О́nerdiń tili – uly til. Bir ulttyń keńsirigindegi ógeı óksigin, zamanaǵa aıtar zar zapyranyn, keleshek urpaqqa tiler arzý armanyn keńes zamanynan qalǵan kóne avtobýstyń ishindegi jolaýshylardyń aýzymen aqtara tógý áste múmkin be? Qyrǵyzdyń asa talantty rejısseri Temir Birnazarovtyń «Belgisiz marshrýt» fılmin kórgende óner tiliniń ulylyǵyn moıyndap qana qoımaı, «biz osyndaı týyndyny nege túsire almaımyz?» degen suraq ishimizde qyzǵanyshtyń qyzyl ıti bolyp bas kóterdi.
Keńestik totalıtarlyq júıeniń qamytyn sheship, táýelsizdik alǵan elderdiń bári belgisiz bir baǵdarǵa jolǵa shyqty. Eski men jańa taıtalasyp, qundylyqtar kúnine san qubylyp, aspan aınalyp jerge tústi. Aldyń – tuman, artyń – jar. Barar baǵytymyz – beımálim. Memleket bolyp turý, el bolyp qalý, ult bolyp uıysýdyń ańsary adyra qalyp, qara qulqynnyń qamyn kúıtteýge májbúr boldyq. Beınelep aıtqanda, ashyq teńizge sal baılap eskeksiz shyǵyp ketkendeı edik. Kók aıdynda jol tappaı qaltyraǵan qańbaq qaıyqty túrli ıdeıalardyń jal-jal tolqyny jan-jaǵynan soǵyp, tóńkerip tastamaq bolady. Biraq tolqyn taǵdyrǵa qarsy júzýge qaýqary joq jany siri salymyz sýǵa ketpeı alǵa qaraı ilbip júre beripti. Táýelsizdikti qyrǵyz halqymen qatar alǵan bizge de sol teńizdegi shybyn jany shyryldaǵandardyń muńy jat emes. Sondyqtan da Temir Birnazarovtyń «Belgisiz marshrýt» fılmindegi ár sát, ár dıalogtiń kótergen júgi arqamyzǵa aıazdaı batty.
Osydan on jeti jyl buryn kórermenge jol tartqan, sóıte tura qazaq qoǵamy áli kóre qoımaǵan bul fılmniń sıýjetin, oqıǵalar astaryndaǵy aıtar oıyn oqyrmanǵa shym-shymdap qana tanystyrǵan jón bolar. Týyndyda Keleshek (aýyl atyna mán berersiz) aýylyna jol tartqan kóne avtobýstyń ishinde qoǵamdaǵy ártúrli áleýmettik top ókilderi bas qosady. Avtobýs ishinde kim joq deısiz... aryn aqshaǵa satqan qyz, aýzy araqtan qurǵamaıtyn alqash aǵa, ádiletti adamnyń obrazyndaǵy ury, alańǵasar aýyl jigiti, qyz-kelinshekke qyrǵıdaı tıetin aqyn, aqynnyń sulý sózine arbalǵan dáriger, ala qap arqalaǵan saýdager áje, jańa týǵan sábıin omyraýynan erte ajyratqan ana, buryn ateıst bolǵan molda, tini men dinin satqan mıssıoner, kóne kezeńdi kókseıtin qart kommýnıst, jańa zamanǵa elitken jas demokrat, oqýshy deısiz be, muǵalim deısiz be, polısııa deısiz be, t.b bári bar. Osylardy Keleshek aýylyna aparatyn saldyrlaǵan kóne avtobýs ishi – Qyrǵyzstan, ıaǵnı memlekettiń – allegorııasy. Avtobýs júrgizýshisi – qyrǵyz bıligi. Jolaýshylar – halyq. Shopyrdy aýystyrǵan saıyn kórshi eldegi berekesiz tóńkeristiń saıası salqyny men halyqqa tıgizgen zardabyn aınadan qaraǵandaı anyq kórip, rejısserdiń janyn shyryldatqan janaıqaıyn jazbaı tanısyz.
Qalyń tumanda adasyp, jol tappaı sandalǵan avtobýs ishindegi keıipkerlerdiń ózara qaqtyǵysy, urys-keris pen qarama-qaıshy pikirtalastary kúlki men qaıǵyny kezek týǵyzyp, bul sapar úlken bir oqıǵaǵa aınalady. Kórermendi avtobýstyń ishinde ǵana túsirilgen fılmge baılap qoıǵan nendeı kúsh ekenin túsine almaı dal bolyp, týyndynyń metaforalyq máni men maǵynasyna, rejısser men akterlerdiń kásibı sheberligine eriksiz bas ıesiz.
Qyzyǵy, Temir Birnazarovtyń basyna bul ıdeıa 1991-1992 jyldary Almatydaǵy Teatr jáne kıno ınstıtýtynda stýdent bolyp júrgen kezde kelipti. Almatydan avtobýsqa minip, Bishkekke shyqqan stýdent osy saparda kózben kórgenderin shaǵyn áńgime etip jazady. Sol áńgimesiniń jelisimen bir saǵattyq derekti fılm túsirýdi armandap, 2007 jylǵa deıin ıdeıany ıi qanǵansha shıryqtyra damytady. Sóıtip, áńgimeniń baǵy arada 15 jyl ótkennen keıin janyp, avtor oılaǵandaı derekti emes, 1 saǵat 45 mınýttyq tolyqmetrli kórkem fılm kórermenge jol tartty. Rejısser kastıng pen daıyndyqqa tórt aı ýaqyt jumsaıdy. Sahnanyń bári túgeldeı pavılon ishinde bir ǵana kameramen túsiriledi. Jeti aılyq baladan bastap, jasy jetpisten asqan qart ártiske deıin óner kórsetken (21 akter) kórkem týyndy qyryq kúnde taspalanyp, eki aı montajdalǵan. Árıne, rejısserdiń jalǵyz kameramen kórermenge tutas ulttyń kókeıindegi muń-zaryn aıtyp, zar-zapyranyn tóktirýi rasynda erlikpen para-par is.
Bizdi zamananyń zaryn aıtqan fılmdi dúnıege ákelgen talantty rejısserdiń bilimdi Qazaqstanda alǵany, osyndaı týyndynyń týýyna Almatydan Bishkekke jol tartqan avtobýs ishindegi oqıǵanyń ózek bolǵany qýantty. Munyń syrtynda óner adamynyń bir ıdeıany jerine jetkizip, kórkem týyndyǵa aınaldyrý úshin uzaq jyldyq ýaqytyn qurbandyqqa berýi, bilimi men biligin tek bir arnaǵa quıýy bizdiń rejısserlerdiń boıynda joq qasıet syndy kórindi.
Qosh! Túıindeı aıtqanda, «Belgisiz marshrýt» fılmi – Keńester odaǵy qulaǵannan keıingi táýelsizdik alǵan elderdiń basynan ótken taǵdyrdy boıamasyz beınelegen shyǵarma. О́nerde shekara bolmaq emes. Sondyqtan da komedııa janrynda túsirilgen osy bir týyndynyń narqy jyldar kerýeni alǵa ozǵan saıyn arta bererine senim mol.