Jaqynda Aqtaý qalasynda respýblıkalyq komandalyq aqyndar aıtysynyń fınaly ótti. Bul sheshýshi synda Qaraǵandy men Túrkistan oblystarynyń ónerpazdary baq synady. Kórermen kóńilin terbegen, rýh pen ult muratyn jyrmen órgen saıysta eki oblys ta komandalyq aıtystyń jeńimpazy atandy. 2024 jyldyń naýryz aıynda shymyldyǵyn túrgen bul aýqymdy jobanyń maqsaty ne? Joba ulttyq ónerge degen jańasha kózqarastyń qalyptasýyna muryndyq bola aldy ma? Osy saýaldar boıynsha «Amanat» partııasy Ortalyq apparaty Saıası jumys departamentiniń dırektory, aıtys janashyry Erkebulan Jaýlybaevpen suhbattasqan edik.
– Erkebulan Bóltirikuly, komandalyq aqyndar aıtysy «Amanat» partııasynyń qoldaýymen júzege asqanyn jaqsy bilemiz. Birinshi kezekte osy jobany qolǵa alý týraly ıdeıa qalaı týǵanyn aıtyp berseńiz.
– Bul jobanyń ıdeıa avtory – Májilis depýtaty, belgili aıtysker aqyn, qoǵam qaıratkeri, «Amanat» partııasy fraksııasynyń múshesi Amanjol Dúısenbaıuly Áltaı. Biz bul jobany tek óner saıysy emes, ulttyq bolmysty jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan irgeli mádenı bastama retinde qarastyrdyq. Jobanyń tujyrymdamasyn «Amanat» partııasy ázirlep, uıymdastyrý qurylymyn naqtylap shyqty. Partııa tóraǵasy Erlan Qoshanovtyń qoldaýymen komandalyq aıtystyń jalaýy jelbirep, el ishin ónerge sýsyndatqan rýhanı alańǵa aınaldy.
– Komandalyq aıtystyń erekshelikterine toqtala ketseńiz? Buǵan deıingi aıtystardan nesimen ózgeshe?
– Aıtys tarıhyn aqtarsańyz komandalyq aıtys alǵash ret 1986–1987 jyldary uıymdastyrylypty. Araǵa qyryq jylǵa jýyq ýaqyt salyp, ıgi dástúr qaıta jańǵyryp otyr. Munda aıtysker aqyndar ǵana emes, birneshe óner ıesi bir komandada bas qosqan. Iаǵnı ár komanda 10 adamnan quralady. Onyń ishinde komanda jetekshisi, komandany tanystyratyn jas ónerpaz, tórt aıtysker aqyn jáne bir-bir jyrshy, termeshi, dástúrli ánshi men kúıshi bar. Osylaısha, tutas dástúrli ónerdiń sahnalyq sımfonııasy jasaqtaldy deýge bolady.
Komanda quramyna qarap sol óńirdiń rýhanı kelbetin tanı alasyz. Munda árbir qatysýshynyń róli mańyzdy. Mysaly, sizdiń komandanyń aıtyskerleri myqty bolǵanymen, ózge ónerpazdarynyń baby kelispeı tursa báribir jalpy nátıjege áser etedi. Bul úshin komandany alaqaılap tanystyrǵan jas ónerpazdan bastap kúlli quramnyń tastúıin daıyndyǵy kerek. Sondyqtan eki komanda bir-birin jaqsylap zertteıdi. Myqtap daıyndalady. О́ńirdegi eń myqty, el aýzynda júrgen ónerpazdardy qataryna qosýǵa tyrysady. Bul aıtystyń deńgeıin ósirýge tikeleı áser etpek.
Aıtyskerler túre, súre, qaıym, qyz ben jigit aıtysy, ótirik óleń sııaqty aıtystyń kóne túrlerinen synǵa tústi. Osylaısha, san-salaly bekzat ónerimizdi qaıta jańǵyrta aldyq. Mysaly, aqtańger aqyndardyń kóbi qaıym aıtysqa shyǵýǵa júregi daýalaı bermeıdi. Bir shýmaqqa oıyńdy jınaqtap syıǵyza bilý – shyn myqtynyń ǵana qolynan kelmek. Sol sııaqty baýyryn jazyp uzaqqa kósiletin súre aıtysqa túsý úshin de ishki qýat kerek. Bul jobada kóne aıtys túrleriniń jańǵyrǵanyn kórermen qaýym ystyq yqylaspen qabyldady. Bir jaǵy aqyndarǵa ári synaq, ári mol tájirıbe mektebi boldy.
– Kúni keshe ǵana Aqtaý qalasynda fınaldyq aıtys ótti. Bul joba jalpy bir jarym jylǵa jýyq ýaqytqa sozylypty. Jalpy, barysy, irikteý kezeńderi qalaı ótti?
– Byltyr 9 naýryzda Qyzylorda qalasynda komandalyq aıtystyń shymyldyǵy túrildi. Aıtys Áıteke bıdiń 380 jyldyǵyna arnalyp, Syr súleıleri men Shymkent qalasynyń ónerpazdary baq synasty. Ile-shala qasıetti Túrkistan oblysy ıgi dástúrdi jalǵap, naýryz meıramyna arnap aıtys ótkizdi. Jambyl oblysynyń komandasy qonaqqa keldi. Odan keıin, ózińiz bilesiz elimizdegi sý tasqynyna baılanysty eki jarym aı aıtys ótpedi. 1 maýsym kúni ult uıasy Ulytaýda qaıta jalǵasyp, Qostanaı oblysynyń komandasy ekinshi aınalymǵa joldama aldy. Ereje boıynsha, birinshi kezeńde 20 komandanyń 10-y iriktelip ekinshi aınalymǵa ótýge tıis. Byltyr 9 márte aıtys ótip, 18 komanda baq synady. Soltústik Qazaqstan oblysy men Shyǵys Qazaqstan oblysynyń aıtysy keıinge shegerilip, bıyl naýryzda Petropavl qalasynda ótti. Al aıtystyń ekinshi kezeńi bıyl 8 aqpanda Aqtóbe qalasynda bastaldy. Aqpan-sáýir aılarynda ekinshi kezeńge joldama alǵan 10 komanda ózara básekege tústi. Osy 10 komandadan upaı aıyrmasy joǵary bolǵan tórteýi shırek fınalǵa joldama aldy. Onyń ishinde Qaraǵandy, Túrkistan, Aqtóbe oblystary men Astana qalasynyń komandalary bar. 2-3 mamyr kúnderi Astana qalasynyń ákimi Jeńis Qasymbekovtiń qoldaýymen eki kún boıy elorda tórinde shırek fınaldyq aıtystar ótti. О́zińiz biletindeı, Qaraǵandy men Túrkistan oblystary top jaryp, fınalǵa joldama aldy. Al fınaldyń Aqtaý qalasynda ótetinin byltyr bekitip qoıǵanbyz. Mańǵystaý oblysynyń ákimi Nurdáýlet Qılybaı habarlasyp: «Komandalyq aıtystyń fınalyn Aqtaýda ótkizińizder. Bizdiń komanda ótse de, ótpese de osy aıtystyń jaýapkershiligin moınymyzǵa alaıyq», dep nıet bildiripti. Onyń ústine bıyl «Aqtaý qalasy – Túrki áleminiń mádenı astanasy» atanyp, qart Kaspııdiń boıynda ulan-asyr toı ótkenin, túrki halyqtary bas qosqanyn bilesiz. Osy qýanyshqa, ıgi qadamǵa oraı qos komandanyń ókilderi tamasha rýhanı kesh syılap, tutas túrki áleminiń birligin jyrlap qaıtty.
Qos komanda fınalǵa tyńǵylyqty daıyndyqpen kelgeni birden baıqaldy. Aıtys bastalǵan sátte Túrkistan oblysynyń aqyndary 3 upaımen alǵa shyqqan edi. Alaıda Qaraǵandy komandasy shabytpen óner kórsetip, esepti teńestirip úlgerdi.
Jalpy, aıtys asa joǵary deńgeıde, óte tartysty ótti. Ár jup óz sheberligin, sýyrypsalmalyq qabiletin tolyq tanyta bildi. Qazylar alqasynyń ortaq sheshimimen eki komanda da jeńiske laıyq dep tanylyp, qos tarapqa da 1-oryn júldesi berildi. Bul – ádilet pen ónerge degen qurmettiń belgisi. Sonymen qatar eldik pen birlikke qurylǵan rýhanı keshtiń shyn máninde ult ıgiligine aınalǵanynyń dáleli.
– Jańa siz atap ótken Astanadaǵy aıtysqa arnaıy baryp tamashalap edim. Bir baıqaǵanym, kóp tyńdarman dástúrli ánshi, jyrshy-termeshi, kúıshilerdi tyńdaý úshin keledi eken. Klara Tólenbaeva, Qazybek Ádikeı, Serjan Musaıyn, Dáýrenbek Árkenov, Gúlmıra Sarına, Erbolat Shaldybekov, Aıgúl Elshibaevalardyń ónerine degen qoshemet erekshe boldy.
– Siz atap ótken ónerpazdar – qazaq ónerinde ózindik orny bar tulǵalar. Jańa aıtyp óttim ǵoı, ár óńir myńnan tulpar atanǵan kil myqtylaryn úkilep topqa qosady. Kóp aımaq ónerpazdaryna erekshe qoldaý kórsetip, arnaıy ulttyq kıim tiktirip, barlyq múmkindikti jaratyp berdi. Bul – eń bastysy qazaqtyń ónerine degen qurmet.
Jasyrary joq, rýhtyń altyn tunbasy bolǵan jyrshylyq dástúr, tekti óner terme, bolmysy bútin saqtalǵan kúı janrlary basqa óner túrine qaraǵanda nasıhaty kemshin bolyp júrgeni de ras. Bul joba bir jaǵy osy olqylyqtyń ornyn toltyra tústi. Ásirese ónerge jańadan qadam basqan jastar úshin úlken múmkindik. Shyǵarmashylyǵyna serpilis beretin alań. Osyndaı dodalar arqyly el kózine túsip, ónerin shyńdaıdy.
– Komandalastaryn tanystyrǵan jas ónerpazdar týraly da aıta ketseńiz.
– Bul jobadaǵy eń úlken jetistikterdiń biri – osy ónerli balalardyń jarqyrap shyqqany der edim. Tańdaıy taqyldaǵan balalardyń aldymen shyǵyp óz ujymyn tanystyrýy – kórermen nazaryn birden aýdardy.
Komandalyq aıtysta erekshe óner kórsetken olar byltyrǵy «Altyn dombyra» aqyndar aıtysyna shyǵyp, úlken ónerdegi tusaýyn kesti. Qostanaıdan kelgen 100 jastaǵy aqsaqalmen birge qarshadaı tórt bala shyǵyp jyr aıtqanda eldiń bári súısindi. О́nerdegi rýhanı sabaqtastyqtyń jarqyn úlgisi boldy. Ol balalardyń qatarynda Islam-Álı Birjanuly, Ershat Kámiljanuly, Ersultan Muhamjan, Nóser Aıdosuly bar. Bári bastaýysh synyptyń oqýshylary. Odan bólek Maǵjan Núrkenuly, Tıhon Kozlov, Shahmardan Bekarysuly men Janel Qısatovanyń ónerin erekshe atap ótkim keledi. Bulardan bólek, «Qola dombyra» oqýshylar aıtysynyń júldegeri atanyp júrgen balalar az emes.
– El kóleminde ótetin aıtystar negizinen «Amanat» partııasynyń qoldaýymen uıymdastyrylady. Aıtyskerlerge «mynany aıt, mynany aıtpa» degen shekteý qoıyla ma?
– Buryn qoǵamdaǵy úlken problemanyń birin aıtysker kóterse, jalpy bılikke tıise sóılese zal teńselip, qıqýlap ketetin. Keıingi kezderi ondaı emes. Aqyndar aıta almaı qalǵan joq. Qanshama máseleni kóterip, jerine jetkizip aıtady. Biraq kóbine ótimdi bolmaıdy. Nege? Sebebi ol burynǵydaı ishte tyǵylyp, syrtta shyqpaı júrgen, Úkimetke jetkize almaı jatqan másele emes. Eldiń bári biletin kóp jaǵdaıdyń biri. Ony aıtyskerden buryn halyq saraptap, paıymdap úlgergen. Qazir halyqtyń qoǵamdyq máselelerge degen qyzyǵýshylyǵy men belsendiligi artty. Árbir másele ashyq talqylanady. Buryn muny aıtyskerler arqyly jetkizip kelse, endi ár adam óz pikirin erkin jetkize alatyn boldy. Depýtattar da qoǵamdyq pikirge basa mán berip, el aralap, sheshilmeı jatqan túıtkildi máselelerdi Parlament minberinde kóterip jatyr. Osynyń arqasynda halyq pen bıliktiń arasynda ashyq dıalog qalyptasty. Qazir halyqtyń usynysy, tilegi eskeriletin zaman. Ulttyq quryltaılarda kóterilgen usynystar – jyl boıy zerttelgen halyqtyń kókeıindegi sóz. Ári qaraı aqyndar da árbir máseleni búge-shigesine deıin zerttep, oramdy oı aıtsa ony nege shekteısiń? Qaıta jaqsy emes pe? Biraq ózi kótergeli otyrǵan máseleniń baıybyna barmaı, jete túsinbeı kórermenge «jaǵý» úshin jańǵalaq sóz aıtatyndar da joq emes. Sahnada aıtylatyn ár sóz – eldik múddege, halyqtyń bereke-birligine, Táýelsizdigimizdiń tutastyǵyna arnalýǵa tıis. Konstıtýsııalyq qurylymǵa qarsy nemese arandatýshylyq sózder kimge kerek? Qazirgi turaqsyz, qubylmaly álemde baıyppen basqan qadam ǵana jaqsylyqqa jetkizedi. Ult rýhanııatynyń minberi sanalatyn aıtysta da «Táýelsizdik – bárinen qymbat» degen qaǵıdany ustanamyz.
Áńgimelesken –
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»