Osydan birer jyl buryn Nurman kókem qalaǵa kóship keldi. Qýanysyp qaldyq. Qonystoı jaqsy ótti. Barys-kelis kóbeıdi. Aýyldaǵy ý-shýǵa úırenip qalǵan kókem qaladaǵy óli tynyshtyqqa kóndige almaıdy. Aýylda ǵoı, tańerteń malyn órgize júrip, ózi qatarlastarymen ájik-kújik áńgime shertip jadyrap qalatyn ol qalanyń tas qamalyna úırenise almaı júrdi.
– Aýylda-aq otyra beretin jan edik. Balalar qoıdy ma? Osynda kúshtep ákelgendeı boldy. Otyrysymyz mynaý endi, tas qamalda kempirimiz ekeýmiz túrmede otyrǵandaımyz, – dep shaǵymdandy bir barǵanymda kókem.
– Áli-aq úırenisip ketesizder. Jasyńyz bolsa Paıǵambar jasynan baıaǵyda asty. Qart adamǵa aýrý-syrqat úıirsek keledi. Osyndaıda aýrýhanaǵa aparyp kórsete qoıatyn balalaryńyz janyńyzda, – dep jubatqan boldym kókemdi.
– Sol aýrýhanań aýylda da bar. Búrkit inim shanshýlansam boldy jetip kelip, em-domyn jasap ketetin. Myna jerde óldim deseń aýzyńa sý tamyzatyn adam kórmedim, – dep keıidi kókem.
Mine, sol kókem «Jetpis bes jasqa toldym, talaı jaqsy adamdardyń dámin tatyp edim, solarǵa bir shaı bereıin. Toı jasaımyn» dep meni shaqyryp otyr. Aǵa shaqyrǵan soń ini barýǵa tıis.
– Iá, kóke! Mereı jasyńyz qutty bolsyn! Toı jasaımyn degenińiz oryndy. Bizden qandaı qyzmet? – dep elp ete qaldym.
Nurman kókem tyjyryndy. Saqalyn saýyp uzaq otyrdy. «Nege tunjyrap qaldy?» dep men otyrmyn. Bir kezde kókem basyn kóterdi.
– Osy toıdy basqaratyn tamada degen bar ǵoı. «Munda sonyń ózi taptyrmaıdy. Taptyra qalsa, ákesiniń qunyn suraıdy» deıdi ǵoı. Sol ras pa?
– Ras.
– Bizdiń balalar solardyń birine aıtyp, qarjysynyń jartysyn tólep qoıdyq deıdi. Endigisi rettele jatar. Seni shaqyrǵanym, toı qarsańynda úıinde qyzyqshylyq bolaıyn dep jatqan úı sııaqty aǵaıyn-týystardy jınap, áńgime-dúken quryp otyrý ǵana. Áıtpese, tymyraıyp otyrǵannyń nesi qyzyq? Siz ben biz atqaratyn jumys qalmapty ǵoı, – dep kókem bir qoıdy.
Menen keıin biraz aǵaıyn-týys jınaldy. Kelinder qazan kóterip, biraz dýmandattyq. Túnniń bir ýaǵyna deıin karta oınaǵandar da boldy. Tań azanda qaıtar kezimizde de kókemiz «kelip tursańdarshy» dep kózine jas alyp qaldy.
«Kókem nege qamyqty?» dep taǵy da oıladym. Sóıtsem, jaryqtyq aýyldy ańsap júr eken ǵoı.
Iá, keshe edi ǵoı, keshe. Bireýdiń úıinde qyzyqshylyqtyń ıisi shyqsa-aq aýyl bolyp taıly-tuıaǵymyzben jınalyp, sol shańyraqtan tabylatyn edik. Kelinder qamyr ashytyp, jer oshaqta burqyratyp baýyrsaq pisirip jatatyn. Qora mańynda sıraǵynan ilip qoıyp qoı soıyp jatqandardyń óz qyzyqtary ózderine jetetin. Jigitter otyn jaryp, sý tasyp, bir toby qonaqtar otyratyn ústel jasap jatady. Kelinder úı jaǵalap, syqyrlaýyq arbamen toı ótetin alańdy qorshap qoıý úshin kilem, alasha jınaıdy. Osy kilemderdiń ishindegi táýirleýiniń betine úılengen jastardyń attaryn maqtamen jazyp qoıady. Taǵy bir top sábiz arshýǵa otyrady. Munyń ózi edáýir jumys edi. Bir qap sábizdi merzimdi ýaqytqa deıin tazalap, týrap úlgerý kerek. Sábiz arshýǵa kelinshekter de qolǵabys etedi. Qurdastar arasyndaǵy, qaıny men jeńge arasyndaǵy qaljyń men ázildiń ordasy da osy jer. Osy dýmanmen toı da dúrkirep óte shyǵady. Eń bastysy aǵaıyndar bir-birimen tyǵyz aralasady. Baýyrmaldyq, bir-birine degen qurmet artady. Úlkenderdiń aqylymen jastar tárbıeniń máıegimen sýsyndaıdy.
Myna dańǵaıyr, bári jetip-artylatyn zamanda da aýyldaǵy osy yntymaq áli de kúshinde. Jastar úılenip jatady. Qyzdy turmysqa beresiz. Quda shaqyrasyz. О́mir bar jerde topyraqty ólim de bar. Mundaıda aýyldaǵylar toıhana izdep jatpaıdy ǵoı. Barlyq is-shara úıde ótedi. Osyndaıda mal soıý kerek pe? Kerek. Kelýshilerge qyzmet etetin jigitter kerek pe? Kerek. Mine, aýyldaǵylardyń birigetin, yntymaq degen izgiliktiń aınalasyna toptasa túsetin jeri osy.
Búginde baǵamdap otyrsam, osy yntymaq-birlikten ajyrap bara jatyr ekenbiz. Nurman kókemniń de saǵyna izdep otyrǵany aǵaıynnyń jınalyp, shańyraǵynan shattyq shýaǵy shashylyp turýy eken. Qazir biz jıyn jasaı qalsaq, osylaı toptasamyz ba?
Iá, qaladaǵylar da toı jasaıdy. Jasaǵanda qandaı? Myń adamǵa deıin shaqyryp, shama-sharqyn basqalarǵa «úlgi etetinder» de jetkilikti. Biraq dál osy shańyraqta toı bolaıyn dep jatqanyn ózderinen basqa eshkim bilmeıdi. О́ıtkeni qalanyń toıhanalary barlyq kerek-jabdyqty, tamaqtyń túrli-túrlisin ózderi daıyndap beredi. Tek teńgesin tóleseńiz boldy. Endeshe, «qyzmet et» dep aǵaıyndy úıge jınaýdyń da qajeti shamaly.
Biraq, osy jaılylyqtyń ózi qazaqy qasıetterimizge, burynnan qalyptasqan salt-dástúrlerimizge, ádep-ǵuryptarymyzǵa balta shaýyp jatqandaı kórinedi maǵan. Munyń ústine qaladaǵy tas qorshaýlar, kirpııaz adamdar keshegi meımandostyqty, meıirmandyqty, aǵaıyngershilikti, týystyq qarym-qatynasty da umyttyra bastaǵan sııaqty. Bularǵa qosymsha «jańa qazaqtar» degen shyqty. El baı men kedeı bolyp ekige bólindi. «Kedeı baıǵa, baı Qudaıǵa jetsem» degen báseke órshı tústi. Al bular qazaqy qalybymyzdy buzbaı tura ala ma?
Jumbaqtyń sheshýin tapqandaı boldym. Nurman kókemniń kókseıtini osy eken ǵoı...
Qalaı qazaq bolamyz, aǵaıyn?
Sabyrbek OLJABAI,
jazýshy