Kembrıdj ýnıversıtetiniń tarıh professory Merı Bırd bul tehnologııany adamzattyń ótkeni týraly túsinigimizdi túbegeıli ózgerte alatyn «túrlendirýshi qural» dep baǵalady. Ǵalymdardyń aıtýynsha, JI kómegimen ejelgi Rımde tasqa qashalyp jazylǵan, biraq ýaqyt óte tozyp, úzilip qalǵan mátinder tolyqtyrylyp, olardyń merzimi men geografııalyq mekeni naqtylanýy múmkin, dep jazady Egemen.kz.
Jańa júıeniń ataýy – Aeneas (Eneı) – antıkalyq mıfologııadaǵy Rım órkenıetiniń negizin qalaýshy tulǵanyń qurmetine berilgen. Bul – Google DeepMind pen Nottıngem ýnıversıtetiniń birlesken ǵylymı jobasy. Onyń jetekshileri – tarıhshy doktor Tea Zommershıld pen JI mamany doktor Iаnnıs Assael.
Aeneas júıesi 176 000 rımdik jazbadan turatyn derekter bazasyna súıenip, myńdaǵan jazýdyń arasynan uqsas grammatıkalyq, leksıkalyq, mádenı jáne stıldik parallelderdi bir sátte taýyp beredi. Bul buryn tarıhshylardyń aılap, keıde jyldap júrgizetin aýyr jumysy bolatyn.
Rım jazýynyń jumbaǵy sheshiledi
Antıkalyq jazbalar – adamzat órkenıetiniń alǵashqy jazba nusqalarynyń biri. Olar sol dáýirdiń tilin, turmysyn, mádenıetin tikeleı sıpattaıtyn qaınar kóz. Biraq kóbi ǵasyrlar boıy tozyp, úzilip qalǵan. Sol sebepti tarıhı mátindi qalpyna keltirý – alyp pazl jınaǵanmen birdeı. Zertteýshilerdiń aıtýynsha, 90 paıyz bóliginiń joǵalǵany jumysqa aıtarlyqtaı qıyndyq týdyrady.
Aeneas mundaı mátinderdi tolyqtyrýmen ǵana shektelmeıdi. Máselen, zertteý toby júıeniń kómegimen Túrkııadaǵy Ankara qalasynda ornalasqan áıgili «Avgýst hramy» jazýynyń datasyn anyqtap kórdi. Bul mátin – Rım ımperatory Avgýstyń óz ómirin baıan etken Res Gestae Divi Augusti eńbegi. Kópten beri tarıhshylar bul jazýdyń naqty ýaqytyna baılanysty biraýyzǵa kele almaı júrgen edi.
JZ taldaýy eki yqtımal merzimdi usyndy: biri — bizdiń dáýirimizdiń 10–20 jyldary aralyǵy, ekinshisi – bizdiń dáýirimizge deıingi 10–1 jyldar aralyǵy. Qyzyǵy, dál osy eki nusqa buǵan deıin de tarıhshylar arasynda basym pikir retinde tanylyp kelgen.
Adam men algorıtm
Zertteý barysynda 23 tarıhshy «Eneımen» birlesip jumys istep kórdi. Nátıjesinde, adam men jasandy zerdeniń tandemi bir ǵana júıe nemese tarıhshynyń óz betinshe jumysynan anaǵurlym tıimdi bolǵan.
«Eneı» tarıhshylardyń jumysyn jedeldetip qana qoımaı, olardyń buryn baıqamaǵan parallelderin de kórsetti. Bul tarıhı zertteýlerge tyń serpin beretini sózsiz», deıdi doktor Zommershıld.
Sarapshylar Aeneas-tyń maqsaty – tarıhshynyń ornyn basý emes, kerisinshe onyń jumysyn tolyqtyryp, tereńdetý ekenin alǵa tartady.
«Biz JI-diń sheksiz qabileti bar dep sanamaımyz. Biraq ol adam qolynan kelmeıtin isterge septese alady», deıdi doktor Assael.
Keleshek kókjıegi
Buǵan deıin de JI kómegimen ejelgi Rım qalasy Gerkýlanýmnan tabylǵan kúıelesh hattar sıfrly óńdeýden ótip, rentgen men JI algorıtmderi arqyly mátini ashylǵan bolatyn.
Al endi Aeneas syndy júıelerdiń kelýimen tarıhshylar ýaqyt pen keńistikten tys aqparatqa qol jetkize alady. Endigi jerde ejelgi órkenıetterdiń únsiz qalǵan eskertkishteri de jańasha sóıleıtin bolady.