Qarǵalynyń qarlyǵashy – Zııada Dosbergenova

«Jaýǵa qarsy attan» maıdan gazetiniń 1944 jylǵy 9 naýryz kúngi nómirinde «Jaýynger áıelderdiń dańqy arta bersin» degen ortaq taqyryppen 9 qyz jaıly toptama materıaldar basylǵan. Aǵa leıtenant A.Zakarınniń «Mánshúk» atty maqalasynda: «Qazaqtyń qaıratty qyzy aýyr jaralanyp, súıikti «Maksımdi» qushaqtap qaza tapty. Onyń janyn qıyp qorǵaǵan qalasy Neveldiń Prıamýr kóshesi Mánshúk Mámetovanyń atyna sol kúni-aq kóshti», delingen. «Qaharman qyz» («Otan namysy úshin» gazeti, 3 sentıabr 1944 jyl) materıaly Álııa Moldaǵulova jaıynda. «Qazaqtyń qaharman qyzy nemis transheıalaryna jurttan buryn baryp kirip, 12 nemisti atyp óltirdi. Keskilesken kóshe urysynda da 8 gıtlershildi sulatqan, mergen qyz tý syrtynan tıgen oqtan qaıta basyn kótere almady. Uly Otannyń azattyǵy úshin jas ómirimen qoshtasty da kózin jumdy». Eki qyz da Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn laıyqty ıelendi. Sónbes juldyzymyz bolyp el kóginde, kókireginde qaldy. Qaıran qyzdar, názik jandar, búginde sarǵaıǵan sýretterden bolashaqqa qaraǵan sol asyl jandar kóz aldyma keledi. Talbesikke asylýdyń ornyna, ıyqtaryna myltyq asynyp, el kegi úshin urys dalasynda tolarsaqtan qan keship, osynaý jaryq kúnimizdi syılaǵan qyzdar rýhyna bas ıe otyryp, Dosbergen atanyń súıkimdi de súıikti qońyr qozydaı ǵana kenje qyzy Zııada Dosbergenova jaıly syr sherteıin. Dosbergen Bersúgirovtiń áýletinen on eki uly men bes nemeresi – Shalta, Kerim, Ábdi, Tilepbergen, Baltaı jasanǵan jaýǵa attanǵan eken. Qyzǵal­daqtaı jańa kúltesi ashylyp kele jatqan nemere qyzy Nápısa Medeýova da ózine senip tapsyrylǵan shynjyrbaýyr traktorymen Reseıdiń Krasnodar ólkesiniń jerin jyrtyp, dánin ósirip, elge nárin tosty. Soǵystyń suryqsyz tórt jylynda aýylynan jyraqta saǵy­nyshqa toly kúı keshti. Úmbetáli aýylyna kelin bop túsip, qyz-ulyn ósirip, ómiriniń sońyna deıin temir tulparyn tizgindep eńbek etti. Uldary Sarman, Qudaıbergennen, tompıǵan nemeresi Temirbektiń ákesi Rahymnan qatarynan qara qaǵaz kelgende shańyraǵy shaıqalyp, aıaqtyń astyndaǵy qara jerde terbelip Alataýdan esken jaı qońyr samal joqtaý aıtqandaı bolyp edi. О́zekti órtegen ýytty týysy Dosmaıyl qobyzyn bezildete tartyp áreń basyp edi-aý sonda. Dosbergenniń tuńǵyshy Toıshybek Bersúgirov Almatynyń jelke tusyndaǵy Kamenskaıa platoda turatyn. Eti tiri eń kishi qaryndasy Zııada Dosbergenovany 1938 jyly deneshynyqtyrý sabaǵynyń muǵalimderin daıarlaıtyn tehnıkýmǵa aparǵan da sol zııaly aǵasy. Zııada... Dos qyzdarymen kúlimsirep túsken sýretterden orta boıly, symbatty, dóńgelek júzinen sábılik páktik pen ójettik, aıtqanynan qaıtpaıtyn qaısarlyq ańǵarylady. Dosbergenniń áýletinen ıyqty 17 jigit soǵysqa attanǵan jyly Zııada oqýyn támamdady. Almaty qalalyq oqý bóliminiń 14 tamyz, 1941 jylǵy №217 joldamasymen qalanyń №17 jáne №18 mektepterine deneshynyqtyrý sabaǵynan muǵalim bolyp taǵaıyndalady. Eshkimge eshteńe aıtpastan, aqyldaspastan tehnıkýmda birge oqyǵan 9 qurbysymen jumys isteı júrip, radıst-baılanysshylardyń kýrsynda oqıdy. Sondaǵy túsken sýrette baıaǵy aq-adal beıbit kúlki joq, bastarynda sur pılotka, sur kóılek, sur etik... О́ńderi de batyrlardyń jaýǵa qarsy shabar aldyndaǵy suryndaı susty. Dosbergenniń kishi balasy soǵys, eńbek ardageri, ákesiniń qarashańyraǵyn basqan Azan Bersúgirov soǵystan oral­maǵan kenje qaryndasyn talaı jerge izdeý salyp, sharq uryp jaýap tosyp, jolǵa shyǵýmen kóp júrdi. Kóktem sa­ıyn mekenine asyqqan jyl qustaryn Zııadasynyń talyp jetken sálemindeı qabyldaıtyn. Aq nan, molshylyq pen keńshilik kisi kóńilin masattandyrady, biraq júrektegi saǵynysh jazýyn eshnársemen óshirip tastamaıdy eken. «Lenınshil jas» gazetiniń 2 mamyr 1975 jylǵy nómirine jazǵan izdeýinen de túk shyqpady. «Qurmetti Bersúgirov joldas! Otan soǵysynan qaıtpaı qalǵan týysyńyzdy izdestirgen ekensiz. Bul jaıdy anyqtaý bizge de qıyn. Podolsk qalasy, SSSR Qorǵanys mınıstrliginiń arhıvine hat joldap kórińiz». 1976 jyly 26 naýryz, Podolsk arhıvi Dosbergenova Zııadanyń serjanttar tiziminde joq ekenin aıtyp, jergilikti jerdegi soǵys komıssarıatyna jolyǵýyn ótingen. Soǵys jyldaryndaǵy urys shebin­de shyǵarylǵan qazaq tildi gazetter KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń Podolskidegi arhıvinen alynyp, Qazaq KSR Memlekettik kitap palatasynyń qoryna ótkizilipti. Sarǵaıǵan gazet betterinde Dosbergenova Zııada jaıynda jazylǵan birneshe maqala tabylǵan kúni qýanyshymyz ben ókinishimizdiń shegi bolmady-aý! Kapıtan A.Qańtarbaevtyń «Qazaq qyzdary» («Jaýǵa qarsy attan» gazeti 1 mamyr 1944 jyl) degen maqa­lasynda Mánshúk jáne Álııa­larmen qatar, soǵystyń eki jyly ishin­de talaı batyldyq tanytqan Zoıa Dos­bergenovanyń erlik is-áreketteri jaıly sóz bolady. «Zoıa armııaǵa kel­gen­de qatardaǵy jaýynger edi. Ol qazir serjant, – delingen onda. – Otan soǵysyna kelgen eki jyl ishinde Zoıa talaı qyzmetterdi bastan ótkerdi. Baılanysshy, sanıtarka, avtomatshy sııaqty qyzmetterdi atqardy. Bul qyzmetiniń barlyǵynda ol iskerliktiń, batyrlyqtyń úlgilerin kórsetti. Sondyqtan da Otanymyz óziniń antyna, halqyna adal batyr qyzynyń biri Zoıa Dosbergenovany 3 ret ordenmen nagradtady. Qazir qazaqtyń batyr qyzy Zoıanyń kókireginde II dáre­jeli Otan soǵysy ordeni, «Qyzyl Juldyz» ordeni, «Erligi úshin» medali jarqyraıdy... Joq bul urys tek medal taǵyp, nagrada alý úshin emes edi. Artta qalǵan ata-ananyń kóz jasy tyıylsyn, sábı kúlkisi býlyqpasyn dep beıbit kúnniń bostandyǵyn qorǵaý jolyndaǵy erlik qımyldar emes pe. Demek, bir jasty bir bozdaqty alqymdap óltirip jatqany fashızmniń lańy-aý. «Kórińde ókirgir, qý nemis», dep bozdaǵan aq basty analar daýysy jetken eken maıdan dalasyna. Qaharman eldiń er-azamattary túgil qolańshash qyzdary da ashýǵa minip, dushpan ordasyna oq boratty». «...Qazir Zoıa Dosbergenova bizdiń artıllerııalyq bólimsheniń vzvodynda radıst bolyp isteıdi. Munda osy bir ótkir, qaraqat kózdi, orta boıly, symbatty qyzdy bilmeıtin jan joq. Jaýynger jas qyz óziniń árbir qımyly men is-áreketin tııanaqty ushtastyryp, alǵan bilimin urys jaǵdaıynda she­ber­likpen júzege asyryp keledi. Ol maıdan shebinde óz mamandyǵyna qosymsha medsestralar kýrsyn bitirip, jaýyngerlerdiń densaýlyq saqshysy da bolyp aldy». Zııada jóninde «Krasnaıa Zvezda» gazeti osyndaı maqala jazǵan. Bul sekildi taǵy bir maqala 1944 jyldyń 8 aqpany kúni «Otan namysy úshin» gazetinde de basylǵan. Ony leıtenant S.Isabekov jazǵan. Endi sol maqaladan úzindi keltireıik. «Zııada atqaryp júrgen qyzmetin mise tutpady. Qolyna qarý alyp, maıdannyń aldyńǵy shebine baryp urysqa aralasqysy keldi. Osy armanyna boı urǵan qyz bir kúni komandırine kelip bylaı dep ótinish etti. – Joldas polkovnık, qaza tapqan, jazyqsyz jábir-japa shekken sovet áıelderiniń ar-namysy, kegi úshin óz qolymmen fashıst aıýandardy óltirsem deımin. Tilegimdi qabyldap, maıdannyń aldyńǵy shebine jiberýińizdi suraımyn. – Qaraǵym, Zııada, – dedi polkovnık, – ótinishiń oryndy. Ázirshe qyzmetińdi isteı tur, keıinnen kórermiz. Zııada qaıta-qaıta surana berdi. Aqyry polkovnık ruqsat etti. Urysqa boı urǵan ójet qyzdyń tilegi oryndaldy. Zııada batalonnyń komsomol jetek­shisi bolyp taǵaıyndaldy. Qazaqtyń qaıratty qyzy bul qyzmette de óziniń batyl da, asa jaqsy uıymdastyrýshy ekenin kórsetti. Komandır men komıs­sardyń kómegimen óz isin tez meńgerip aldy. Jalyndy úgitshi boldy. Talaı urystarǵa qatysty. Lenın partııasynyń sapyna kirdi. Sovet batyrlarynyń soqqysynan tozǵyndap shegingen jaý mańyzdy bir eldi mekenniń mańynda taban tirep qatty qarsylasty. Úlken urys boldy. Osy urysta rota komandıri jaraly bolyp saptan shyqty. Osyndaı syn saǵatta Zııada úlken batyldyq istedi. Ol ózine tym jaýapty mindet júktedi. Urysta rotany basqardy. Jaýyngerlerdi sońynan ertip, shabýylǵa kóterdi. Ja­ý­yn­gerlerdiń «Ýra»-ǵa ulasqan ekpin­di qımy­lynan jaý toz-toz bolyp qasha jóneldi. Batyr qyzdyń erligin kórgen polkovnık: – Jaraısyń, Zoıa! Erligińe Otanyń rıza, órkeniń óssin! – dedi. Osy urystaǵy batyldyǵy men batyrlyǵy úshin Zııada «Qyzyl Juldyz» ordenimen nagradtaldy. Beıbit halyqty fashıstik ezgiden azat etý jolynda óziniń ómirin qurban etken keńes adamdarynyń jarqyn beınesin, erligin kórsetýge arnalǵan «1941-1945 jyldardaǵy Sovet Odaǵynyń Uly Otan soǵysy» deıtin tarıhı k­itap­qa úńilsek, jerlesimiz Zııada Dos­bergenova bolǵan I Ýkraına maı­danynyń jaýyngerleri 1944 jyldyń qysynda ınternasıonaldyq boryshtaryn atqaryp, Polsha jerinde aıanbaı shaıqasypty. Vısla ózeniniń boıynda bolǵan aýyr soǵys tarıhta «Vısla-Oder» operasııasy degen atpen belgili. Zııada týraly S.Isabekov jazǵan maqala merzimi de osy tus. Batyl qyz týraly ma­qalalardyń kólemi az bolsa da, jaýdyń borap turǵan oǵynyń astynda asyǵys jazylsa da bizder úshin bul altynǵa bergisiz maǵlumattar. Ol Qa­rapaıym qazaq qyzynyń erligin búgingi urpaqqa, ózimen birge úzeńgiles, qarýlas dostaryna óshpes mura desek bolady. Zııada qyz kekten berish bop qalǵan qarlyǵashtaı júreginiń ámirimen sheshýshi urysta keńestik týdy qulatpaı, komandırin joqtatpaı, tutas bir rotany basqarǵan ójettigi naǵyz qazaq qyzyna tán qasıet emes pe?! «Analardyń kóz jasy úshin, Alataýdyń árbir qoı tasy úshin, týǵan eldiń ar-namysy úshin» komandırinen urysqa tikeleı qatysýǵa ruqsat suraýynyń úlken sebebi de bar eken. Polshanyń jerin tutqyndar lageri torlaıdy. Onda polıak, keńes, taǵy basqa elderdiń azamattary qyrǵynǵa ushyraıdy. Krakovqa taıaý jerdegi Osvensım lagerinde 180-250 myń ara­lyqta tutqyn bolǵan. 1945 jylǵa deıin kún saıyn osy araǵa 3-5 eshelon adam túsirilip, eshbir kinásiz 10-12 myń adam gaz kameralary men krematorıılerde qyrylyp jatqan. Gıtlershilder munda 4 mıllıonnan astam adamnyń kózin joıǵan kórinedi. Jerlesimiz Zııada Dosbergenovanyń qashan, qaıda qaza tapqany týraly derek ústimizdegi jyly ǵana tabyldy. Maıdan gazetterindegi maqalalarǵa qara­ǵanda, ol 1944 jyldyń aqpan aıy­nyń orta sheninde, urys dalasynda atoı salyp júrgen. Jaýdy ókshelep qýý qarqyny kún sanap údeı túsken kez bolsa kerek. 9 naýryz 1944 jyly 658-polk ko­mandıri maıor Klıýchanskıı qol qoıǵan 3-gvardııa­lyq armııasynyń buıryǵy shyqqan. Onyń qosymsha marapattaý qaǵazynda: «Dosbergenova Zoıa Dosbergenovna, 1-atqyshtar batalonynyń komsorgy 658 atqyshtar polkiniń 213 atqyshtar Romodano – Kıev Qyzyltýly dıvı­zııasynyń serjanty II dárejeli Uly Otan soǵysy ordenine usynyldy. Týǵan jyly 1924 jyl. Ulty: qazaq. 1943 jyldan VKP (b) múshesi, partbılet №5161350. Uly Otan soǵysynda 1941 jyldyń tamyzy men 8 aqpan 1944 jyldyń aralyǵynda úsh ret jaraqat­tanǵan. Polese, Ozarıevskıı aýdany Lıtvınovo selosyn azat etýde qaza tapty. Qyzyl Armııaǵa Almatynyń aýdan­dyq soǵys komıssarıatynan attanǵan». «Za boevye Zaslýgı» №04/n; «Za Otvagý» 08.03.1943 jyl medaldarimen, «Qyzyl Juldyz» ordenimen 07.02.1944j, №347/n nagradtalǵan», – degen rásimdi suraqtardy toltyrǵan soń, qan­daı erekshe erligi, iskerligi úshin ekeninen qysqasha derek berilipti. Onda Zııada Dosbergenovanyń urystaǵy batyldyǵy, asa úlken jaýapkershiligi jazylǵan. II dárejeli Uly Otan soǵysy ordeni batyl qyz qaza bolǵanda jetken eken. 1989 jylǵy kóktemde Zııadash rýhy myńdaǵan kúnderdi araǵa salyp ortamyzǵa oraldy. El-jurtymen, týǵan topyraǵymen, ózi ósken Alataýdyń baýyrymen qaıta qaýyshty, máńgilikke ańsat mekenine qarlyǵashy bolyp ushyp jetti. Soǵys ardageri Azan, búginderi 95 jastaǵy maıdanger aǵasy Shalta, zamandasy Bısara, aýdanymyzdyń aqyn-jazýshylary, Eńbek Eri ustaz Qudys Ábsemetuly jáne de ózge jerles, aǵaıyn­dary jınalyp «Qarǵalynyń Qarlyǵashy» degen atpen teledıdardyń «Alataý»programmasynda syr shertti. Aqyn Gúlsim Seıiljanova «Oralmaǵan batyr qyz» atty óleń arnaýyn shashý etti. Seıithan Moldahmetovteı jerles aqynymyz «Jeńis kúni» óleńin arnady. Bısara Orazymbetova ári týysy, ári zamandasy, qulyn-taıdaı bir ósken qurbysy syr shertti. «1939-1942 jyldary Zııada fızkýltýra tehnıkýmynda, men Almaty pedýchılıshesinde oqydyq. Aralasyp turdyq. Zııada 1941 jyldyń maýsymynda oqýyn bitirdi. 22 maýsymda soǵys bastalysymen ol dıplomyn, ózge de qujat-qaǵazdaryn, paltosyn menen úıine berip jiberdi. Zattardy Kúljahan degen Azan aǵasynyń áıeliniń qolyna tabys ettim. 1941 jyldyń kúzinde Zııadadan hat aldym. Almatyda, úsh aılyq baılanysshylardyń kýrsynda júr eken. «Úıim bilmeıdi», depti. Sarýaqas Medeýov, Súıinbıke úsheýmiz izdep bardyq. 8-gvardııa atalatyn áskerı-oıynynda júr eken. Mate-Zalka kóshesindegi eki qabat qyzyl úıge ornalasqan. «Búrsigúni attanyp ketemiz», dep edi sonda. Baryp shyǵaryp salmaǵanyma óte ókinishtimin álige deıin», deıdi. 1989 jyldyń 9 shildesinde «Alataý» teledıdarynan «Qarǵalynyń qar­lyǵashyn» kórsetti. Ahmetov degen azamat túsiripti. Erteńine Shaǵıla Qusanova degen apaı habarlasty. Soǵys bastalǵanda ýnıversıtettiń fılologııa fakýltetiniń ekinshi kýrsynda oqyp júrgen eken. Sol jyly Tashkent qalasyndaǵy radıs­ter (baılanysshylar) daıarlaıtyn eki aılyq kýrsynda Zııada Dosbergenovamen birge oqypty. Ony támamdaǵan soń óz tilekteri boıynsha maıdanǵa attanypty. Ol kisiniń Almatydaǵy úıine baryp, uzaǵynan áńgimelestik. Zııadamen birge ótkizgen kezeńderdi dastan ǵyp aıtty. Qyrym túbegi Kerch qalasyn, Feodosııany azat etýge qatysypty. Qyrym, Don maıdanynda bolǵan. 1943 jyly tamyzynda Don ózeninen ótý kezindegi erligi úshin Shaǵıla da, Zııada da «Erligi úshin» medaldarynyń ıegerleri atanypty. Odan ári Stalıngrad, Harkov túbindegi soǵystarda bolǵan. Soǵystaǵy erligi elengen Shaǵıla apaı 2 orden, 18 medaldi omyraýyna taǵypty. Soǵystan oralǵasyn Shaǵıla apaı Qa­zaq ýnıversıtetindegi oqýyn aıaqtaǵannan keıin, aspırantýra bitiripti. Stýdentterge tarıh pen fılosofııadan sabaq bergen. Professor, tarıh ǵylymdarynyń doktory ataǵyn alǵan. Ardaqty ana, asyl áje. Jetpisten asqan shaǵynda «Qurmet» ordenimen marapattalǵan. Fototilshi N.Qızatov ol kisini sýretke túsirip, Seıithan Moldahmetuly óleńin arnap gazetke bergeni este. Osy arada Shaǵıla apaımen bolǵan bir sát eske túsip otyr. Qos qurby, baılanysshy qazaq qyzdary Shaǵıla Qusanova men Zııada Dosbergenova 33-gvardııalyq artı­lle­rııalyq ekpindi polktiń quramynda 1942 jyldyń 19 aqpanynda urysqa kiredi. «Jaýdyń bel alǵan shaǵy, damylsyz atqylaý. Qan ıisi, oq-dáriniń kúıik ıisi. Bir aıdaı ýaqyt jaý bas kótertpedi, sý tapshylyǵy qınady. Muzdaı móldir sýly ózen júz-aq qadam jerde aǵyp jatyr. Sý ákelýge barǵandardyń arasynan shyǵyn bolyp jatty. Soǵystyń bir ǵana jubanyshy bar, ol – Jeńis! Baǵasyna eshnárse jetpeıtuǵyn jeńis! Bir aptaǵa 300 gramm sýharı bólinedi, malta sııaqty aýzyńa salǵanda sorasyń, táttiligin aıtpa! Birde Ýkraına maıdany – 33-polk – tań sibirep atqanda: «Trevoga!» degen únnen serpilip aıaqtan tik turdyq. Karabın, baılanys quraldaryn arqalaǵan eki qyzbyz. Komandırdiń buıryǵymen ilgeri qozǵalyp, mejeli jerlerden habar berýimiz kerek. Birimiz «Suńqar», ekinshimiz «Shaǵala». Suńqar» men «Shaǵala»... Komanda qabylda!» deıdi. «Shaǵala» – jaý koordınattaryn beremin!» deımin. Qatar-qatar tizile jarylǵan bombalar. Kishkentaı ǵana nárseniń kúshi qandaı zulymdyq ákeledi. «Zııa júrgen tusqa bomba jaryldy. Endi qaıttim? «Suńqar» menimen baılanys, úshinshimen baılanys!» dep jatyrmyn. Zııadadan, mop-momaqan qazaqtyń qarakóz qyzynan aıyryldym, týǵan jerdiń topyraǵy buıyrmady-aý? Seni azalaı almaǵanyma keshir deımin. Amal joq, jaýdy tyqsyryp kete bardyq. Al endi keshegi «Alataý» telearnasynan 1944 jyldyń aqpanyna deıin Zııadanyń aman-esendigine qýandym, maıdan dalasynda sheıit bolǵanyna kóz jasymdy syǵyp aldym. Soǵys sumdyǵy osy ǵoı», – dep Shaǵıla apaı oı tuńǵıyǵyna batyp edi. Uly Otan soǵysynda erligimen álemge tanylǵan Shyǵystyń batyr qyzdary – Álııa men Mánshúk, ushqysh Hıýaz Dospanova, oq astynan myńnan astam jaýyngerdi alyp shyǵyp, ózi mert bolǵan medbıke Ǵazıza О́mirbaeva, baılanysshy-radıster Shaǵıla men Zııadalardyń beıneleri halqynyń júreginde, jadynda jańǵyryp, erlik isteri keıingilerge úlgi de ónege. Batyr da batyl qyz Zııada Dos­bergenovanyń Otanyna, halqyna etken ólsheýsiz eńbegi máńgilikke saqtalýy úshin Fabrıchnyı kentiniń bir kóshesine aty berildi. Uzynaǵashta jańa salynyp jatqan Sport kesheni de Zııadanyń esimimen atalsa ıgi. Máńgilik alaý alańyna aty altynmen jazylsa degen tilegimiz, bul da – el tilegi. Nadejda LÝShNIKOVA, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Almaty oblysy, Jambyl aýdany.