdiń ǵylymı-ádistemelik úlgisi dep bilemiz.

Qazirgi ulttyq sananyń jań­ǵyrýyna yqpal etýshi tarıhı-rýhanı kóz – qazaq só­ziniń etnomádenı mazmuny. Osy­men baılanysty halyq ja­dyndaǵy lıngvo­mádenı aqpa­rat pen bilimdi saqtaý, sana­nyń kognıtıvtik bazasy retinde til­dik tańbasyn, jazba beıne­sin qa­lyptas­tyrý – qoǵamnyń asa ózekti máselesi. Bul salada­ dana Ahmet Baıtursynuly men Qudaıbergen Jubanov­tan akademık Rabıǵa Syzdyqqa deıingi izashar zertteýlerdi N.Ýálı osy kúnniń qoǵam­dyq-áleýmettik jáne rýhanı-mádenı damý úderisine saı jalǵasty­­­­­­­ryp otyr­ǵanyn atap ótken lázim. Ult sanasynda qalyptasqan jáne bolmysyna sińgen ­rýhanı qundylyqtardy qoǵamdyq normalaryna, ómir tájirıbelerine laıyqty engizý de – ol kisiniń tájirıbelik ­jobasy.

Ǵalymnyń qazaq jazýy onto­genez­dik damýyn barlaýyn­ da erekshe ba­ǵa­laımyz. A.Baı­­tur­synuly álipbıiniń fonolo­gııa­lyq negizderin jańa ult­tyq álip­bı negizinde qazaq jazýyn­ refor­malaýdyń teorııasy men tájirıbe­si­­­men baılanystyrý – professor Nur­geldi Ýálı zert­teýleriniń mańyzdy bir ­salasy.

Memlekettik tildiń tanym ózegi re­tinde zamanaýı qoǵamdaǵy qyz­metine jiti mán berý – zaman talaby. Onyń qo­ǵamdyq-saıası jáne mádenıaralyq kom­mýnı­kasııadaǵy orny, jańa deń­geıi til­­di tutynýshylardyń eldik múd­­desi men memleketshildik sana­syn kúsheı­týdi ke­rek etedi. Seb­e­bi jahandaný keńis­ti­gin­­de ıntegratıvtik qarym-qa­tynastar til­den tek kommýnıkatıvtik qana emes, mura­gerlik, tanymdyq, jań­ǵyr­tý­shylyq qa­sıetti qajet­sinedi. Sondyq­tan qazirgi ǵy­lymda til tanym qu­raly, tanym kózi re­­tin­de kóbirek zert­teledi. Osy mıs­­sııa­­ny tereń túsingen Nur­gel­di Ýá­lı­­uly hal­qy­myz­dyń rýhanı máde­­nıeti úlgi­lerin­degi (folklor, ejelgi ádebıet, ­ba­ıyrǵy jazba muralar, t.b.) til qu­pııa­la­ry­­nyń syryn aqta­rýǵa, ashýǵa ýaqy­­tyn da, qajyr-qaıratyn da aıaǵan emes.

«Ana tili» gazetiniń mereıtoı sharasynda osy basylymnyń bas­taýynda turǵan qalamgerler tarapynan professor, basylymnyń belsendi avtory Nurgeldi Ýálı­ulyna «qazaq sóziniń tamyrshysy», «tildiń tegin, shejiresin taratýshy» degen baǵa berildi.

Til bilimi ınstıtýtynyń kıeli tabal­dy­ryǵyn jas zert­teýshi retinde attap, búginde osy sala abyzdarynyń be­­le­sine kóterilgen ǵalym, rýhanııat qaı­rat­keri Nurgeldi Ýálıdi telegeı te­ńiz ult qazynasyn keshendi zerttegen, te­reńinen zerdelegen tulǵa retinde maq­tan tutamyz. Jaratqan qýat berip, jańa býynǵa jón-joba kórsete berýine tilek­tespiz.

Jamal Mánkeeva,

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymynyń doktory, professor