Kópshilik fobııa ataýynyń maǵynasyn «qorqý» dep túsinedi. Al qorqynyshtyń kez kelgen adamnyń boıynda bolatyn tabıǵı qubylys ekendigin eskersek, onda bul týraly áńgime qozǵaýdyń ne keregi bar dersiz. Biraq, qozǵaýǵa túrli sebep bolyp tur jáne onyń saldary adamzat tirliginiń shyrqyn buzýy múmkin ekendigin de aıtqymyz keledi.
Fobııa grek tilinde qorqynysh degen maǵynany beredi. Tarqatyp aıtar bolsaq, nevroz aýrýynyń adamdy yǵyr qylatyn túrleriniń biri. Fobııalyq qorqý uzaqtyǵymen, turaqtylyǵymen aıqyndalady. Ol belgili bir jaǵdaıǵa nemese zatqa baılanysty adamnyń sanaly túrde, biraq, negizsiz qorqýy. Qorqynyshynyń dáleli joq ekendigin ózi bile tura úreıdiń aldynda qarsy tura almaý sezimi.
Árıne, qazir qoǵamda eshnársege tańǵalýǵa bolmaıdy. Myń san ózgerister qalaı bolyp jatsa, tap solaı jańa aýrýlardyń ataýlary da qosylýda. Máselen, kúndelikti ómirde lıftige mingen kezde de birqatar adamdardyń boıynda qorqynysh turady. Biriniń oıynda lıft toqtap qalsa ne bolady degen oı bolsa, ekinshisi lıftiniń esigi eki ortada ashylyp qala ma dep seskenedi. Mundaı oıǵa ne túrtki? Jaýap qarapaıym. Kúnde kórip nemese estip júrgen ınternettegi jaısyz habarlar. Mıda saqtalyp qalǵan aqparat tap sol kezde oıǵa sap ete túsedi. Adamda qorqynysh sezimi iske qosylady. Lıft dittegen jerine jetkenshe adam mazasyz kúı keshedi. Bul, árıne, ýaqytsha fobııa. Al odan da bólek, adamnyń ótkenimen baılanysty bolatyn, ıaǵnı psıhologııalyq turǵyda sanada saqtalyp qalatyn fobııalar da bar. Olardyń jaıy tipti bólek.
Fobııalar nevrozdar, psıhozdar jáne mıdyń organıkalyq aýrýlary kezinde paıda bolady. Nevrozdyq fobııalar kezinde adamdar, ádette, óz qorqynyshtarynyń negizi joq ekenin uǵynady, olarǵa ózin qınaıtyn sýbektıvtik, baqylaı almaıtyn kinárattar dep qaraıdy. Fobııa kezinde adamda jalpy mazasyzdaný, tamyrdyń soǵýy men tynys alýdyń jıileýi, bozarý nemese tez qyzarý sııaqty belgiler bolady. Al «ýaqytsha turaqsyz fobııa» kóp sharshaǵannan nemese aýyr psıhıkalyq qaterden keıin deni saý adamdarda da bolýy yqtımal eken. Eger adam óz qorqynyshtarynyń negizsizdigin, aqylǵa syımaıtynyn synı turǵydan anyq uǵynbaıtyn bolsa, onda munyń ózi kóbine fobııalar emes, patologııalyq kúmándar (qaýiptenýler), bolyp shyǵady. Nevrozdyq fobııalar beıneli oılaýǵa beıim, jandúnıesi enjar, vegetasııalyq ornyqtylyǵy kem adamdarda kóbirek baıqalady. Kóbine bilikti psıhoterapevtik sharalar arqyly mundaı kinárattardan arylýǵa bolady.
Bir derekterde álemde 10 mıllıonnan astam adam fobııa dertine urynǵan deıdi. Bálkim, odan da kóp bolýy múmkin. Sondaı-aq, fobııanyń 40 myńǵa jýyq túri bar eken. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, qansha jańalyq bolsa, sonsha fobııalyq tirkespen atalatyn aýrýlar bar. Onyń 10 myńǵa jýyǵy keńinen taralǵan, qalǵan bóligi biren-saran adamdarda bolýy múmkin. Jalpy ataǵanda, fobııany áleýmettik jáne dara dep ekige bólip qarastyrýǵa bolady. Al onyń ishinde túrlerine qaraı qubylystardan, zattardan, janýarlardan dep tizilip kete beredi. Mysaly, adamzat arasynda keń taralǵan qorqýdyń túrlerine toqtalsaq, solardyń biri – «klaýstrofobııa». Ol – ońashalanǵan, tar jerde jalǵyz qalý qorqynyshy. Aıtyp ketkenimdeı, buǵan lıftige minýden qorqý da kiredi. Statıstıka boıynsha fobııanyń bul túri keń taralǵan. Ol adamzat balasynyń 6-7 paıyzynda kezdesedi. Bul, ásirese, názik jandylarda jıi bolady eken. Sonymen qatar, «zoofobııa» degen bar. Ol – jan-janýarlardan, baýyrymen jorǵalaýshylardan qorqý. Bul barshaǵa tán jaǵdaı, kóbinde adamdardyń 65 paıyzynda kezdesedi. Kelesi, – «akrofobııa», ıaǵnı bıiktikten qorqý. Sonymen qatar, «nıktofobııa» degen bar, ol – qarańǵydan qorqý sezimi. Úreıdiń bul túri jas ta, jynys ta talǵamaıdy. Jasóspirim balalarda da, alpysty alqymdaǵan erler men áıelderde de kezdesedi. Jáne bir túri – «dıspsıhofobııa», ıaǵnı esten adasýdan qorqý bolyp tabylady. Bul kóbinese jasy kelgen adamdarda bolady. Sonymen qatar, «dıstıhıfobııa» degen bar, ol – qaıǵyly jaıtqa dýshar bolýdan qorqý. Jáne ásirese, ushaqta ushýǵa týra keletinderde «avıafobııa» bolady eken. Olar qandaı jaǵdaı bolmasyn, ushaqtan bas tartyp, dittegen jerine poıyz nemese avtokólikpen jetýdi oılaıtyn kórinedi. Sondaı-aq, «tanatofobııa» degen bar, ol – ólimnen qorqý. Bul qorqynysh sezimi búkil adamzat balasynyń boıynda bar, barshanyń da ólimnen qorqatyny haq.
Al endi fobııanyń «birtúrli» túrleri de bolatyndyǵyn aıta ketsek, «katotrofobııa» degen bar, ol adamnyń kádimgi aınadan qorqýy. Aınaǵa qaramaq túgil, ony qolǵa ustamaıtyn jandar bar eken ómirde. Jáne «fobofobııa» degen bar eken, ol – fobııanyń ózinen qorqý, ıaǵnı birdemeden qorqýdan qorqý sezimi. Jáne qorqýdyń bul túrimen tanymal adamdardyń birshamasy aýyrǵan kórinedi. Aıta bersek, taýsylmaıtyn «dendrofobııa» – aǵash-taldardan qorqý, «horofobııa» – bıleýden qorqý, «homıhlofobııa» – tumannan qorqý, «spektrofobııa» – elesterden qorqý, «kalıgınefobııa» – ádemi áıelderden qorqý sekildi sanaǵa syımaıtyn qorqýdyń túrleri de bar.
AQSh psıhologııalyq assosıasııasy fobııa – psıhıkalyq aýytqýdyń keń taralǵan túri ekendigin jáne onyń búkil jer sharynda 11 paıyz adamdardyń ómirine qatty áser etetindigin aıtady. Sózimizge dálel retinde, fobııanyń adam ómirine qanshalyqty áseri bar ekendigine toqtalsaq. Ataqty orys jazýshysy Nıkolaı Gogol ómir boıy «tirideı kómilýden» qatty qorqyp ómir súrgen. Bul qorqynyshqa onyń jas kezinde bezgekpen aýyrǵandyǵy sebep bolǵan desedi. Sol aýrý ómir boıy ataqty jazýshymen birge bolyp, onyń saldary uzaq ýaqyt uıyqtaý men ylǵı talyp qalýǵa aparǵandyqtan, Nıkolaı Vasılevıch osyndaı kezekti talmasynyń birinde ony óldige sanap, tirideı jerlenýden qoryqqan. О́miriniń sońǵy kúnderinde tipten qorqynyshy jeńip ketken ol uıyqtamaýǵa bekingen. Kelesi bir – «tafefobııamen», ıaǵnı tirideı jerlenýden qoryqqan AQSh-tyń birinshi prezıdenti Djordj Vashıngton bolǵan. Ol únemi óz jaqyndaryna ózi ólgen soń tek eki kún ótkennen keıin ǵana jerleýdi tapsyrǵan kórinedi. Sonymen qatar, tanymal aqyn Vladımır Maıakovskııdiń ómiri tipten qyzyq. Ol «germafobııa», ıaǵnı ınfeksııa juqtyrýdan qatty qorqatyn bolǵandyqtan arnaıy qolǵap kıip júretin bolǵan. Qalammen ómiri órbigen aqynǵa qalam ustaý aýyrlyq qylǵan kórinedi, ol qalamdy ashyq qolmen ustaýdan aýlaq bolǵan. Qaıda barsa da ózimen birge sabyn, ıod jáne birneshe taza shúberek alyp júretin bolǵan eken. Osyndaı fobııamen aýyrǵan taǵy bir tanymal tulǵa bar. Ol týraly búkil álem biledi desek, artyq aıtqandyq emes. Ol pop mýzyka óneriniń koroli – Maıkl Djekson. Sahnada ánshiniń aq qolǵappen júrýin óziniń stıli, ne kıim kııý úlgisimen shatastyrýǵa ábden bolady. Al fransýz jazýshysy Onore de Balzak fobııanyń qandaı túrimen dertti bolǵan deısiz ǵoı? Ol «gamofobııa» — nekelesýden nemese úılenýden qoryqqan desedi. Ol kóptegen jyldar boıy turmystaǵy áıel grafınıa Evelına Ganskaıaǵa ǵashyq bolǵan. Arada 10 jyl ótken soń grafınıa jesir qalyp, ekeýiniń birge bolýyna múmkindik týady. Degenmen, sol kezeńderde Balzak taǵy da 8 jyldaı úılenýge usynys jasamaı, qarsylyq tanytyp baqqan. Degenmen, jigeri myqty grafınıa ony úılenýge kóndirgen syńaıly, sonda qatty mazasyzdanǵan Balzak grafınıaǵa hat jazǵan eken. Onda ol: «Meniń densaýlyǵym syr berip júr, siz meni jaqyn arada tabytqa salyp, shyǵaryp salasyz, ózińizge meniń atymdy jazdyrýǵa úlgermeıtin bolýyńyz kerek», degen eken. Biraq, toı bolypty. Degenmen, Onore de Balzak óz aıaǵymen emes, densaýlyǵy nashar bolǵandyǵy sondaı, ony arnaıy oryndyqpen kóterip alyp kelgen. Osydan keıin 5 aıdan soń kóz jumǵan...
Desek te, fobııadan arylýǵa múmkindikter kóp. Eshqandaı dári-dármeksiz, sanaly túrde psıholog, psıhoterapevt mamandarymen keńese otyryp, boıdaǵy álsizdikterdi jeńýge bolady. Bul turǵyda psıholog Botakóz Bekejanova fobııany, kóbinese shıelenistiń bir kórinisi dep túsindiredi. Ol kezde fobııanyń ózin emes, oǵan sebep bolǵan jaǵdaıdy qarastyryp, sol másele boıynsha jumys jasaıtynyn aıtady. Mamannyń aıtýy boıynsha, boıynda belgili bir fobııasy bar adamǵa tap sol qorqatyn zatymen baılanystyra otyryp, mysaly, ıtten qorqatyn balaǵa kúshik syılap, keıin onyń jaqsy janýar ekendigin úırete bastaý kerek degen sııaqty tásilderdi usynady. Jáne onyń aıtýynsha, fobııany der kezinde emdemese, ol áleýmettik problemaǵa aınalyp qana qoımaı, adamnyń qorshaǵan ortaǵa zııanyn jáne óz densaýlyǵyna úlken qater tóndiretindigin aıtady. Bul tusta taǵy bir psıholog Saltanat Orynbetova, óziniń pasıenti germafobııamen aýyryp, tipti, ólip qala jazdaǵanyn da aıtady. Infeksııadan qatty qoryqqan ol, ózin aýrýǵa sanap, eshkimniń sózine qulaq aspaıtyn jaǵdaıǵa jetken. Uzaq psıhologııalyq seanstardan keıin ǵana esin jınaǵan pasıentiniń fobııasy, sol kezderde onyń densaýlyǵyna qatty áser etkendigin jasyrmaıdy.
Adam qaı kezde de qorqyp ómir súredi, biraq qorqý úshin ómir súrmeıdi, ómir súrý úshin qorqady. Osy turǵyda qazaqtyń batyry Baýyrjan Momyshulynan bir jýrnalıst: «Soǵys kezinde qoryqtyńyz ba?» dep suraǵan eken, sonda batyr atamyz: «Qoryqpaǵan bolsam, osylaı aldyńda otyrar ma edim?» dep jaýap bergen. Ýaqytsha qorqý men yǵyr qylatyn turaqty qorqýdyń arasynda úlken aıyrmashylyq bar ekendigin aıtqymyz keledi. Sanaly túrde qorqý adamnyń ilgeri basýyna úlken septigin tıgizse, negizsiz qorqýdyń aýqymdy aýyrtpalyqtarǵa soqtyratynyn eskergen jón.
Elmıra MÁTIBAEVA,
«Egemen Qazaqstan».