«Sizderge álemniń qurmeti erekshe»

Túrki keńesiniń bas hatshysy Ramıl HASANOVPEN áńgime Ramıl Hasanov 1978 jyly 24 qyrkúıekte dúnıege kelgen. Baký memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetin bitirgen. Keıin atalǵan oqý ornynda halyqaralyq qatynastar mamandyǵy boıynsha magıstr dárejesin alǵan. 1990-2002 jyldarda Baký qalasynyń Qarabaq ákimshiliginde dırektorlar keńesi tóraǵasynyń kómekshisi boldy. 1999-2003 jyldarda Ázerbaıjan – Túrkııa jastary dostyq qoǵamyn quryp, oǵan basshylyq jasady. 2002-2010 jyldarda bılik basyndaǵy «Jańa Ázerbaıjan» partııasynyń jastar qanatyna jetekshilik etti. 2008-2014 jyldarda Baký ýnıversıtetiniń halyqaralyq qatynastar fakýltetinde «Qazirgi zamanǵy Ázerbaıjannyń syrtqy saıasaty» taqyryby boıynsha dáris oqydy. 2009 jyly Bakýde ótken Túrkitildes elder Parlamentaralyq assambleıasynyń (TúrkPA) I jalpy jıynynda uıymnyń alǵashqy bas hatshysy bolyp saılandy. 2010-2013 jyldarda TúrkPA-nyń halyqaralyq hatshylyǵynyń bas hatshysy jáne Dıplomatııalyq mıssııanyń jetekshisi qyzmetin atqardy. 2014 jylǵy naýryz aıynda Garvard ýnıversıtetine qarasty Djon Kennedı atyndaǵy memlekettik mektep uıymdastyrǵan «Joǵary deńgeıdegi basshy» baǵdarlamasyna qatysty. 2014 jylǵy 4 maýsymda Bodrýmda ótken Túrkitildes elderdiń 4-shi sammıtinde Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túrkııa jáne Qyrǵyzstan prezıdentteriniń qoldaýymen Túrki keńesiniń bas hatshysy qyzmetine taǵaıyndaldy. I dárejeli elshi. Aǵylshyn, orys jáne túrik tilderin erkin meńgergen. Úılengen, bir qyzy bar. – Qurmetti Ramıl myrza, Túrki keńesine basshy bolyp kelgennen beri birqatar jumys atqaryp, ıgi bastamalar kóterip júrsiz. Budan túrki jurty túgel habardar. Aldymen sizge mynadaı suraq qoıǵym kelip otyr. Bizdiń eli­miz – Qazaqstannyń búkil Túrki dú­nıesindegi rólin qalaı baǵalar edińiz? – Qazaqstan – túrki dúnıesindegi kóshbasshylardyń biri. Keńes Odaǵy ydyraǵan ýaqytta táýelsizdigin alǵan memleketterdiń arasynan Qazaq eli saıasatta da, ekonomıkada da qarqyndy damydy. Áleýmettik reformalar júrgizip, halyqtyń áleýetin jaqsartty. Bul aldymen bilikti kóshbasshy Nursultan Nazar­baevtyń kóregen saıasatynyń arqasynda qol jetken jetistik der edim. Sizderdiń Prezıdentterińizdi búkil túrki dúnıesi qurmetteıdi. Álem halqy aldynda syıly saıasatker desem, esh qatelespeımin. Sebebi, ol halyqaralyq arenada ózin moıyndata bildi. Qazaqstandaı eldi 90-shy jyldary tyǵyryqtan alyp shyǵyp, qýatty memleket deńgeıine kóterdi. Nursultan Ábishuly Qazaqstandy elde turyp jatqan 130-dan astam túrli ult pen ulystyń basyn qosqan qutty mekenge aınaldyrdy. Árıne, mundaı yqpaldy memlekettiń túrki dúnıesindegi bedeli bıik, róli joǵary bolatynyna eshkim daý aıta almasa kerek. – Túrki álemi Qazaqstannyń qaı bastamasyna kóbirek basymdyq beredi dep oılaısyz? – Baýyrlas el – Qazaqstan dúnıe­júzine beıbitshilik pen tatýlyqty úlgi etken memleket retinde tanymal. Sebebi, Qazaqstan – alǵashqy bolyp ıadrolyq qarýdan bas tartqan el. «ATOM», «G-Global» sııaqty bastamalaryńyzdy  halyq­aralyq qoǵamdastyq óte joǵary baǵalaıdy. Jalpy, Qazaqstan qashanda kópke paıdasy tıetin, ıgi maqsatty kózdeıtin mańyzdy usynystar jasaıdy. Oǵan myna bizdiń Túrki keńesi, TúrkPA sııaqty uıymdardyń qurylýy dálel. Nursultan Nazarbaevtyń bastamasy arqasynda jumys isteı bastaǵan bul halyqaralyq uıymdar túbi bir túrki halyqtarynyń birigýi jolynda qyrýar ister atqaryp keledi. Túrki elderiniń osydan on jyl burynǵy qarym-qatynasy men qazirgi baılanysyn salystyryp kórińizshi. Rasynda da, jer men kókteı emes pe?! Osy ýaqytta baýyrlas memleketter saıa­sat, mádenıet, ekonomıka salalary boıynsha áldeqaıda jaqyndasa tústi. – Bastama bizden bolǵanymen, ony qoldap, ilip áketý úshin túrki birligi faktory orasan zor ról atqarady ǵoı... Solaı emes pe? – Qazaqstannyń ornyn eshqandaı memleket aýystyra almaıdy. Ortalyq Azııada strategııalyq mańyzdy jerde ornalasyp, barlyq kórshilerińizben salıqaly saıasat júrgizip otyrsyzdar. Sondyqtan sizderge degen álemniń qurmeti erekshe. Nursultan Nazarbaev tulǵasy týraly jalyqpaı aıta berýge bolady. Eń bastysy, ol – Qazaqstannyń basshysy ǵana emes, búkil túrki dúnıesiniń el aǵasy. Túrkiler – jalpy, úlkendi qurmettep, erekshe syı kórsetetin halyq. Aldyńǵy býynnyń aqylyn tyńdap ósken urpaqpyz. Nursultan Ábishuly da kúlli túrki jurtyna jol silteıtin kóshbasshy dep sanaımyn. Onyń basshylyǵymen Qazaqstan 23 jyldyń ishinde bıik belesterdi baǵyndyra bildi. Áli de talaı asýlardan asatyny sózsiz. – Dúnıejúzi daǵdarystyń qamytyn kıip jatqan qazirgideı kezeńde bizdiń elimizdiń bolashaǵy týraly mundaı nıetińizge rahmetten basqa aıtarymyz joq...  – Ras, qazir álemniń kóptegen el­deri qarjy qyspaǵyna túsip jatyr. Olardyń áleýmettik ahýaly nashar­lap, tyǵyryqtan shyǵatyn jol izdeýde. Al Qazaqstan bolashaqty oılap, daǵdarysqa tótep beretin «Nurly Jol» baǵdarlamasyn qabyldady. Men bul jos­parmen tanysyp shyqtym. Kópke úlgi bolatyn berekeli baǵdarlama desem, artyq aıta qoımaspyn. Baýyrlas el jetistikterge jete ber­sin. Sebebi, Qazaqstannyń ósip-órkendegeni  – búkil túrki dúnıesi úshin ortaq qýanysh. – Túrki keńesi keleshekte jumysyn qaı baǵytta júrgizedi? Qandaı salalarǵa basymdyq beredi? –  Túrki keńesi osydan eki aıdaı ýa­qyt buryn 5 jyldyǵyn toılady. Osy qysqa ýaqyttyń ishinde uıym kóp­tegen salada qyrýar is atqardy. Naq­tyraq aıtsaq, túrki dúnıesiniń ózara qarym-qatynasy burynǵyǵa qaraǵanda anaǵurlym ilgerileı tústi. Biz buǵan deıin memleketter arasynda eki-úsh máseleni ǵana talqylaǵan bolsaq, qazir onnan astam mańyzdy máseleni kóterýge múmkindigimiz bar. – Atap aıtqanda, qandaı máseleler? – Mysaly, «Baýyrlas porttar» jobasy aıasynda túrki elderi teńiz arqyly álemdik naryqqa shyǵýǵa múmkindik aldy. Baký – Tbılısı – Kars temirjoly arqyly saýda-sattyq kólemi ulǵaıatyn bolady. Mine, osynyń bárine Túrki keńesi úles qosyp keledi. Týrızm, mádenıet, bilim, saıasat salalarynda da kóptegen ortaq jobalar iske asýda. Máselen, bilim salasyna keletin bolsaq, Eýropanyń «Eramýs» baǵdarlamasy sııaqty jobamyzdy aıta ketkim keledi. Bul baǵdarlama boıynsha túrkitildes elderdiń stýdentteri qalaǵan elderine baryp, oqýǵa túse alady. Joǵary oqý oryndary arasyndaǵy baılanystar da artyp keledi. – Halyqaralyq uıym janyndaǵy iskerler keńesi qazir qandaı jumys­tarmen aınalysýda? – Bizdiń uıymnyń iskerler keńesi arqasynda túrki dúnıesiniń arasynda ınvestısııa tartý isi ilgerileı bas­tady. Baýyrlas elder bir-biriniń múmkindigimen tanysyp, eki jaqqa da tıimdi jobalar daıyndaýdy qolǵa alyp jatyr. Árıne, buǵan deıin de olar ortaq is atqarǵan. Biraq Túrki keńesiniń bastamasymen kópjaqty baılanystar ornyǵa tústi. Iаǵnı, 4-5 memleket birigip jumys isteı alatyn jaǵdaıǵa jettik. Sondaı-aq, qazirgi kezde Túrki keńesi Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túrkııa jáne Qyrǵyz Respýblıkasynyń ulttyq múddelerin qorǵaýǵa qatysty birqatar jumystar atqarýda. – Túrki keńesiniń halyqaralyq qurylym retindegi mán-mańyzyn bir aýyz sózben qalaı túıindegen bolar edińiz? – Túrki keńesi Eýropalyq odaqtyń balamasy desem bolady. Biz eshqandaı memleketke qarsy emespiz. Meıli, kórshi bolsa da, bolmasa da, olarmen dostyq qatynas ornatýdy kózdeıtin uıymbyz. Túrki keńesi – jalpy beıbitshilikti dáripteıtin, kez kelgen alańda jumys isteýge qaýqarly qaýymdastyq. Túrki keńesiniń bastamasymen uıym­dastyrylyp júrgen túbi bir túrki mem­leketteriniń sammıti arqasynda talaı máseleler sheshilip, elderdiń yntymaǵy berik bola bastady. Memleket basshylarynyń qatysýymen ótetin bul alqaly jıynda únemi irgeli ister qolǵa alynady.  – Qazir túrki dúnıesi bárimizge ortaq isterdi burynǵyǵa qaraǵanda kóbirek atqaryp jatyr. Sonyń biri – jaqynda halyqaralyq mekeme mártebesin alǵan Túrki akademııasy. Bul akademııanyń túbi bir túrki elderi úshin mańyzy qandaı? Onyń bolashaǵyn qalaı elestetesiz? –  Túrki akademııasy qazir óte jaqsy jumys istep jatyr der edim. Nege deseńiz, sońǵy kezderi túrki elderiniń ǵalymdary jıi bas qosyp, ortaq tarıh, ortaq ádebıet máselelerin jıi kóterip júr. О́ıtkeni, búgingi kúni júıeli zertteýler júrgizip, ortaq jobalar ázirleý asa qajet. Túrki elderiniń árqaısysynyń Ǵylym akademııalary bar. Halyqaralyq Túrki akademııasynyń arqasynda bul mekemeler budan bylaı tyǵyz baılanys ornatatyny sózsiz. – Túrki keńesi bul ǵylym ordasyna aldaǵy ýaqytta qandaı qoldaý kórsetpek? – Biz Túrki keńesi atynan akademııaǵa jan-jaqty qoldaý kórsetýge qashanda ázirmiz. Tek bizdiń keńes emes, ózge uıymdar da qoldan kelgen kómegin aıamaýy qajet. Sebebi, bul halyqaralyq mekemeniń bolashaǵy zor. Qazir akademııa buryn-sońdy jarııalanbaǵan málimetterdi jaryqqa shyǵaryp jatyr. Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti, meniń dosym Darhan Qy­dyr­áliniń atqaryp jatqan eńbekterine barlyǵymyz kýámiz. Ol – túbi bir halyqtardyń tarıhyn, mádenıetin óte jaqsy biletin belgili túrkolog ǵalym. О́z salasynyń naǵyz mamany. Jaqynda ǵana Qytaı Halyq Respýblıkasyna barǵan saparynda Beıjińde bolyp, Qazaq handyǵyna qatysty buryn jaryq kórmegen tyń derekterdi taýyp qaıtty. – Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev byltyr Bodrýmda ótken Túrkitildes elderdiń 4-shi sammıtinde túrki dúnıesiniń ortaq telearnasyn qurý týraly usynys aıtqan bolatyn. Qazir osy baǵytta qandaı jumystar atqarylyp jatyr? – Bul usynysty Nursultan Nazarbaev der kezinde jasady. Sammıt barysynda barlyq prezıdentter Qazaq eliniń basshysyna qoldaý kórsetkenine bárimiz kýá boldyq. Qazirgi zamanda ortaq telearnanyń qajettiligi zor. Baýyrlas halyqtar bir-birin jaqyn tanýǵa tıis. Ásirese, óskeleń urpaqqa biz medıakeńistik arqyly ortaq tarıhymyzdy uqtyryp, mádenıetimizdi, salt-dástúrimizdi kórsetýimiz qajet. Sebebi, kópshilik munyń bárin bile bermeıdi. Men qarapaıym ǵana mysal keltireıin. «Lavash» dep atalatyn nandy armıandar ulttyq taǵamymyz dep sanap, patenttep alǵan. Al tarıhqa úńiletin bolsaq, bul túrki halyqtaryna tıesili taǵam ekenine kózimiz jetedi. Ata-babalarymyz bul nandy kóship-qonyp júrgen kezderinde talǵajaý etken. Osy sııaqty máselelerdi biz telearna arqyly halyqqa durys jetkize bilýimiz qajet. Ortaq telearnany ashatyn ýaqyt kel­geni ras. Osy kúni Batystyń, Eýro­panyń, arabtardyń ortaq aqparat quraly bar. Olar qazir sol medıakeńistik arqyly bir-birin jete tanyp, mádenıeti men tarı­hyn meńgerip, jaqyndasa tústi. Osy­dan kelip, «Nege mundaı nárse túrki ále­minde joq?» degen zańdy suraq týyndaıdy. – Sonymen, túrki álemine ortaq telearna qashan ashylady? – Qazirgi qoǵam mass-medıaǵa táýeldi. Elderimiz osyndaı úlken kúsh arqyly birigýi kerek. Osy máselege qatysty alǵashqy jıyndy biz qazan aıynda ótkizdik. Jaqynda taǵy bir márte bas qosamyz. Men qazirden bastap jıynǵa qatysatyn elderdiń ókilderine naqty bir usynyspen kelý jóninde ótinish aıttym. Qaıta-qaıta qajetsiz basqosý ótkize bermeı, áreket etetin kez keldi. Sebebi, bıyl Astanada Túrki keńesiniń kezekti sammıti ótedi. Onda qozǵalatyn basty taqyryp medıa jáne aqparattyq tehnologııa máselesi bolady. Biz Nursultan Nazarbaevqa sol kezde naqty isterimizdi kórsetýimiz qajet. Sebebi, ol bizge úlken senim artyp otyr. Meniń oıymsha, biz ortaq arnany aldaǵy eki jyl ishinde ashamyz. – Túrki keńesiniń aýqymdy ju­mystar atqaryp jatqanyna kýámiz. Sonyń biri – Túrki dúnıesiniń ortaq dıasporasy máselesi. Osy jaıynda aıta ketseńiz. – Qazirgi aýmaly-tókpeli zamanda eń qajet nárse – birlik. Túrki dúnıesiniń birligine de osy turǵydan qaraý kerek. Sondyqtan Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túrkııa jáne Qyrǵyzstan prezıdentteri usynǵan ortaq dıaspora máselesi osy kúni óte mańyzdy dep oılaımyn. Jat jerde dúnıege kelip, sol elde ósip-jetilgen baýyrlarymyz da birigýleri qajet. Osydan eki aı buryn biz Kıevte alǵashqy ortaq dıaspora ortalyǵynyń bólimshesin ashtyq. Bul jerge sol elde turyp jatqan qazaq, ázerbaıjan, qyrǵyz, túrik ultynyń ókilderi arnaıy kelip, ortaq jumystaryn jasaı alady. Qandaı da bir másele týyndaı qalsa, olar bir shańyraqtyń astynda bas qosyp, ony sheshýge tyrysady. Memleketterinde bolyp jatqan kez kelgen túıtkildi jaıttardy birigip talqylaıdy. Ulttyq merekelerdi barlyǵy bir úıdiń balasyndaı toılaýǵa tıis. Endigi bólimshelerimizdi Berlın, Parıj jáne Vashıngton qalalarynan ashýdy josparlap otyrmyz. – Túrki keńesiniń jumysyna sáttilik tileımiz. Áńgimelesken Baqytjan OMAROV, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin.