Qadyr aqyn kitapty qalaı oqyǵan?

Áli esimde, Qadyr aǵamyzǵa Batys Qazaqstan oblysynyń sol kezdegi ákimi Qyrymbek Kósherbaev Oral qalasynan kottedj syılap, Almatydan týǵan jerine qonys aýdarǵan kezi edi. 2002 jyldyń basynda aqynǵa jolyǵyp, suhbat aldym. Sonda «Qadyr aǵa, Oralda oqshaýlanyp qalam dep qoryqpaısyz ba? Ádebı ortadan alystap ketken joqsyz ba?» dep suradym.

– Oralda emes, aýdan ortalyǵynda, tipti alys aýyl­da turyp ta dúnıe júzine ataǵyńdy shyǵarýǵa bolady. Biraq ol – óte sırek qubylys. Mysaly, stanısada turyp jalǵyz Sholohov qana myqty boldy Reseıde. Máskeý, Peterbýrgte turǵandardyń da kóbi shyǵarmalaryn qaladan jyraq saıajaıda jazdy. Mysaly, Almatyda turmaı-aq qazaq ádebıetiniń deńgeıinen túk te túspeıtin shyǵarma jazǵan adamdar bar. Bul – ózimizdiń Janǵalı Nábıýllın. Kókshetaýda Erkesh Ibrahım, Qyzylordada Zeınolla Shúkirov boldy. Bul – adamyna baılanysty nárse. Múmkindigim bolǵanda men de osyndaı jaǵdaıda turar edim. «Jazmyshty» eske alsaq, aǵylshyn jazýshysy, «Qazyna aralynyń» avtory Stıvenson bútin Anglııadan kóńiline qonatyn jer tappaı, tynyshtyq tappaı, jerdiń túbindegi Tynyq muhıtyndaǵy bir aralǵa baryp turyp, sonda shyǵarmalaryn jazyp, sol jerde ólip, jerlendi. Jaqsy shyǵarma úshin keıde sondaı jerdi izdeýge týra keledi. Ádebı orta týraly men de oılandym. Biraq sen tańǵalma, men ádebı ortany ekige bóler edim. Birinshisi – tiri ádebı orta, ekinshisi – ólgenderdiń ádebı ortasy. Erazm Rotderdamskııdiń «meniń kitaphanam qaıda bolsa, meniń otanym sonda» degeni – maǵan eń jaqsy, ystyq jer sol degeni ǵoı. Kitaphana­syn­da Abaımen, Pýshkınmen, Getemen, Baıronmen sóılesip otyrǵan adam myna jerde kúnde araq iship júrgen ortany qaıtsin?! Ondaı adamdar jalǵyzsyramaıdy, – dep edi sonda Qadyr aǵa.

...Qadyr aqyn 2011 jyly qańtarda qaıtys boldy. 2015 jyly Oral qalasynda Qadyr Myrza Áli atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵy ashyldy. Aqynnyń ósıeti boıynsha ózi ómir boıy suryptap jınaǵan 7 myńnan astam kitaptyń basym bóligi osy Oraldaǵy «Qadyrsaraıǵa» ákelindi. Qazir ortalyqtyń murajaıynda Qadyr aǵanyń memorıaldyq kabıneti jasaqtalǵan, onda jazý ústeli, oryndyǵy jáne basqa da ózi paıdalanǵan dúnıeleri qoıylǵan. Ortalyqqa kelýshiler aqynnyń úıin óz kózimen kórgendeı áser alady.

– Qadyr Myrza Áli atyndaǵy máde­nıet jáne óner ortalyǵy ashylarda aqyn­nyń otbasymen jıi kezdesip, aqylda­syp, Saltanat apaımen sóılesýge ba­ryp júrdim. Oralǵa kóshiretin kitaptardy tańdaǵan kezde Saltanat apaı: «Myna jerden myna jerge deıin alasyń!» dep qabyrǵa toly kitap sórelerin qolymen bir-aq kesti. Soǵan ýaǵdalasyp, Oralǵa buıyrǵan kitapty sanap kelip kettik. Sóıtsek, týra 6 767 kitap bolyp shyqty, – deıdi ortalyqtyń búgingi basshysy, ol kezde oblystyq mádenıet basqarmasyn basqarǵan Dáýletkereı Qusaıynov.

Osylaısha, 6 767 kitap aqyn atyndaǵy saraıdan máńgi ornyn tapty. Biz kitap sanyndaǵy qosarlanǵan qos sıfrǵa kóńil aýdarsaq, sol kezdegi oblys basshysy, «Qadyrsaraıyn» salýǵa muryndyq bolǵan Nurlan Noǵaev basqasha tápsirlepti.

«Bul Qadyr aǵamyzdyń 76 jyldyq ómir jolynda jınaǵan qazynasy ǵoı. 6 767 sanynyń ortasyndaǵy 76 sıfry ­sony bildirse kerek» depti rýhanııattyń ­janashyry Nurlan Asqaruly.

Shynynda bul da qısynǵa kelip tur emes pe?

 

* * *

Bir qyzyǵy, Qadyr aqynnyń jeke kitaphanasyn alǵash zerttegen kitaphana qyzmetkeri eken. Hamza Esenjanov atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq balalar men jasóspirimder kitaphanasyn kóp jyl basqarǵan Zibaıda О́teshova qalamgerdiń ómir boıy jınaǵan qazynasy týraly bylaı deıdi:

«Álemdegi ár eldiń rýhanı qazynasy, órkenıet pen aǵartýshylyq kórsetkishi – kitaphanamen ólshenedi. Áıgili qalamgerdi este qaldyrý, bolmysyn tereń túısiný úshin onyń jeke kitaphanasy negizin­de ashylǵan ádebı mýzeıler az emes. Anton Chehov­tyń Máskeý túbindegi mýzeı-qory­ǵyn, Lev Tolstoıdyń Iаsnaıa Polıanadaǵy, ­Fedor Dostoevskııdiń Sankt-Peterbýrg­tegi, Ernest Hemıngýeıdiń Kı-Ýestegi, Charlz Dıkkenstiń Londondaǵy mýzeı-úılerin aıtsaq ta bolady. Bul dástúr Qazaqstanda da bar. Jıdebaıda – Abaıdyń, Almatyda – Muhtar Áýezovtiń, Sábıt Muqanovtyń, Ǵabıt Músirepovtiń mý­zeı-úıi, Semeıde Fedor Dostoevskıı­diń mýzeı-úıi bar» dep bastaǵan zertteý­shi Oral qalasyndaǵy «Qadyrsaraıyn» da osy qatarǵa qosypty.

Eń bastysy, avtor Qadyr aqynnyń kitaphanasyna saraptama jasaǵan. «Qadyr Myrza Áliniń jeke kitaphanasy ólke ómiriniń áleýmettik ádebı qubylysy retinde» atty maqalada zertteýshi aqyn jınaǵan kitaptardy ár salaǵa bólip kórsetedi.

Sonymen, Qadyr kitaphanasynyń jartysynan kóbi, ıaǵnı 54%-y – ádebı kitap eken. «Álem kórkem ádebıeti» bóliminde – 1 847 kitap, «Reseı kórkem ádebıeti» bóliginde – 1 702 kitap, «Qazaqstannyń kór­kem ádebıeti» tobynda 1 259 kitap jınalypty. «Ádebıettaný» dep at qoıylǵan bólimde – 437 shyǵarma tizilgen. Olar­dyń arasynda Ahmet Baıtursynuly­nyń 1914 jyly shyqqan «Qazaqsha álip­pesi» de tur. Bogoslovskııdiń Týrgenev týraly, Grossmannyń Pýshkın týraly shyǵarmalary da osynda.

«Tarıh jáne tarıhı ǵylymdar» bóli­minde – 335 kitap, «О́ner. О́nertaný» bóliminde – 308 kitap, tipti jaratylystaný baǵytyndaǵy ǵylymı kitaptardyń sany – 232 eken. Odan bólek, Qadyr aqyn ómir boıy jumbaq, maqal-mátel, jańylt­pash sııaqty aýyz ádebıeti úlgilerin jınap, muqııat oqyp otyrǵan. Osyndaı shyǵarmalar iriktelgen «Folklor. Folklorıstıka» bóliminde – 119 kitap bolsa, al «Saıası ǵylymdar, fılosofııa» bóliminde – 168 kitap, «Densaýlyq saq­taý. Medısına ǵylymdary» bóliminde ­75 shyǵarma jınaqtalǵan.

«Til bilimi» serııasynda 50 kitap, olardyń arasynda L.Ýspenskııdiń «Slovo o slovah» 1957, oryssha-ázerbaıjansha sózdik, orys-tatar sózdigi, 1941; Kratkıı slovar sınonımov rýsskogo ıazyka. 1956; Kúltegin Tonykók: ejelgi túrki rýn jazbalary, t.b. eńbekter bar eken.

Qadyr kitaphanasyndaǵy qalǵan kitap­tardy bylaısha jikteýge bolady eken: «Din. Mıstıka. Erekshe oı» – 38 kitap, «Psıhologııa» – 31 kitap, «Tehnıka. Tehnı­kalyq ǵylymdar» – 30 kitap, «Ǵy­lym. Ǵylymtaný» – 18 kitap, «Aýyl sharýa­shylyǵy, orman sharýashylyǵy» – 16 kitap, «Dene tárbıesi jáne sport» – 10 kitap.

Budan bólek, Qadyr Myrza Áliniń kitaphanasynda 100-den asa túrli sala­daǵy ensıklopedııa, anyqtamalyq, bıb­lıografııalyq kórsetkish bar deıdi...

 

* * *

Degenmen, Qadyr aqynnyń jeke kitaphanasyn túbegeıli zertteý endi ǵana bastalǵan sııaqty. Bıylǵy sáýir aıynyń basynda ortalyq basshysy bolyp taǵaıyndalǵan Dáýletkereı Qusaıynov kóp keshikpeı-aq ortalyqtyń áleýmettik jelidegi paraǵynda «Aqyn murasy – alqa nazarynda» atty aıdarmen erekshe jazbalar jarııalaı bastady.

Qalamgerdiń ómir boıy jınaǵan kitaphanasyndaǵy ár kitapty qolǵa alyp qaraǵanda, uly aqynnyń kitapqa degen mahabbaty kim-kimdi de qyzyqtyrmaı qoımaıdy. Ár kitaptyń alǵashqy tıtýl beti jıeginde «Qadyr Myrzalıevtiń jeke kitaphanasy» degen jazýy, ortasynda aqynnyń profıl sýreti bar dóńgelek mór basylsa, kitaptyń ishki betteriniń birinde kitap ıesiniń aty-jóni jazylǵan taǵy bir tańba salynǵan. Sondaı-aq ishki muqabada kitaptyń qaı kúni satyp alynǵany kórsetilgen.

– Aqyn kitaphanasynan «bissimillá» dep qolǵa alǵan alǵashqy kitabymyz – Máskeýdiń Kórkem ádebıet memlekettik baspasynan 1957 jyly jaryq kórgen Arıstoteldiń «Poetıkasy» boldy. «Á» degende kózge birden shalynatyny, kitaptyń keıbir sózin qyzyl qaryndashpen syzyp turyp oqyp, kerek dep tapqan keıbir tustaryna óziniń oımaqtaı oılaryn jazyp qaldyryp otyrsa da, eshbir betin qaıyryp búktemegen, – deıdi Dáýletkereı Ataýuly.

Danyshpan Arıstoteldiń «o dopýstımostı ljı» degeniniń tusyna tereńirek shuqshıyp, «nelogıchnoe sledýet opravdyvat tem, chto govorıat lıýdı, mejdý prochım ı potomý, chto ınogda ono byvaet ne lıshennym smysla: ved veroıatno, chtoby koe-chto proıshodılo ı voprekı veroıatnostı», degen tusqa kelgende óz qolymen battıtyp: «Árıne!» dep qostap jazyp qoıypty.

Kitaptyń 42-betindegi «poezııa, nomy» degen sózderdiń sońǵysyna shúı­ligip, tóbesine suraq belgisin qoıypty. Ol kez­de qazirgideı qol astynda ǵalamtor bolma­ǵan­dyqtan, keıin maǵynasyn qalaıda taýyp alý úshin belgilegeni aıdan anyq. Budan aqyn nazary kezdesken sóz-sóılem ataýlynyń bárin oı eleginen ótkizip otyrǵany ańǵarylady.

Qadyr aqyn ataqty túrik satırıgi Ázız Nesınniń Máskeýdiń «Inostrannaıa lıteratýra» ­baspasynan shyqqan «Sobachı hvos­ty» ­degen kitabyn 1958 jyly satyp alǵan eken. «Bul onyń ýnıversıtetti aıaqtap jatqan kezi. Al osydan týra bir jyl bu­ryn otaý quryp úlgergen edi. Olaı bolsa, aǵaryp atqan tań men uıasyna bet alǵan qyzyl shyraıly kún arasyndaǵy moıyn buryltpaıtyn, muryn sińbirýge mursha joq qarbalas tirlikte kitap ta jınaǵan bo­lyp tur» deıdi Dáýletkereı Qusaıynov.

Aqıqat úshin aıta ketken abzal, «Qa­dyrsaraıda» salt basty, sabaý qamshy­ly kezi­nen-aq janyna serik etken kitaby kez­desedi. Bárine tán bir nárse: eshbir beti qaıyrylmaǵan, ıneniń jasýyndaı daq túspegen, jónsiz shımaı joq. Bári bir-birine mátindi aıshyqtaǵan egiz qozy­daı uqsas belgimen daralanyp turady. Jańa­lap túpteý jolymen «ómirge qaıta kelgen» kitaptar da ózderin meıirimmen aıalaǵan alaqan ıesi týraly habar beredi.

Qadyr aqyn Máskeýdiń «Hýdo­jes­­tvennaıa lıteratýra» baspasynan ótken ǵasyrdyń 80-jyldary shyqqan «Maksım Gorkıı v vospomınanııah sovremennıkov» degen qos tomdyq kitabyn da jata-jastanyp oqypty.

Qadyr aǵa Qalı Sársenbaıǵa bergen bir suqbatynda: «О́z menshigińniń aty – óz menshigiń. О́z kitaptarymdy men ádette, qysylmaı, qymtyrylmaı belgi salyp otyryp, syzyp oqımyn. Jyldar ótken soń álgi ózim arnaıy belgi salǵan jerlerge qaıtyp oralamyn. Sanamdy, zerdemdi jańǵyrtamyn. Izdegen nárselerimdi, oı-pikirlerimdi, málimetterdi tez taýyp, qýanyp qalamyn. Sondaı bir qajetti qaıta oralýlardyń kezinde «Jazmyshty» jazý ıdeıasy týdy», dep aǵynan jarylǵan eken.

Shynynda da oqyrman Qadyrdyń izine túsken Dáýletkereı Ataýuly sonaý 1950–1960 jyldary-aq aqyn ózi oqyǵan kitaptarynyń keı tusyn astyn syzyp, arnaıy belgi salyp, «kerek» dep tańbalap otyrǵanyn baıqaǵan.

«Ásirese, jıyrma úsh jasynda qolyna tıgen Nesınniń kitabyn óte uqypty us­ta­ǵany sonshalyq, tipti tozǵan juqa muqa­basynyń ózin aq qaǵazben jelimdep áde­milep qaıta tystap qoıypty. Kún kózinen az­dap sarǵaıǵany bolmasa bir noqat kórin­beıdi. Budan burynǵy jazbalarymyzda aǵamyzdyń kitap oqý mádenıetine qatty tańǵalyp kelsek, endi bul daǵdynyń altyn tamyry sonaý shybyqty at qyp mingen shaǵynan bastalǵanyna kóz jetkiz­dik» deıdi «Qadyrsaraıdyń» búgingi basshysy.

Qadyr aǵa Máskeý qalasyndaǵy Memle­kettik kitap-jýrnal baspalary birlestigi (OGIZ) Kórkem ádebıet memlekettik baspasynan 1948 jyly shyqqan V.G.Belınskıı­diń úsh tomdyq shyǵarmalar jına­ǵyn jas keziniń ózinde qolyna túsiripti. Al bul ol kezde ońaı bolmaǵan. Basynan aıaǵy­na deıin qyzyl qaryndashpen syzyp oqy­ǵanyna qaramastan, qalyptasqan áde­tinshe, bir betiniń shetin qaıyrmaı, kir shalmaǵan útikteýli aq kóılekteı kúıinde saqtaǵan. Bir qyzyǵy, jastaý kezinde qyzyl qaryndashpen birge qarasyn da qatar qoldanypty. Qyzylmen astyn syzyp otyrsa, qaramen janyna kishkentaı qosqanat qyp belgi salady. Keı tustarynda qaramen jazylǵan «kerek» degen sóz kezdesedi...

– Bar bolǵany otyz alty jyl ómir súrgen Baırondy sol kezdegi jıyrma segiz jastaǵy Qadyr aqyn qalaı oqydy eken degen tolǵanyspen «Baıron. Dnevnıkı ı pısma» basylymyn paraqtadym. Birden kózge túsetini, eger Qadyr aǵanyń erekshe belgi salyp otyrǵan tustaryn rettik tártibimen bir jolǵa tizip shyǵar bolsaq, onda Baıronnyń psıhologııalyq portretin de, qalyptasý joldaryn da ańǵarýǵa bolady, – deıdi Dáýletkereı Ataýuly.

Osy kitapta Baıronnyń ólerinen úsh jyl buryn qaldyrǵan «opıým ıa teper lıýblıý menshe, chem prejde» degen jazbasyn belgilep, janyna qazaqsha «k/k» – «kerek» dep jazypty. Osy joldardyń aýdarmasy kóp keıin jaryq kórgen «Jazmyshta» tur: «Al Baıronnyń ózi keıin «...burynǵydaı apıynǵa ólip-óship umtylmaımyn» (14 qańtar, 1821 j.) – dep kórsetedi kúndeliginde. Sirá, esirtkiniń esten tandyrǵan óte bir aýyr kúnderinen áreń degende qutylyp, kózi ashyla bastaǵan kezderi bolýy kerek».

 

* * *

Qadyr aǵanyń jeke kitaphanasyn aq­taryp otyryp, ol kisiniń ábden qa­lyp­tasqan kitap oqý mádenıetin kóremiz. Ár kitapty óte yjdaǵattylyqpen, zeıin qoıyp oqý, astyn syzyp, qajet jerin túrtip alý – aqynnyń aınymas ádeti bol­ǵan eken. Sodan soń bir betti oqyp otyryp, kitaptyń basqa betine silteme jasaıdy. Kórsetilgen paraqqa barsańyz, qara qaryndashpen salynǵan belgi turady. Iаǵnı bul kitapty aqyn armansyz aýda­ryp-tóńkerip áldeneshe ret oqydy degen sóz. Sóıte tura bir paraǵynyń shetin búktemeıdi. Joǵaryda ózi aıtqandaı, bólek kartoteka ashyp, oǵan mazmuny men oılaryn jazyp otyrǵan. Bul, bilseńiz, kitap oqýdaǵy kádimgi ǵylymı ádis.

«Muny keıingi jastar qazir de osy kúıinde esh ózgerissiz paıdalanýyna bolady ǵoı» deıdi «Qadyrsaraıdyń» basshysy.

Qadyr oqyǵan kitaptardy qaıta aqtarǵanda aqynnyń qalamgerlik laboratorııasy aqyryndap altyn qaqpasyn asha bastaıdy. Jazýshynyń shyǵarmashylyq úrdisi, oqyǵan kitaptardy júıelep paıdalaný, kitap oqý sııaqty taqyryptarǵa arnalǵan ashyq sabaq ótkizemin deýshiler bolsa, «Qadyrsaraıdaǵy» qazyna – taptyrmaıtyn múmkindik ekeni daýsyz.

– Biz bolashaqta qadyrtaný máselesine moıyn burǵan aǵaıyn úshin aqynnyń mol murasymen emin-erkin tanysý jaǵdaıyn qarastyryp jatyrmyz. Oblystyq telearna arqyly arnaıy habar júrgizý de oıymyzda bar, – deıdi Qadyr Myrza Álı atyndaǵy mádenıet jáne óner ortaly­ǵynyń basshysy Dáýletkereı Qusaıynov.

Kitap oqysaq, Qadyr aqynsha oqıyq, aǵaıyn.

 

Batys Qazaqstan oblysy