Aýyldyń aq topyraǵyna aýnap ósip, eseıe kele arman-maqsatyn úlken qaladan izdemeı-aq, janyna jaqyn óńirdiń janashyryna aınalyp ketetin aqeden jandar bolady. Ondaı azamattar týǵan topyraqtyń qyr-syryn jaqsy biledi, qadir-qasıetin júregimen sezine alady hám jurtshylyqpen bite qaınasyp ketedi. О́z basym Orynbasar Báıimbetovti sondaı jandardyń biri sanaýshy edim. Bul kúnde aramyzda joq asyl azamatpen sońǵy ret Astanada, qaryndasy Áshirkúl apaı men Bımen aǵanyń kishi uly Murattyń shańyraǵynda júzdeskenim este. Qaı kezde de óte shıraq, yqsham, kóńildi júretin. Osy joly júzi synyq, kishkene sharshaýly kórindi. «Densaýlyq mazalap júrgeni» dedi. Biraq meni kórgen bette júzine áldebir shyraıly sáýle kirip, «jazýshylarmen salqyn sóılesýge bolmaıdy» degendi aıtyp, ara-tura naǵashy-jıendik ázil aralas áńgimeler órbidi.
Qyzylorda shaharynda qyzmet istep júrgen kezimiz edi. Bir joly Orynbasar aǵamen aǵaıyndardyń bir qyzyqshylyǵynda kezdesip qaldyq. Úzilis sátinde ońasha qalyp, móltek áńgime qurdyq.
– Meniń ákem keshegi qan maıdanda eki birdeı aıaǵynan aıyrylǵan maıdanger ekenin estigen shyǵarsyń? – dedi aǵam tosynnan sóz bastap. – Artynda qalǵan ul-qyzdary kúndiz-túni ákemiz soǵystan keýdesine altyn juldyz taǵyp oralady dep armandaıtynbyz. Solaı bolaryna sendik te. Al biraq... – Orekeń demin jutyp, toqtap qaldy. Keýdesine keptelip qalǵan alasapyran sezimdi ishteı ańǵaryp turmyn. Sonda da únsiz tyńdaı tústim. Ári qaraı sóz jalǵaǵanyn qaladym. – Soǵys bastalǵan jyly men nebári on bir jastaǵy balamyn. Amal qansha, on eki-on úsh jasymnan bastap eńbekke aralastym. Qaryndastarym Áshirkúl men Marjankúl, inim Joldasbek múlde jas, jumys isteýge áli qaýqarsyz. Tańnan qara keshke deıin beli qaıysyp jumys istep júrgen anam Aıjamalǵa qolǵabys kórsetýim kerek boldy.
Osylaı áńgimesin órbitip keldi de, kenet qabaǵyn túıip alyp, alysqa kóz tiktep turyp:
– Sum soǵys! – dedi. – Lenıngrad mańyndaǵy keskilesken shaıqasta jaqyn mańnan bomba jarylyp, ákem aýyr jaraqat alypty, ajaly joq eken, esin jıǵan kezde eki aıaǵynyń jansyzdanyp qalǵanyn ańdaıdy. Sol sátte tirshilik óz qyzyǵyn múlde joǵaltqandaı kórinip, qasyndaǵy jaýynger dosyna «meni osy jerde atyp tasta, aıaqsyz adam bolyp qalaı ómir súrem» dep jalynady. Jaýynger serigi: «joq, sen áli ómir súrýiń kerek» dep jubatady. Kóziniń aldy buldyrap ketip, qaıtadan esin jıǵan kezinde gospıtalda jatyr eken, kórpeni aqyryn ysyryp qarasa, eki aıaǵy túbinen kesilgenin sezinedi. Dáriger qyz Tamara «seni bizge ıt súırep ákeldi» dep túsindiredi.
Orynbasar aǵa taǵy da toqtap qaldy. О́kinish aralas óksik sezim boıyn býyp turǵandaı.
– Sosyn ákeı elge oralǵan shyǵar? – dedim áńgimeniń aıaǵyn estimekke yqylas tanytyp.
– Ákem Reseı jerinde birjola qalyp qoıý jóninde ishteı sheshim qabyldapty. Gospıtalda tanysqan orys dárigeri Tamaranyń qasyn panalamaq bolypty. Sóıtip, bizben habarlasýdy kilt úzedi, – dep, Orekeń áńgimesin ári jalǵady. – Biz jaspyz, ákemiz soǵysta erlikpen qaza boldy degen jalǵan aqparatqa kópke deıin senip júrdik. Keıinirek ákeıdiń tiri ekenin bildim. Ony eldegi Taıyr degen joldasy aıtty. Hat jazysyp turady eken. Biz ákeıdi kórgenshe asyqtyq. «Kim baryp alyp qaıtady» degen suraq týyndaǵanda, Taıyr «jaqynda arnaýly dárigerdiń baqylaýymen Tómenaryqqa jetkiziledi» dep bizdi jubatty. Áıtpese, jas bolsam da, ákemdi izdep baryp, óz betimshe alyp qaıtýǵa ázir edim. Ishteı sondaı toqtamdy oıǵa bekingenim de bar...
Osy kezde toı ıeleri bizdi dastarqanǵa shaqyrdy. Áńgimemiz ári qaraı jalǵanbaı qaldy.
* * *
Jaqyn kúnderdiń birinde el jaqtan jyly habar estidim. Syr eliniń basshylyǵy memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Eńbek eri Orynbasar Bıimbetulynyń toqsan bes jasqa tolatyn mereıtoıyn ataýsyz qaldyrmaı, arnaıy konferensııa uıymdastyrýdy josparlapty. Nesi bar, «óz eli óz erlerin eskermese» (Jansúgirov) bolar ma? Olaı bolmasa, bul el «kemeńgerlerdi» qaıdan almaq? Elden jetken jaǵymdy jańalyqtan soń Syr topyraǵyna ólsheýsiz eńbek sińirgen aǵanyń ómir jolyn taǵy da kóz aldymnan ótkerdim. Orynbasar Bıimbetuly 1930 jylǵy 15 shildede Syr óńirindegi Jańaqorǵan aýdanyna qarasty Tómenaryq beketinde (Gornıak keńshary) jumysshy otbasynda dúnıege keldi. Bul keńshar sol ýaqytta respýblıka tústi metallýrgııa mınıstrligine qaraıtyn, negizgi maqsaty – et, kókónis, aýylsharýashylyq ónimderin daıyndaý bolatyn. Orynbasar Bıimbetuly eńbek jolyn 13 jasynan bastap, baqtashylyq jumystyń «qamytyn» moınyna ildi. Balalyqpen erte qoshtasty. «Baqtashy» bala birte-birte shalymdylyǵymen kózge túsip, áýeli esepshi, sosyn brıgadır, odan keıin ferma meńgerýshisi deńgeıine kóterildi. «Soǵys yzǵaryn sezinip ósken» bala jigit alǵashqy kásibı bilimdi Qazaly zootehnıkalyq-maldárigerlik tehnıkýmynda aldy, ony úzdik dıplommen bitirip, Jańaqorǵan aýdanyna oraldy da, eki-úsh jyl maldárigerlik jumysyn abyroımen atqardy. Bilimin onan ári jetildire túsý maqsatynda Almatydaǵy zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtyna túsip, ony támamdady da, týǵan topyraǵy – Jańaqorǵanǵa qaıta oralyp, taban aýdarmastan 1961 jylǵa deıin mal-dárigerlik jumysyn jalǵastyrdy.
Adal eńbek elendi. 1961 jyly qyzmeti joǵarylap, Jańaqorǵan aýdandyq keńesi atqarý komıtetiniń birinshi orynbasary laýazymyna taǵaıyndaldy. Birer jyldan soń partııalyq tapsyrmamen Sulýtóbe eldi mekenine jiberilip, «1 mamyr» keńsharyna dırektorlyqqa bekitildi. Mine, osy jerde tabany kúrekteı bes jyl basshylyq qyzmet jasap, soǵystan keıin turalap qalǵan eldiń ál-aýqatyn jaqsartty, halyq alǵysyna ıe boldy. 1964 jyly «Qazaqstanǵa eńbegi sińgen mal dárigeri» qurmetti ataǵyna ıe boldy. Bizdiń kózimiz 1965 jyldyń qorytyndysy boıynsha jazylǵan mynadaı málimetterge tústi: 100 analyqtan 134 qozy, 99 qulyn, 99 buzaý, 73 bota alynyp, mal shyǵyny azaıyp, ónim sapasy joǵarylapty. Keńshar oblys boıynsha aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, tipti respýblıkada aty atalyp jatty. Sonyń nátıjesinde, isker basshynyń adal aqy, mańdaı teriniń qaıtarymy bolyp, Orynbasar Báıimbetov 1966 jyly, nebári 36 jasynda «Sosıalıstik Eńbek Eri» atanyp, Qazaq KSR-iniń «Qurmetti Altyn kitabyna» esimi engiziledi.
Orynbasar Báıimbetov jas ta bolsa, Syr eline tanymal tulǵa retinde 1967–1970 jyldar aralyǵynda Qyzylorda oblystyq aýylsharýashylyq basqarmasynyń bastyǵy jáne oblystyq partııa komıtetiniń bıýro músheligine saılandy. Ol zamanda basqarma basshysynyń bıýro múshesine saılanýy óte sırek jaǵdaı edi. Kóp uzamaı 1970 jyldyń aıaǵynda Shıeli aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetine taǵaıyndaldy da, on jyldan astam ýaqyt osy laýazymdy qyzmetti abyroımen atqardy. Osy jyldarda Syrdyń ataqty kúrishshisi Ybyraı Jaqaev ekinshi ret Eńbek eri atanyp, dúnıe júzine «dala akademıgi» degen ataǵy jaıyldy. Tek Ybyraı emes, sol jyldary Shıeli aýdanynan birneshe Eńbek eri shyqqan bolatyn. Atap aıtqanda, Shyrynkúl Qazanbaeva, Ulbala Altaıbaeva, Zákıra Erjanova, Jadyra Taspanbetova jáne taǵy basqalar bar edi. Osy jyldary Shıeli aýdany oblysta, tipti respýblıka kóleminde aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, birneshe dúrkin aýyspaly «Qyzyl týdy» jeńip aldy.
Orynbasar Bıimbetuly jasyna qaramastan, sol jyldary bedeldi memleket qaıratkeri sapynan kórinip, esimderi respýblıkaǵa belgili aıtýly tulǵalarmen syılasa jumys jasap, el men jer taǵdyryna baılanysty usynysy men ótinishin únemi ótkize bildi. Bul – respýblıkalyq deńgeıde bedelge ıe ekenin kórsetti. Eki ret Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty hám Qazaqstan Kompartııasy ortalyq komıtetiniń múshesi bolyp saılandy. Keıingi jyldary Qyzylorda óńirinde aýyl sharýashylyǵy jáne mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý jáne óńdeý, oblystyq asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy jáne qoldan uryqtandyrý óndiristik birlestigi salalarynda laýazymdy qyzmetterdi atqara júrip, zeınetkerlikke shyqty. Eńbegine laıyq Lenın, Eńbek Qyzyl Tý jáne Halyqtar dostyǵy ordenderiniń ıegeri boldy. KSRO halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesiniń altyn medalin alyp, Qyzylorda oblysynyń qurmetti qaıratkeri, Jańaqorǵan jáne Shıeli aýdandarynyń qurmetti azamaty atandy. О́ziniń eńbek joly men ómirden kórgenderi men túıgenderi týraly «Shıeli shynarlary», «Paryz» atty kitaptar shyǵardy. Elýinshi jyldary Jaıdarkúl apamyz ekeýi taǵdyr jarastyrsa, ónegeli otbasy bola júrip, tórt ul, úsh qyz tárbıelep, on bir nemere, úsh shóbere súıdi. Baýyrlary Áshirkúl-Bımen, Marjankúl-Shúkirbek, Joldasbek-Jupar jáne Baltakúl-Daırabaılardyń da ómirden óz jolyn tabýyna, baqytty urpaq ósirip-tárbıeleýine aǵalyq aqyly men alǵaýsyz aq nıetin aıamady.
* * *
...Toı dastarqany aıaqtaldy. Esik jaqqa bettedik. Men Orynbasar aǵanyń sońynan erdim. Álgi bir áńgimeniń aıaǵyn tyńdap alýǵa qushtarmyn. Tysqa shyqqan soń ol kisi toqtap, maǵan qarap:
– Sen meniń ákemniń sońǵy taǵdyryn tolyq bilgiń kelse, ataqty qazaq jazýshysy Seıtjan Omarovtyń «Izbasar» degen povesin taýyp alyp oqy, – dedi. – Máskeýdegi bir qonaqúıde oıda-joqta jazýshymen kezdesip qaldyq, qasynda ataqty Solovev-Sedoı boldy, ákem bastan keshken osy tarıhty bastan-aıaq aıtqan edim. Jazý kerek eken dep ýáde etip edi, móldirete jazypty. Al óz basym ákem qashan kóz jumǵansha jaǵdaıyn jasaýǵa tyrystym. Kóńiline tımedik. Oıyndaǵysyn oryndaýǵa tyrystyq. Biraq soǵys kórgen jaýyngerdiń ishki áleminde taǵy qandaı qyjyl men qupııalar ketti – ony qazir aıta alam ba?
* * *
Orynbasar aǵanyń ómir boıy resmı qyzmette júrse de, óner adamdary men aqyn-jazýshylarǵa barynsha jaqyn boldy. «Men aqyn Ábdilda Tájibaevpen aǵa-ini bolyp aralastym. Syrbaı aqynmen kóp syrlastym. Tlendıevpen tildestim, Qarataevpen jıi sóılesip otyratynmyn» dep sóz órbiter edi. Tipti sóz arasynda Ábdilda aqynnyń nemese Syrbaı dosynyń óleń shýmaqtaryn jatqa oqyp qoıatyn. Áıteýir qolda bar múmkindikti paıdalanyp, syı kórsetý bar da, ondaı kisilermen «rýhanı dostasyp» ketý bólek jaǵdaı. Orynbasar aǵanyń júregi názik, shamasy, bir zamandarda óleń de jazǵan ba dep shamalaýshy edim. О́z ómirinen eki birdeı kitap shyǵarýy sol oıymdy shegeleı túskendeı. Endeshe, ult rýhanııatynyń joqshysy ári janashyry bolǵan asyl aǵanyń mádenı-ádebı hám estelik muralaryn birer tom etip basyp shyǵarsa, baǵa jetpes qazyna bolmas pa?
Keńestik «qatyp qalǵan» tas qoǵamdy buzyp shyǵyp, sol zamannyń eń joǵary memlekettik marapatyn alǵan asyl aǵanyń artynda aıtýly jumystary men jarqyn izderi qaldy. Dalasyn súıgen perzentti dalanyń keńpeıil adamdary da jaqsy kórip, esimin qurmettedi. Jaqsynyń aty eshqashan óshpeıtininiń belgisi, mine, osy.
Joltaı JUMAT-ÁLMAShULY