Qazaqstannyń energetıkalyq bolashaǵy týraly pikirtalastardyń ózeginde Atom elektr stansııasynyń (AES) qurylysy tur. Biri ony ekologııaǵa tóngen qaýip dep sanasa, endi biri eldiń energetıkalyq derbestigine jasalǵan strategııalyq qadam dep baǵalaıdy. Bul rette Egemen.kz tilshisi QR Atom energııasy jónindegi agenttigine saýal joldap, stansııany kim salady, jobanyń quny qandaı, ekologııa men qaýipsizdik qalaı qamtamasyz etiledi degen birqatar ózekti saýaldarǵa naqty jaýap aldy.
Agenttik málimetinshe, elimizde boı kóteretin alǵashqy AES jobasy boıynsha tehnologııalyq seriktes retinde halyqaralyq baǵalaý nátıjesinde Reseılik «Rosatom» memlekettik korporasııasy tańdalǵan. Bul tańdaý «Qazaqstandyq atom elektr stansııalary» JShS, fransýzdyq Assystem kompanııasy jáne táýelsiz sarapshylar qatysýymen ázirlengen ádisteme negizinde júzege asqan. «Rosatom» tehnologııasy qazirgi ýaqytta álem boıynsha keńinen qoldanylyp, halyqaralyq qaýipsizdik standarttaryna sáıkes keledi.
Biraq bul joba tek reseılik tehnologııamen shektelmeıdi. Jobaǵa túrli elderdiń ınjınırıngtik uıymdary men jabdyqtaýshylary qatysady. Iаǵnı, bul – mýltıseriktestik formatyndaǵy konsorsıým, al ol óz kezeginde tehnologııalyq birjaqtylyqtan saqtaıdy jáne jobanyń ıkemdiligin arttyrady.
Qazirgi tańda jobanyń naqty quny jobalaý-saraptamalyq jumystar aıaqtalǵannan keıin naqtylanady. Aldyn ala derekter boıynsha, qarjylandyrýdyń negizgi bóligi sheteldik, dálirek aıtqanda reseılik eksporttyq nesıe arqyly qamtamasyz etilmek.
Jalpy AES – uzaqmerzimdi joba. Agenttik boljamy boıynsha, onyń qurylysy shamamen 10-12 jylǵa sozylady. 2025 jyldan bastap ınjenerlik izdenister bastalmaq. Jobalaý, jergilikti ınfraqurylymdy daıyndaý, lısenzııalaý jáne qurylys kezeńderi kezeń-kezeńimen júzege asady.
«Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy kelisimderge sáıkes, jobany iske asyrý úshin eksporttyq kredıt berý máselesi talqylanyp jatyr. Iаǵnı, jobanyń negizgi bóligin sheteldik (reseılik) jeńildetilgen qarjylandyrý quraıdy. Bul qarajat jabdyqtarǵa jáne qurylys-montaj jumystaryna baǵyttalady. Atom stansııasy eki energobloktan turady. Árqaısysynyń qýattylyǵy – 1200 MVt, jalpy qýaty – 2400 MVt. Bul Qazaqstannyń qazirgi elektr energııasyn tutynýynyń shamamen 15-18%-yn jabýǵa jetkilikti. Jobany 2035–2036 jyldary tolyq iske qosý josparlanyp otyr», dedi QR Atom energııasy jónindegi agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Á.Mahambetov.
Mekeme jaýabynda kórsetilgendeı, AES salý jańartylatyn energııa kózderimen qaıshy kelmeıdi. Kerisinshe, kún men jel sekildi balamaly qýat kózderiniń turaqsyzdyǵyn teńdestiretin senimdi bazalyq qýat kózine aınalady.
Qazaqstan 2060 jylǵa qaraı kómirtek beıtaraptyǵyna qol jetkizýdi maqsat etip otyr. AES osy jolda kómir men gazǵa táýeldilikti azaıtýǵa, ekologııany qorǵaýǵa jáne jańartylatyn qýat kózderiniń rólin kúsheıtýge múmkindik beredi.
«Jel men kún – bolashaqtyń energııasy. Biraq olardyń aýa raıyna táýeldiligi joǵary. AES – osynyń ornyn basa alatyn turaqty qýat kózi», deıdi mamandar.
Elimizde beıbit maqsattaǵy atom energetıkasyn damytý máselesi kún tártibine shyqqaly qoǵamdyq pikir, kásibı qaýymdastyqtar men halyqaralyq uıymdar tarapynan túrli kózqaras aıtylyp keledi. Degenmen, memleket qabyldaǵan strategııalyq sheshim – alǵashqy atom elektr stansııasyn (AES) salý jobasy tek energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etip qana qoımaı, sonymen qatar el ishindegi eńbek naryǵyna jańa serpin ákeledi.
Agenttik usynǵan resmı málimetterge sáıkes, qurylys kezeńinde myńdaǵan jumys orny ashylady. Stansııa iske qosylǵan soń, shamamen 2000 maman turaqty jumysqa tartylady. Onyń 400-i – ıadrolyq energetıka salasynyń joǵary bilikti mamandary. Qazaqstanda qazirgi tańda 18 joǵary oqý ornynda ıadrolyq baǵyttaǵy mamandar daıyndalady. Buǵan qosa, sheteldik joǵary oqý oryndarymen qos dıplomdy baǵdarlamalar júzege asyrylyp jatyr.
Qaýipsizdik – atom energetıkasynyń eń sezimtal tusy. Resmı derekterge súıensek, AES jobasy halyqaralyq talaptarǵa tolyq sáıkes keledi. Jobada qos konteınment, passıvti jáne aktıvti qorǵanys júıeleri, avarııalyq avtomatty toqtatý júıeleri qarastyrylǵan. Sondaı-aq Halyqaralyq atom energııasy agenttiginiń (MAGATE) standarttary men Qazaqstannyń ekologııalyq zańnamasy negizinde júzege asyrylady. Radıasııalyq qaýipsizdik, qaldyqtarmen jumys isteý, otyndy saqtaý syndy barlyq úderister halyqaralyq normalarǵa saı baqylanady.
Esterińizge sala keteıik, 2024 jylǵy 6 qazanda ótken respýblıkalyq referendýmda daýys bergen azamattardyń 71 paıyzy AES qurylysyna qoldaý bildirgen edi. Agenttiktiń pikirinshe, bul – halyq seniminiń naqty kórsetkishi.
Sodan beri qoǵamdyq tyńdaýlar, aqparattyq naýqandar, sarapshylarmen ashyq kezdesýler turaqty ótkizilip keledi.
AES – tek elektr stansııasy emes, tehnologııalyq serpilis, ekologııalyq jaýapkershilik jáne eń bastysy ult bolashaǵyna salynǵan uzaqmerzimdi ınvestısııa. Joba kúrdeli, qaýipteri de, syn-qaterleri de bar. Endi bul baǵyttaǵy jumys barynsha ashyq, qaýipsiz jáne tıimdi júrgizilse, Qazaqstan atom energetıkasynyń jańa dáýirine nyq qadam basary sózsiz.