Ultymyzǵa ustaz bolǵan uly Abaıdyń 170 jyldyq mereıtoıy osy aptada, 6-7 tamyz kúnderi Semeı shaharynda bastalyp, aqynnyń týǵan ólkesi – Abaı aýdanynda ótedi. Hakimniń dúbirli toıy qarsańynda aqynnyń atyn ıelengen óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy hám toıǵa daıyndyǵy týraly Abaı aýdanynyń ákimi Tursynǵazy MÚSÁPIRBEKOVPEN áńgimelesken edik.
– Tursynǵazy Jantuıaquly, ózińiz jetekshilik etip otyrǵan Abaı jeri – halqymyzdyń rýhanı turǵyda táý etetin ortalyqtarynyń biri hám biregeıi. Abaı toıy – ıisi qazaqtyń toıy. Áńgimemizdi aýdannyń búgingi áleýmettik-ekonomıkalyq damýynan bastasaq. – Iá, bul – halyqtyq mereke. Abaı toıy Elbasy tapsyrmasy boıynsha elimizde atalyp ótip jatqan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ata Zańymyzdyń 20 jyldyǵy jáne Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy aıasynda ótkiziledi. Búginde oblys ákimi Danıal Ahmetovtiń basshylyǵymen uly Abaıdyń 170 jyldyq mereıtoıyn laıyqty deńgeıde atap ótý úshin óńirde, aýdanda qyzý daıyndyq júrip jatyr. Eń bastysy, atalǵan toıdy aýdannyń joǵary áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishterimen qarsy alyp otyrmyz. Abaı aýdanynda negizgi óndiris – mal sharýashylyǵy. Aýdandaǵy mal basy óz tóli esebinen jáne mal tuqymyn asyldandyrý maqsatyndaǵy satyp alý jolymen ósip keledi. Aýylsharýashylyq ónimderin óndirýmen 512 sharýa qojalyǵy jáne 3441 jekemenshik qosalqy sharýashylyq aınalysýda. Bir qýantarlyǵy, aýdanda asyl tuqymdy maldyń úles salmaǵy 21 paıyzǵa jetti. Bul kórsetkish boıynsha respýblıka aýdandarynyń arasynda 7-shi orynǵa taban tirep otyrmyz. Bolashaqta mal ónimderin óndirýdiń jańa tehnologııalaryn barynsha jetildirip, onyń ónim óndirýdegi úles salmaǵyn arttyrýǵa tıistimiz. Mal basy jylma-jyl óz tóli esebinen, úkimettik baǵdarlamalar qoldaýymen ósip, burynǵy keńes dáýirindegi sanǵa jetip qalǵanyn aıta ketkenimiz oryndy.
«Jumyspen qamtý – 2020» baǵdarlamasy boıynsha kásipkerlik belsendilikti damytý jolynda bıyl aýdanǵa 52,5 mln. teńge qarjy bólindi. Qaraýyl aýylyndaǵy saıabaqtardy jáne kóshelerdi kógaldandyrý, abattandyrý jumystary atqarylýda. «О́ńirlerdi damytý» baǵdarlamasy boıynsha Qasqabulaq aýylynda balalar oıyn alańy salynyp, Qaraýyl, Keńgirbaı bı, Qundyzdy, Kókbaı, Sarjal, Arhat, Toqtamys jáne Medeý aýyldyq okrýgterinde kóshelerdi jaryqtandyrý jumystary júrgizilýde. Aýdan ortalyǵyndaǵy barlyq kósheler asfalttalyp jatyr. Mundaı úrdis barlyq eldi mekenderde jalǵasyn tabýda. Qaraýyl aýylynda qyrkúıek aıynda 140 oryndyq balabaqsha paıdalanýǵa berilmek. Byltyr Sarjal aýylynda zaman talabyna saı jańa mektep, mádenıet úıi, Toqtamys, Arqat aýyldarynda mádenıet úıi iske qosylǵan bolatyn. «Týǵan jerge – taǵzym» aksııasy aıasynda ıgilikti is-sharalar jalǵasyn taýyp keledi. Atalǵan aksııa aıasynda aýdan ortalyǵynda Ánet babaǵa, Shákárim qajyǵa, Keńgirbaı bıge, Jánibek Kármenovke eskertkish qoıylsa, Sarjal, Keńgirbaı bı, Qundyzdy, Kókbaı, Qasqabulaq aýyldarynda saıabaqtar jóndelip, eskertkishter qoıyldy. Arqat aýylynda Keńes Odaǵynyń Batyry Z.Belibaevtyń eskertkishi tuǵyryna qondy. О́tken jyly aýdanymyzdyń týmasy, belgili mesenat Shyńǵys Quljanovtyń demeýshiligimen Qaraýylda jalpy quny 120 mln. teńgeni quraıtyn sport kesheni boı kóterdi. Mektep bitirgenine 10, 20, 30 jyl tolǵan túlekterdiń týǵan aýylyna qandaı da bir ıgilikti is jasaýy jolǵa qoıyldy. Túlekter aýyldardy kórkeıtýge, abattandyrýǵa, saıabaq, oıyn alańdaryn jasaýǵa, taǵy basqa ıgilikti sharalarǵa belsene ún qosyp keledi. Osy aksııa aıasynda 2015 jyly jospar boıynsha 82 mln. 660 myń teńgeniń 27 jobasy iske asyrylady dep josparlanyp otyr. UBT nátıjesi boıynsha aýdan túlekteriniń bilim deńgeıi ósip keledi. 2014-2015 jylǵy oqý jylynda ortasha ball 84,7-ge jetti. Byltyr bul saladaǵy kórsetkish 76,3 baldy quraǵan edi.
Búginde barlyq aýyldarda mádenıet úıleri jumys isteıdi. Sondaı-aq, fýtbol alańdary, hokkeı korttary halyqqa qyzmet etýde. Abaı aýdanynyń ónerdegi qoltańbasy «Qalamqas» halyqtyq án-bı ansambli jańa repertýarmen, sahnalyq kıimdermen, talantty ónerpazdarmen tolyqty. Úrjar, Tarbaǵataı, Zaısan jáne Kókpekti aýdandarynda gastroldik saparmen bolyp, óz ónerlerin kórsetti. Respýblıkalyq-televızııalyq «Aıgólek» balalar baıqaýynyń II oryn ıegerleri «Aıgólek» balalar án-bı ansambli Semeı qalasyndaǵy Abaı teatrynda konsert berdi. Aqpan-sáýir aılarynda «Qazaqstan – ótkeni tarıh, keleshegi kemel el!» atty aýdan kórkemónerpazdarynyń dástúrli baıqaýy ótkizildi. Baıqaýǵa myńnan astam aýdan turǵyny qatysty. Aýdandaǵy bilim berý salasy da ilgerilep keledi. Onyń aıqyn kórinisteriniń biri 2009-2014 jyldar aralyǵynda «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasymen kelgen jas mamandardyń 86-sy kóterme járdemaqysyn alyp, 38-i nesıe arqyly turǵyn úımen qamtamasyz etildi. Buqaralyq sport túrlerin damytýǵa kúsh salýdamyz. Ulylar mekeniniń ulandary, belgili túıe balýandar Aıbek Nuǵymarov pen Muhıt Tursynov abyroıymyzdy asqaqtatyp, ótken jyldary «Qazaqstan barysy» atanǵany belgili. Álem chempıony Aıdos Seıpil, eki dúrkin Azııa chempıony Qýanysh Ysqaqov, álem chempıony Zere Bektasqyzy da el maqtanyshtary. Árıne, aqyn toıyn joǵary deńgeıde uıymdastyrý – Abaı aýdany úshin abyroıly mindet. Osyǵan oraı jyl basynda aýdan aktıvi men aýdandyq ardagerler keńesi Abaıdyń 170 jyldyǵyn laıyqty qarsy alýǵa baılanysty aýdan halqyna úndeý joldady. Bul úndeý aýdannyń áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı órleýine qyzmet etýge, aýyldardyń ajaryn arttyryp, barlyq salada jańa jetistikterge jetýge shaqyrady. Osyǵan oraı aqyn toıyna erekshe daıyndyqpen, tyń jetistiktermen kelý basty maqsat etip alyndy. Aýdan halqy atalǵan údeden tabylyp otyr deýge bolady. Ár zeıindi azamat materıaldyq áleýetimen, rýhanı kúsh-jigerimen Abaıdy ulyqtaýǵa atsalysatyn bolsa, jan dúnıesi tazaryp, kóńili ósetindigine senemin. Abaı eli – sózdiń máıegin túsinetin, qazaqylyq qaımaǵy buzylmaǵan qabyrǵaly halyq. Abaıǵa qyzmet etý – adamzatqa qyzmet etý. Aýdandy uzaq jyldar basqarǵan el aǵalary, eldiń bereke-birligin uıystyryp otyrǵan aldııar aqsaqaldar men aq jaýlyqty analar, aýyldaǵy aqjúrek aǵaıyn baba toıyna óz úlesterin qosatynyn aıtyp, dem berdi. Halyqtyń uly aqynǵa degen qurmetin, hakimdi ulyqtaýǵa degen jigerin kórgen kezde kúsh-qaıratymyzdy salyp, atalǵan toıdy abyroımen ótkizýge bel býdyq. Abaı toıyn ótkizý – árkimniń basyna buıyra bermeıtin baq. Sondyqtan búginde barlyq mekeme basshylary, aýyl ákimderi, mektep dırektorlary, atqarýshy organ qyzmetkerleri, kásipkerler, ustazdar, dárigerler, mádenıet qyzmetkerleri, óner adamdary, sportshylar, jastar júrek qalaýymen uly baba úshin qyzmet etýde. – Aqyn toıy óskeleń urpaqqa taǵylymdylyǵymen, bolashaǵyna baǵdar bolatyndyǵymen erekshelenedi degen oıdamyz. Jyl basynan beri osy maqsatta Abaı muralaryn nasıhattaýǵa baılanysty mazmundy sharalar ótip kele jatqany málim. Bul sharalardan Abaı aýdany da qalys qalmaǵan shyǵar? – Aqyn toıy jyl basynan beri respýblıka, oblys kóleminde merekelenip jatqanyn baspasóz arqyly bilip otyrmyz. Aýdanda jyl saıyn dástúrli túrde ótetin aýyl kórkemónerpazdarynyń keshi bıyl uly Abaıdyń 170 jyldyǵyna arnaldy. Aqpan-mamyr aılarynda ár aýyl men mekeme aýdan ortalyǵynda konserttik baǵdarlama usynyp, Abaı shyǵarmalaryn nasıhattady. Aýdandaǵy árbir memlekettik qyzmetker, muǵalim, dáriger, qarapaıym jumysshy, jalpy aýdan azamattary Abaıdyń óleńderin nemese qarasózderin jatqa bilýi qajet degen maqsat qoıdyq. Bul oraıda ár dúısenbi kúni memlekettik mekemelerde jumys bastalmas buryn hakim shyǵarmalaryn jatqa aıtýdy, ánderin ujym bolyp oryndaýdy úrdis qyldyq. Jylma-jyl ótetin Abaı-Shákárim oqýlaryna aýdan oqýshylary erekshe daıyndyqpen kelip otyr. Jalpy, barlyq merekelik, tanymdyq sharalar Abaıǵa, aqynnyń shyǵarmashylyǵyna arnaldy. Aǵymdaǵy jyly mamyr aıynda Qazaqstannyń halyq ártisi Doshan Joljaqsynovtyń jetekshiligimen túsirilgen «Qunanbaı» kórkem fılminiń tuńǵysh tusaýkeseri kınonyń negizgi bóligi túsirilgen Qaraýylda ótti. Qunanbaı qajynyń qasıetterin ashqan fılmdi kórip, halyqtyń qajy atamyzǵa degen yqylasy odan saıyn arta tústi. Bul – uly Abaıdyń 170 jyldyǵyna erekshe tartý boldy. Jaqynda Elbasy tapsyrmasymen «Abaı» derekti fılmin túsirýshi top keldi. Aqyn Aqberen Elgezek bastaǵan túsirý toby Abaı aýdanynda, Abaı men Áıgerimdi tabystyrǵan Shilikti kezeńi boıynda fılmdi túsirdi. Osy derekti fılmniń tusaýkeseri 6 tamyzda ótedi. – Dala danyshpanynyń toıy da dara bolýǵa tıis. Bul merekeniń baǵdarlamasy meımandarǵa qandaı syı usynady? – Abaı toıyn joǵary dárejede ótkizý úshin oblys ákimdiginde arnaıy komıssııa qurylyp, naqty jumystar júrgizildi. Sátin salsa, uly Abaıdyń 170 jyldyǵy 6-7 tamyz kúnderi Semeı qalasy jáne Abaı aýdanynda keńinen atalyp ótpek. Qaraýyltóbede aqyn toıynyń ashylý saltanaty, Abaı toıyna, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵyna arnalǵan, qazaq halqynyń mádenı-ádebı mol murasyn nasıhattaıtyn teatrlandyrylǵan kórinister, «170 jyldyqqa – 170 shaqyrym» atty jaıaý júrginshiler marafony, «Abaı toıynyń bas balýany», «Abaı toıy – halyq toıy» ataýymen mádenı-sporttyq sharalardy josparlaýdamyz. Sondaı-aq, aýdanǵa kelgen týrısterge ólkeniń tarıhyn tanystyratyn tanymdyq-taǵylymdyq «Abaı eline saıahat» atty kitap shyǵarý, «Abaı joly» aıdarymen Semeı-Qaraýyl tas joly boıyndaǵy tarıhı oryndardy jańǵyrtý, «Eńlik-Kebek» kesenesine baratyn jolǵa asfalt tóseý, keseneni jóndeý, Eńlik pen Kebekke eskertkish ornatý jumystary jasalyp, kelgen qonaqtar aıaldaıtyn demalys ornynyń ashylý sharasy ótkiziledi. Aýdan halqynyń kópten kútken qýanyshy – Jıdebaıda arnaıy jabdyqtalǵan qonaqúıi, halyqqa qyzmet kórsetý orny, konferensııa zaly jáne jatyn orny bar keshenniń ashylý saltanaty uıymdastyrylady. Abaı toıynyń sharyqtaý kezeńi – «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep...» atty respýblıkalyq aqyndar aıtysy bolmaq. Kópten beri aýyl halqynyń, aqsaqaldardyń armany bolǵan kókeıdegi másele – Abylaı hannyń senimdi serikteriniń biri Mamaı batyrǵa eskertkish ornatý edi. 7 tamyz kúni Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı aýdan ortalyǵynda Mamaı batyrǵa arnalǵan eńseli eskertkish pen saıabaqtyń ashylý rásimi ótedi. Atalǵan saıabaq aýdan halqynyń seıildeıtin orny bolmaq. Odan bólek, qazaq kúresinen respýblıkalyq «Abaı toıynyń bas balýany» saıysy uıymdastyrylatyn bolady. Qaraýyltóbede 70-ten astam kıiz úı tigilip, as beriledi. Barlyq úılerde Abaı ánderi aıtylady, óleńderi oqylady, qarasózderi nasıhattalady. Abaı aýdany – tarıhı óńir. Bórili, Syrt Qasqabulaq, Eńlik-Kebek eskertkishi, Úıtas, Shilikti kezeńi, Jıdebaı sııaqty bar qazaqqa qasterli mekenderde uly Abaıdyń, kemeńger Shákárimniń, ǵulama Muhtardyń izi qaldy. Shyńǵystaý jeriniń ár tóbesi, ózen-kóli, jaılaý-qonysy, bastaý-bulaǵy – shertiler syr, tunǵan tarıh. Bul mekenniń bosaǵasy jyldyń qaı mezgilinde qutty qonaqtan, meımannan bosaǵan emes. Jer betinde qazaq eli barda ulylar mekenine taǵzym etip, bas ıip kelýshiler ortaımaıdy dep oılaımyn. Al bıylǵy Abaı eline kelýshilerdiń jóni bólek. Búgingi tańda Abaıdyń 170 jyldyǵyna arnalǵan sharalarǵa qatysýǵa respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinen habarlasyp, toıǵa qatysýǵa nıet bildirýshiler óte kóp. Toıǵa ǵalymdar, jazýshylar, aqyndar, qoǵam jáne mádenıet qaıratkerleri, mesenattar bar, jıyny 500-ge tarta qonaqtar, 200-den astam sportshylar, jalpy aýdan turǵyndarynan bólek 5 myńǵa jýyq adam qatysady dep josparlap otyrmyz. Bul kelýshilerdiń barlyǵy da Elbasymyz aıtqandaı, «Qazaq halqynyń kıesi, ary men namysy, aqyly men júregi – Uly Abaıdyń arýaǵyna bas ıip», taǵzym etip, aqyn sózderin boıtumaryndaı qasterleıtin qaımana halyq. Abaı – adamzattyń Abaıy. Joǵaryda aıtylǵan barlyq sharalar, ótkiziletin toı Ibrahım Qunanbaıulyna emes, bizge kerek. Uly babamyzdy ulyqtaý, urpaqqa qaldyrǵan ulaǵatyn umytpaý – qasıetti paryzymyz. Abaıdyń ár sózinde keleshegi kemel el úshin taǵylym alarlyq rýhanı kúsh pen qaırat beretin nárli qaınar bar. «Birińdi, qazaq, biriń dos, Kórmeseń, istiń bári bos», degen bir ǵana sózi elimizdiń baıtaq bolashaǵy birliginde, halqymyzdyń tatýlyǵynda ekendigin aıqyndap tur. Ár adam Abaıdan ózine ómirlik ustanym, rýhanı qaǵıda taba alady. Bul toıdy ótkizýdegi negizgi maqsatymyz – Elbasy aıtqandaı toı toılaý emes, oı oılaý, urpaqqa ulaǵat qaldyrý, uly aqynnyń shyǵarmalaryn nasıhattaý, oı alybynyń oıly dúnıelerin oqýǵa úndeý bolyp tabylady. Áńgimelesken Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy, Abaı aýdany.