Shymkent qalalyq polısııa departamentiniń málimdeýinshe, bıyl 6 aıda shaharda ınternettegi alaıaqtyq qylmys boıynsha 300 derek tirkelgen. Qylmystardyń 30 paıyzdan astamy quqyq qorǵaý organdarynyń jedel áreketiniń arqasynda ashylǵan. Búginde qoǵamda alaıaqtyq qylmystar es jıǵyzbaı otyr. Quzyrly organdar qansha aıla-sharǵy jasasa da, alaıaqtar aldyrar emes.
Olar sol burynǵy eski ádeti boıynsha azamattarǵa quqyq qorǵaý organy nemese bank ókilimin dep telefon arqyly qońyraý shalyp, senimderine kirip, banktegi esepshotta turǵan aqshalaryn urlap alady. Ne bolmasa solardyń atynan onlaın-nesıe rásimdeıdi. Biraq polısııa departamenti janynan qurylǵan kıberqylmysqa qarsy is-qımyl basqarmasynyń ókilderi talaı qylmystyń betin ashyp úlgerip jatyr. Olardyń mindetine ınternettiń kómegimen jasalatyn qylmystardyń jolyn kesý, aldyn alý jáne pármendi kúresý sharasy kiredi. Búgingideı sıfrlyq tehnologııa damyǵan, adamdardyń bári telefon shuqylap áleýmettik jelige baılanǵan zamanda ınternettegi alaıaqtardyń da aıy ońynan týyp tur.
Sonymen birge kıberqylmystyń ishinde tanymal tulǵalardy kompıýterdiń kómegimen sóıletý arqyly alpaýyt kompanııalardyń aksııasyn satyp alýǵa aqsha saldyrǵan nemese ózinde joq taýardy arzan baǵada kórsetip, onlaın saýda arqyly aldyn ala aqshasyn aýdartqan oqıǵalar órship tur. Odan qalsa, bólip tóleýge alǵan taýar aqshasyn bankten áperem deıtinderge aldanyp, san soqqan halyqtyń qarasy kóp. Aqyry sońynda ne zat joq, ne aqsha joq, eki ortada alaıaqtarǵa sengen jurt zar ılep júr. Bundaı qylmyskerlerdiń de talaıynyń qolyna polısııa departamentiniń arnaýly toby kisen saldy.
«Alaıaqtyq tásilderdi ábden jattap alǵanbyz. Olar kez kelgen qurbanyna telefon shalyp, «Poshta bólimshesine kelgen zatyńyzdy alyp ketińiz, bolmasa telefon kartańyzdyń merzimi ótip barady, qaıta jańartyp qoıý kerek» degen ártúrli syltaýmen telefonǵa túsken SMS kodty bilip alady. Sóıtip, artynsha quqyq qorǵaý organynyń nemese bank qyzmetiniń ókili retinde habarlasyp, siz alaıaqtardyń shabýylyna tap boldyńyz dep qorqytyp-úrkitip álgi adamnyń esepshottaǵy bar aqshasyn sypyryp alady. Ústinen onlaın-nesıe rásimdep, tipti jyljymaıtyn múlkine deıin satqyzyp, aqshasyn ıemdenip ketedi. Sosyn aldanǵan adam qaıda barady? Sasqanynan jarnamasynan kóz súrinetin jalǵan advokat, zańgerlerdiń qyzmetine júginedi. Jalǵan deıtin sebebimiz, olar da – alaıaqtardan ótken qylmyskerler. Olardyń maqsaty ózderin maman retinde tanytyp, klıentke jany ashyǵansyp, aıyrylyp qalǵan aqshasyn qaıtaryp berýge ýáde etedi. Biraq kókeıiniń ar jaǵynda qyzmetaqysy úshin klıentti aldap aqshalaryn alyp, sońynda ushty-kúıli joǵalyp ketý pıǵyly turady. Qazir adamdardyń basym bóligi qylmyskerlerge alaıaqtyqtyń osy tásilderi boıynsha aldanyp qalyp jatyr. Jas ereksheligine kelsek, qurbandardyń kóbi orta jas pen egde jastaǵy kisiler. Sosyn olardyń arasynda muǵalim, dáriger, zeınetkerler men jumyssyz júrgen azamattar kóp», deıdi Shymkent qalalyq polısııa departamenti kıberqylmysqa qarsy is-qımyl basqarmasynyń aǵa jedel ýákili, polısııa podpolkovnıgi Alısher Aısaev.
Osy rette polısııa ókili alaıaqtardyń quryǵyna túsip qalmas úshin árbir azamattyń quqyqtyq jáne qarjylyq saýaty bolýy shart ekenin alǵa tartty. Ásirese qarjylyq saýattylyq – kıberqylmyskerlerge qarsy turatyn ımmýnıtet, solardyń shabýylynan qorǵanatyn qalqan. Bul rette tártip saqshysy birneshe qarapaıym erejeni atap ótti. Birinshiden, jeke derekterdi telefon arqyly eshkimge aıtpaý kerek. Meıli, ol adam ózin bank qyzmetkeri nemese quqyq qorǵaý organy ókilimin dese de. О́ıtkeni jeke derekterdi bógde kisilerdiń suratýǵa haqysy joq. Klıentterdiń barlyq deregi bankte turady. Sondyqtan olar qajet bolsa, ózderinen-aq ala alady. Sosyn atyńyzǵa nesıe resimdelip jatyr, esepshotyńyz buǵattaldy degen sózderge senýdiń qajeti joq. Mundaı jaǵdaıda adamdar abdyrap qalmaı, tutqany qoıa salyp, banktiń ózinen jeke derekteri týraly málimetti bilse bolady. Bank qyzmetkeri eshqashan klıentten telefon arqyly banktik kartanyń nómirin, kodyn nemese SMS kodty suramaıdy. Alda-jalda bireý habarlasyp surap jatsa, tutqanyń ar jaǵyndaǵy adamnyń alaıaq ekenin bile berý kerek.
Onlaın saýda jelisinde arzan taýardan saq bolǵan jón. Eger saýdager aldyn ala tólem surasa, ondaı satýshydan at-tonyńdy ala qashý kerek. Sebebi aqshany alyp bolǵan soń, onlaın saýda jelisinde klıentpen baılanys short úziledi. Sondyqtan tolyq tólemdi taýardy naqty qolǵa alǵan soń jasaǵan lázim. Sonymen birge osy kúnde alaıaqtar adamdardy qarjy pıramıdalaryna tartyp, jymysqy áreketterin iske asyryp jatyr. Olar klıentterge joǵary paıyzdy tabysqa keneltemiz dep qurǵaq ýádege toıdyrady. Olardyń sózine ılanǵan adamdar jıǵan-tergen aqshasyn qalaı alaıaqtarǵa óz qoldarymen tapsyrǵanyn sezbeı qalady. Tipti nesıe alyp, úıin, bar múlkin satyp, aqyrynda dalada qalǵan jandar da bar. Sol úshin joǵary paıyzdy tabys degen shynaıy ómirde eshqashan bolmaıtyn qubylys ekenin uǵynatyn kez keldi.
Qyzmetin Ulttyq bank retteıtin ekinshi deńgeıli bankterdiń ózi jyldyq 10 paıyzdyq qana tabys qoıady. Osy kúnde Shymkentte birneshe qarjylyq pıramıda boıynsha alaıaqtyq qylmystar tirkeldi. Bir ókinishtisi, jyl saıyn olardyń qatary kóbeıip barady. Aldanǵan klıentterdiń bári aı saıyn paıyzy joǵary tabysqa kenelesiz degen ýádelerge senip qalǵan. Sol úshin áp-sátte baıyp shyǵa kelemin degeni shynaıy ekonomıkalyq jaǵdaıda eshqashan júzege aspaıtyn qııal ekenin sanaǵa ábden quıyp alý qajet. Eń sońǵysy ınternette, áleýmettik jelilerde jeke derekterdi, máselen JSN men basqa da qujattyq málimetterdi bólisýde saqtyq sharalaryn umytpaǵan jón.