Jýrnalıst qoǵamnyń zańdy saqshysy ispetti

Qoǵamda bolyp jatqan árbir is-áreketke ún qatý, ár oqıǵany taldap jazý, ár qubylysty elge jetkizý jýrnalıstiń qyzmeti ǵana emes, ómiri. Qalyń áleýmettiń saýatyn kóterýmen qatar, sanasyna áser etip, ult sapasyn jaqsartatyn da qalam ustaǵan qaýym men aqparat súzgen qalamgerdiń mindeti. Mine, árbir taǵdyrǵa ara túsip, árbir rýhqa úńiletin jýrnalıstıka deıtin ǵylymnyń kúrdeli salalarynyń biri quqyq máselesi. Otandyq jýrnalıstıkanyń mańyzdy bir ǵylymı salasy retinde osy «Quqyqtyq jýrnalıs­tıka negizderi» deıtin pán aınalysqa enip, ony uzaq jyldardan beri zerttep júrgen ustaz, belgili jýrnalıst Serik JUMABEKULYN áńgimege tartqan edik. – Seke, ózińiz biraz jyldardan beri tilshi qaýymynyń birneshe býynyna «Quqyqtyq jýrnalıs­tıka» sabaǵynan tálim berip kelesiz. Jýrnalıstiń qyzmeti tek aqparatpen qamtý ǵana emes, onyń sol aqparatqa qol jetkizý úderisiniń ózi kóp kózge baıqala bermeıtin «qyp-qyzyl» zań. Osy «quqyqtyq jýrnalıstıka» jóninde az sózben málimet berip kórińizshi? – Ekonomıka taqyrybyna, áleýmettik, qoǵamdyq taqyryp­tarǵa syn jazýǵa bolady, mınıstrden bastap ákimdi de, kez kelgen basshyny synaýǵa bolady. Alaıda, prokýrordyń sheshimin, sottyń úkimin, tergeýshiniń isin jýrnalıstik turǵyda baıandaý, barlyq isti qorytý – ol ońaı sharýa emes. Mınıstr men ákimniń basqarýyndaǵy iske baǵa berý, synaý, dálelge súıene otyryp bultartpaı aıtýǵa, jazýǵa bolady. Al sot isinde sen mysaldardy erkin qoldana almaısyń. Jýrnalıstik zertteýdiń túrli sapasy, ádisi bolatyndyǵyn eskersek, bul – qujattyq zertteý bolady. Iаǵnı, biz qujatqa, shyǵarylǵan úkim men sheshimge súıenip jazamyz. Mine, aıtyp otyrǵan quqyqtyq jýrnalıstıka úderisin eń alǵash búgingi «Egemen Qazaqstan», bir kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan» sonaý 80-jyldary, elimizge «jarııalylyq» deıtin úrdis kelgen kezde eń alǵashqy qazaq basylymy bolyp bastaǵan edi. 90-jyldary «Sot buzylsa – kim túzeıdi?», «Prokýror pármeni», «Tergeýdiń teperishi», «Shymbaıǵa batsa da – shyndyq», «Ar qazany aıyptaıdy», «Zań aldynda bárimiz jaýaptymyz», «Qylmys quryqtalmaı, turmys durystalmaıdy», «Sy­baılas jemqorlyqpen kúres» degen sekildi aıdarlarmen eldegi quqyq máselesin kóterip, qoǵamdyq máseleni árdaıym nazarda jiti ustady. Kez kelgen qoǵamda túrli saıa­­sı, ekonomıkalyq reformany jasaı berińiz, eger zańdyq qadaǵalaý bolmasa, ol esh júzege aspaıdy. Sóz júzinde atqaryla be­rýi múmkin, biraq is júzinde on­daı betburystar halyq ıgi­ligin kórmeıdi. Mine, osy jer­de quqyqtyq organdar isti qadaǵalap júrgizse, quqyqtyq jýrnalıs­tıka sol jaýapty organnyń jumy­syna baǵa beredi. Zańnyń júzege asýy, jumys isteýi, osynyń bárin kórsetý, tal­dap turyp halyqqa túsindirý – jýrnalıstıkanyń min­deti. Bizdi arnaıy zańmen bekitip qoımasa da, jýrnalıstıkanyń qoǵam tynysyn, qadamy men ózgeristerin kórsetip, jarııalap otyrý eń alǵy sharttary men at­qarar qyzmeti. Bir nárse bar. Jýrnalıstıka óz quqyǵyna saı áreket etý kerek bolǵanda, onyń da aralasa alatyn, qatysa alatyn jeri bo­lady. Jýrnalıst sot isti qarap jatqanda, tergeý amaldary júrgizilip jatqan tusta oǵan aralasýǵa, óz turǵysynan baǵa berýge qaqysy joq. Mine, «Quqytyq jýrnalıstıkanyń negizderi» degen pán osyny oqytady. Jýrnalıstiń qaqysy osydan týyndaıdy. Iаǵnı, jýrnalıstiń quqyǵy, onyń ún qatý amaldary men aıtýǵa, jazýǵa bolatyn shegi. – Jaqsy, endi jýrnalıs­tıka­nyń osy salasyna qalaı keldińiz? Neni zerttep, neni zerdeledińiz? – Sonymen, jańa sózimizdiń basynda aıtyp óttik, 80-jyldardyń ortasynan 90-jyldardyń basynan bastap «Egemen Qazaqstan» gazeti quqyqtyq taqyrypqa tereń dendeı bastady. Quqyqtyq jýrnalıstıka sol kezderde qoǵamdyq máselelerdi quqyqtyq turǵydan zerdeledi. Belgili tilshilerimiz Nurı Mýftah, Baqtııar Erimbet, Qudııar Bilál, Kópen Ámirbek sekildi jýrnalıster sol kezde zań taqyrybyn keńinen zerttep, halyqqa jet­kizip otyrdy. Men ol kezde «Halyq keńesi» gazetinde qyzmet etetin edim. Sonda «Egemenniń» jýrnalısteri zerttep, solar qozǵaıtyn qu­qyq­tyq taqyryptar maǵan óte qyzyq ári tartymdy edi. Bas gazettiń jýrnalısteri barsha qazaq gazetteriniń jolbasshysy sekildi boldy. Sóıtip júrgende, toqsanynshy jyldary men aǵa gazettiń «Quqyq» bólimine qyzmetke keldim. Sóı­tip, osy taqyrypty odan ári jalǵastyrýǵa, óz úlesimdi qosýǵa taǵdyr násip etti. Búginde «Quqyqtyq jýrnalıstıka negizderi» degen pán barlyq jerde bar. Biraq onda neni oqytady? «Jýrnalıstik etıka», «jýrnalıstiń quqyǵy men mindeti», jýrnalıst qaı kezde zań buzbaý kerek, mine, sony ǵana aıtady. Sottyń isine tikeleı qatyspaı otyryp, qalaı syn maqala jazýǵa bolady, ony oqytpaıdy. Burynǵy Keńes Odaǵynda da, sheteldik jýrnalıstıkada da bul pán bar. Alaıda, jýrnalıstiń álgindeı sheberligin damytatyn máner joq. Mine, men 30 jyldan asa ýaqyt osy taqyrypty jazdym ba, endi osyny ǵylymı negizge túsirý isimen tereńdep aınalysyp júrmin. Osy jýrnalıstiń quqyqtyq talaptaryn ǵylymı aınalysqa túsirip, shákirtter tárbıeleý isin jolǵa qoıyp kelemin. «Tıptik baǵdarlamalar» retin mınıstrlik bekitedi, rektorattar qýattaıdy. Ony siz óz janyńyzdan shyǵaryp, oqyta almaısyz. Ǵylymı turǵydan dálel keltirýińiz kerek. Mine, men az da bolsa, osy salaǵa óz úlesimdi qosyp, qazaq jýrnalısteriniń quqyqtyq saýatynyń belgili bir deńgeılik sapaǵa ıe bolýyna qyzmet etip kelemin. Buǵan deıin jýrnalıstıka salasynda bolmaǵan osy ǵylymnyń keńinen nasıhattalyp, tereńirek qozǵala bastaǵanyna da eki-aq jyl boldy. Biz bir nárseni moıyndaýymyz kerek. Ol – búgingi qoǵam, búgingi bılik qazaq jýrnalıstıkasynyń jańa beleske kóterilýine úlken múmkindikter jasap otyr. – Kóp jaǵdaıda kóńil bóle bermeımiz, rasynda jýrnalıs­tıka degenińiz barlyǵynan habardar bolý ǵana emes, barlyq jaǵdaıda saýatty bolý deısiz ǵoı? – Árıne! Bizde kez kelgen sala­nyń óz zańy bar. Ár qyz­mettiń, ár mindettiń óz zańy, óz quqyǵy bar. Zańgerlerdiń ózi bul salany kúnde oqysa da, zerttese de áli kúnge túbine jete alar emes. Eń alǵash bolyp sybaılas jemqorlyqqa qatysty zańdy biz qabyldadyq. Osy zań kúni búginge deıin je­tildirilip keledi. Quqyqtyq memlekette qanshama zańnamalar bar. Mine, bizdiń pán jýrnalısterge osy zań men quqyqty oqytyp keledi. Bul degenińiz qoǵamda qyz­met etetin kúrdeli salany úı­retý. Jýrnalıst tek bir salany nemese óz quqyǵyn ǵana oqymaıdy, barlyq salanyń zańymen qalaı jumys isteý kerektigin ýnıversıtet qabyrǵasynan bilip shyǵady. Jýrnalıst degen árbir adam taǵdyry men qoǵam oqıǵasyna qatysýshy, arashashy jáne ún qatysýshy ǵana emes, ol osy adamzat ómiriniń saqshysy, dúnıedegi barlyq zańdylyqtar saqtalyp, ádil qoǵam ornaýyn tikeleı baqylaýshy ispetti. Sondyqtan da jýrnalısttiń saýatyn kóterý damyǵan qoǵamnyń ilgeri basýyna zor áser etedi. Qanat ESKENDIR, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.