Oqýlyqtardy aýdarmaıyq, jazaıyq

Biz bilim standartynyń negizi týraly oılanǵanda, eń aldymen oqýlyqtardyń ulttyq oqý baǵ­darlamasynyń naqty kórinisi ekenine kóz jetkizýimiz kerek. Ár el óz oqý­lyqtary arqyly mektep júıesinde bilim mazmunynyń birizdiligin saqtap, oqýshylarǵa birtutas bilim múm­kindigin usynady. Oqýlyqtarda eldiń tarıhy, mádenıeti, ádebıeti men tili keńinen qamtylýǵa tıis. Al búgingi biz­diń oqýlyqtarymyzdyń sapasy men maz­muny syn kótere ala ma degen suraq eriksiz týyn­daıdy.

Álem boıynsha bilim júıesi eń aldyńǵy orynǵa shyqqan Fınlıandııa elinde «Bizdiń eń úlken baılyǵymyz – mektep» degen jaqsy sóz bar. Árıne, bul bilim men ǵylymdy máńgilik baılyq sanaǵan halyqtyń kókireginen qaınap shyqqan danalyq ekeni ras.

Al Japonııanyń mektep oqý­lyqtary júıesi de ózgeshe jaǵ­daı­da ekenin bildik. Bul eldiń oqý­lyq­tarynyń qalaı jazylyp,­ qalaı qabyldanatyny týraly iz­de­nip kórdik. Jeke baspa me­ke­me­­leri oqýlyqtardyń jobasyn ja­sap, olardy bilim, mádenıet, sport, ǵylym jáne tehnologııa mı­nıstr­ligine tekserýge usynady. Ma­quldanǵan oqýlyqtar mektepter­de paı­dalanylýǵa beriledi. Atalǵ­an elde oqý baǵdarlamasy arqyly birizdilikke umtylý, oqý­lyq avtor­lary men baspagerlerdiń derbes­tigi men alýan túrlilikke jol ashý sııaq­ty jaqsy ádister bar­ ekenin ańdadyq.

Osyndaıda «Al bizdiń oqý­lyqtarymyz qandaı deńgeıde? Olardyń sapasy men mazmunyn kim tekseredi?» degen sııaqty san túrli saýal aldymyzdan shyǵyp ta júr. Sol saýaldardyń jaýa­byn­ oqyrmanǵa jetkizý úshin oqý­lyq­­tarǵa qatysty mamandar­dy sózge tarttyq.

Oqý-aǵartý mı­­nıstr­liginiń Respýblıkalyq ǵy­ly­mı-prak­tıkalyq bilim­ maz­munyn saraptaý ortaly­ǵy­nyń dı­rektory Mánshúk Muqa­met­­qa­lıqyzy qazir elimizde mektep oqý­lyq­ta­rynyń sapasyn je­til­dirý má­se­le­si Mınıstrliktiń kún tártibi­nen túspegenin, soǵan baılanysty búginde oqýlyq sapasyn arttyrýǵa qatysty keshendi jumystar úz­dik­siz júrgizilip jat­qanyn aıta kele, bylaı dedi: «Oqýlyq sapasyn arttyrý jáne oqýlyq avtorlary­nyń jaýapkershiligin kúsheı­tý maq­satynda 2022 jyly «Mek­tep oqýlyqtary jáne mektepke deıingi uıymdarǵa, orta bilim berý uıymdaryna arnalǵan OÁK-tiń qurylymy men mazmunyna qoıylatyn talaptar» (05.04.2022 jylǵy№132 buıryq) bekitildi.

Atalǵan talapqa sáıkes qazaq tilinde oqytatyn mektepter úshin oqýlyqtardy (tildik pánderden basqasy) ázirleý birden qazaq tilinde ázirlenedi.

Bul talap oqý materıaldary­nyń qabyldaýǵa jeńil, jazylý tiliniń jatyq bolýyna jáne aýdar­ma oqýlyqtardy paıda­la­ný ba­rysynda týyndaǵan máse­le­ler­di sheshýge yqpal etedi. So­ny­men qatar oqý basylymdaryn­da qazaqstandyq mazmunnyń (kon­tent­tiń) keńinen berilýine basa­ nazar aýdarylady. Atap aıt­qan­da, Otanǵa jáne ulttyq má­denı kodqa degen súıispenshilik qa­lyp­tastyrýǵa mádenıetaralyq dıalog­ti qamtamasyz etýge basym­dyq be­riledi. Orta bilim uıym­­daryna arnalǵan oqýlyq­tar­dy jáne oqý-ádistemelik ke­shen­­derdi daıyndaý, saraptaý, sy­­naq­tan ótkizý jáne monıtorıng júrgizý, basyp shyǵarý jó­nin­­­degi qaǵıdaǵa (24.07.2012 jylǵy №344 buıryq) sáıkes oqý­lyq­tardy ázirleýde oqýlyq av­tor­­­la­ry­­nyń quramynda sala bo­ıyn­sha ǵalymnyń, ádisker men praktık-muǵalimniń bolýy mindettelgen».

Kókeıdegi suraǵymyzǵa osylaı jaýap bergen Mánshúk Mu­qametqalıqyzy avtorlar oqý­lyq jazar aldynda mindetti túrde oqýlyqtyń teorııasy men­ oqý ádebıetterin baǵalaý krı­terııleri boıynsha arnaıy oqytý kýrsynan ótýi qajet ekenin de alǵa tartty. Tipti bul kýrstyń aldaǵy ýaqytta oqýlyq avtorlary úshin oqytý kýrstaryn Y.Altynsarın atyndaǵy ulttyq bilim berý akademııasy uıymdastyratynyn aıtty.

Al «oqýlyq jazýdyń, ony shyǵarýdyń jaýapkershiligi qan­daı?» degen saýalymyzǵa atalǵan sarapshy qysqa ǵana jaýap berdi. Onyń sózinshe, oqýlyq redaksııasy Respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq bilim mazmunyn saraptaý ortalyǵynyń quziretine kirmeıdi eken. Bul jumys baspa uıymdarynyń mindetine jatatynyn alǵa tartty.

«Almatykitap» baspasy­nyń Baspa isi boıynsha vıse-pre­zıdenti Ásıma Rysqul­beko­vadan «Oqýlyq­tardyń kóbi aýdarylady, arnaıy avtor jaz­baı­dy, bul ras pa?» degen saýaly­myzǵa jaýap aldyq.

«Mektep oqýlyqtaryn ázirleý, bilim salasynyń qazirgi talap­­taryna sáıkes keletin oqý­lyq­­tardy jasaý – búgingi kún­niń ózek­ti máse­leleriniń biri. Bul mindet bizdiń bas­pamyz úshin de basym­ baǵyt bolyp ta­bylady, sebebi biz 25 jyldan astam ýaqyttan beri mektep oqý­lyqtaryn shyǵaryp kelemiz.

Oqýlyq ázirleý – avtorlyq toptyń jan-jaqty izdenisi, jınaqtaǵan eń úzdik tájirıbesine negizdelgen shyǵarmashylyq jumysy. Oqýlyq jazý úshin memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarty men pánniń úlgilik oqý baǵdarlamasy negizge alynady. «Almatykitap» baspasy elimizdiń kórnekti ǵalymdary, qurmetti pedagogteri men ádisker-pedagogtermen yntymaqtasa jumys isteıdi, oqýlyq avtory bolýǵa tartady. Sondaı avtordyń biri – Roman Qadyrqulov. Elimiz­de alǵash ret 1-11 sy­nyptarǵa arnalǵan «Sıfrlyq saýattylyq», «Infor­matıka» oqý­lyqtaryn qazaq tilinde jazǵan adam. Onyń jazǵan oqý­lyqtary orys, ózbek, uıǵyr til­derine aýda­rylyp qol­danylýda.

Qazaqtildi emes mektepterdiń bastaýysh synyptaryna arnalǵan «Qazaq tili» oqýlyǵynyń avtory Álııa Hazımova – eń úzdik avtorlarymyzdyń bire­geıi. Bul oqýlyqtyń mazmuny, ádisteme­lik-dıdaktıkalyq qury­lymy utymdy bolǵandyqtan, barsha ustazdar men ata-analar únemi alǵys­taryn bildiredi.

Múftıbekova Zúbaıda – baspa­myzdyń ardager avtory. Jıyrma jyldaı ýaqytyn oqýlyq avtory retinde «Álippe», 2-4 synyp­tarǵa arnalǵan «Ádebıettik oqý» oqý­lyǵyn jazýǵa arnady. «Áde­bıettik oqý» balanyń oqý saýat­ty­lyǵyn jáne barlyq tanym­­­dyq qabiletterin (oılaý, elestetý, seziný, taldaý jasaý, t.b.) keshen­di damytýǵa múmkindik beretin mańyzdy pán. Sonymen qatar ulttyq aýyz-ádebıetimiz, kórkem shyǵarmalar mazmunyn taldaý arqyly tulǵalyq qasıetterdi tárbıeleýdiń birden-bir quraly.

Keıbir oqýlyqtar orys tilinen aýdarylyp qoldanylatyny bel­gili. 2022 jyldan bastap qazaq­tildi synyptar úshin oqýlyq­tar ana tilinde jazylýy qajet degen arnaıy buıryq bekitil­gen­nen keıin, qazaq synyptaryna arnalǵan oqýlyqtar qazaq ­ti­linde ázirlenetin boldy. «Orta bilim uıymdaryna arnal­ǵan­­ oqý­lyqtar jáne mektepke deıin­gi uıymdar­ǵa, orta bilim  uıym­­daryna arnal­ǵan oqý-ádis­te­me­lik keshender­­diń mazmu­nyna qoıylatyn talap­tar­dyń» (05.04.2022 jyl­ǵy №132 buı­ryq) 13-tarmaǵyna sáıkes qazaq tilin­de oqytatyn mektepter úshin oqý­lyqty qazaq tilinde (tildik pánder boıynsha oqýlyqtar­dan basqa), basqa tilde oqyta­tyn mektepter úshin – oqý tilinde ázirleý nemese ­aýdarmada usy­nalady. Baspa tarapynan atal­ǵan oqýlyqtar men ádis­teme­lik keshender talapqa saı usy­nyl­maǵan jaǵdaıda mem­lekettik saraptamaǵa qabyldan­baı­dy».

Baıyptap kórsek, osy salaǵa úlken jaýapkershilik pen nıet qajet-aq eken. Sebebi joǵaryda aıtqanymyzdaı oqýlyqtar bi­lim alýshylarǵa tek aqparat be­rip qana qoımaıdy, olardyń kóz­qarasyn, janyn, bolmysyn tárbıeleıdi.

Bul týraly Ásıma Rysqul­beko­va óz oıyn ashyq jetkiz­di. «Oqý­lyq­pen jumys isteý bary­synda shyǵar­mashylyq ujymnyń da ma­ńyzy zor. Bas­pamyzda bilikti redak­torlar men korrektorlar qyz­met etedi. Redaktordyń bas­ty mindeti – oqýlyq mátinindegi mazmun­dyq, stıldik jáne logıka­lyq qatelikterdi boldyrmaý. Fak­tilerdiń qatesiz berilýi, sóılem qu­rylymynyń túsinikti tilde bolýy sekildi oqýlyq mazmunyn qu­raıtyn mátinderdiń sapaly berilýin qadaǵalaıdy. Avtordan kelgen qoljazbany eń aldymen re­daktor oqyp, mazmunyn tek­serip, onyń ǵylymı negizdiligin qamtamasyz etedi. Bul jumys barysynda redaktor avtor usynǵan taqyryp pen mazmundy zerttep, ár bólimniń taqyrypqa sáıkes kelýin qadaǵalaıdy. Redaksııalaý kezinde redaktor oqýlyqtyń qu­ry­lymyna muqııat kóńil bóledi. Oqýlyqtyń bólimderi men pa­ra­­graftary oqýshylardyń jas erek­­shelikterine sáıkes uıym­das­tyrylýy kerek. Árbir taqy­ryptyń logıkalyq tizbegi saq­ta­lýǵa tıis. Sondyqtan redaktor ár bólimniń bir-birimen baılanysyn tekseredi jáne oqý materıa­lyn jeńil meńgerýge múmkindik týǵyzatyn túzetýler engizedi».

Túıindesek, júıeli oqýlyq ázir­leý elimizdiń bilim salasyna, urpaq tárbıesine, qalaberdi mem­leketimizdiń órkendeýine tike­leı áser etetin mańyzdy fak­tor. Avtorlar, sarapshylar, bas­pagerlerden quralatyn bi­likti ju­mys toby arqyly biz sa­paly oqý­lyq daıyndaıtynymyz ras. Al endi bul salanyń mo­raldyq jaýapkershiligin sezi­nýdiń ózi úlken ǵanıbet desek, artyq aıtqan bolmaspyz. Bul jaýapkershiliktiń ishinde tereń bilim, urpaq aldyndaǵy adaldyq, ulttyq múdde jatqanyn ańdaıtyn sát te jetti.