Qazir Ortalyq Azııa elderi Aýǵanstan, Pákistan jáne Parsy shyǵanaǵyndaǵy eldermen baılanysty nyǵaıtýǵa den qoıyp otyr. Sonyń ishinde Qazaqstannyń Aýǵanstan arqyly Úndi muhıtyna shyqpaq nıeti bar. Alaıda 1979 jyldan beri azamattyq qaqtyǵystan kóz ashpaǵan bul memlekettiń logıstıkalyq áleýeti aýqymdy joba bastaýǵa daıyn ba?
Elimiz Aýǵanstan arqyly Úndi muhıtyndaǵy saýda baǵyttaryna qosylýdy burynnan beri josparlap keledi. Ondaǵy ahýal rettelisimen Úkimet bul jumysty qolǵa aldy. О́ıtkeni Aýǵanstan – resýrsqa baı el. Investısııa tartyp, adamdarǵa jumys berip, el ekonomıkasyna úles qosa otyryp, kózdegen muhıtqa shyǵatyn dáliz ornatýǵa múmkindik bar.
Jýyrda Aýǵanstan tarapynyń shaqyrýymen Syrtqy ister mınıstri Murat Nurtileý sol elge baryp qaıtty. Onda eki el Aýǵanstan aýmaǵymen ótetin Týrgýndı – Gerat – Spınboldak temirjolynyń qurylysyna 500 mln dollar kóleminde ınvestısııa salýǵa kelisti. Temirjol Ortalyq Azııany Iran jáne Pákistanmen baılanystyrady.
Jalpy, geosaıası shıelenister halyqaralyq kólik qatynasyna kedergi keltirip, shyǵynǵa batyryp otyr. Sondyqtan birqatar memleket jańa baǵyttar ashýǵa kiristi. Ortalyq Azııa elderi janama tranzıt joldaryn Aýǵanstanǵa salýdy qup kórip otyr. Nátıjesinde, Pákistan, Úndistan sekildi eldermen alys-beris artpaq.
Prezıdent janyndaǵy QSZI Halyqaralyq qaýipsizdik bóliminiń bas sarapshysy, saıasattaný ǵylymdarynyń kandıdaty Muhıt Asanbaevtyń aıtýynsha, Aýǵanstanda eldiń kúrdeli gýmanıtarlyq jaǵdaıynan bastap qaýipsizdik máselelerine deıingi kóptegen problema bar. Biraq el birtindep turaqtanýǵa bet buryp jatyr. Osylaısha, birqatar el Kabýlmen ózara áreket jasap, dıplomatııalyq mıssııalardy olardyń baqylaýyna berdi.
– Halyqaralyq uıymdardyń gýmanıtarlyq jáne ekonomıkalyq daǵdarys týraly pessımıstik ssenarıılerine qaramastan, Aýǵanstannyń ekonomıkasy men áleýmettik ómirinde quldyraý bolǵan joq. Kópshiligi ashtyqta ómir súrgenine qaramastan, jalpy halyq qalyptasqan shyndyqqa beıimdeldi. Aýǵanstannyń jańa bıligi jaǵdaıdy baqylaýǵa aldy, elde salyqtar men kedendik bajdardy jınaý tártibi ornatyldy, kontrabanda men esirtki trafıgi shekteldi, valıýtanyń zańsyz aınalymyna baqylaý ornatyldy. Bılik kedeılerdiń paıdasyna arnaıy salyq jınap, eń mańyzdy azyq-túlik baǵasyn ustap turý arqyly azamattardyń eń az qamtylǵan sanatyn qamtamasyz etip otyr, – deıdi sarapshy.
Qazir BUU jáne birqatar shetelder tarapynan Aýǵanstan halqyna gýmanıtarlyq kómek jetkizý jalǵasyp jatyr. El úkimeti de artta qalmaıdy. Bıylǵy jarty jyldyń ózinde Astana Kabýlǵa 36 gýmanıtarlyq kómek vagonyn jiberdi. О́simdik maıy, bıdaı uny, kúrish jarmasy, qysqy jáne jazǵy shatyrlar, kórpeler sekildi temirjolmen jetkizilgen júktiń jalpy kólemi 2,2 myń tonnany qurady. Al dári-dármek zattary bar gýmanıtarlyq kómektiń bir bóligi ushaqpen jiberildi.
Syrtqy ister mınıstrliginiń málimetine súıensek, elimiz hımııa ónerkásibi, aýyl sharýashylyǵy, janar-jaǵarmaı materıaldary men mıneraldyq tyńaıtqysh ónimderiniń jetkizilimin ulǵaıtady. Osyǵan oraı eki el saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytý jónindegi qol qoıylǵan «jol kartasyna» sáıkes ekijaqty taýar aınalymyn 3 mlrd dollarǵa deıin jetkizýge umtylyp jatyr.
Aýǵanstan bıligi de bizdiń naryqqa jiberetin ónimderin ulǵaıtpaq. Qazir elimizge Aýǵanstannan jańa pisken jáne keptirilgen jemister, mıneraldy sý men alkogolsiz sýsyndar eksporttalady. Bul ónimder Túrikmenstan aýmaǵy men Týrgýndı shekaralyq qalasy arqyly elimizdiń batys óńirlerine jetkizilip otyr.
– Elimiz Aýǵanstanmen saýda-ekonomıkalyq salada ózara baılanysty arttyrýǵa daıyn. Geratta saýda ókildigimiz de ashyldy. Onyń negizgi mindetteri saýda-ekonomıkalyq qatynastarǵa járdemdesý jáne eki eldiń taýar aınalymyn ulǵaıtý, óńirlik telekommýnıkasııalyq, kóliktik jáne logıstıkalyq baılanystardy damytý, Aýǵanstannyń tranzıttik jáne shekara mańyndaǵy áleýetin óńir elderimen saýda jasaý úshin paıdalaný, el ekonomıkasyna ınvestısııalar tartý boldy, – deıdi M.Asanbaev.
Osylaısha, Úndi muhıtyna tikeleı dáliz ashyp bere alatyn eldiń biri Aýǵanstan bolyp otyr. Qazaqstanmen birge О́zbekstan da aýqymdy jobaǵa qarjy salýǵa daıyn. Sarapshylardyń aıtýynsha, budan Ortalyq Azııanyń da, Aýǵanstannyń da utary kóp. О́ıtkeni janama joldar arqyly júk jetkizý jeńildep, saýda-sattyq kólemi artady.
Aýǵanstan bıligine kelgen tálipter de shetel ınvestorlaryn qushaq jaıa qarsy alýǵa daıyn. Tipti qarjynyń qaýipsizdigine kepildik berip otyr.