Qazirgi zamanda kommýnaldyq, óndiristik jáne aýyl sharýashylyǵy salalarynda sýdy paıdalaný men tutynýdyń qajettiligi orasan artyp otyrǵany belgili. Jer betindegi halyq tutynatyn barlyq sýdyń 22 paıyzy tek turmystyq qajettikterge jumsalady eken. Orta eseppen alǵanda dúnıedegi ár adam kúnine 150 lıtr sýdy paıdalanady.
Sý resýrsy – halyqtyń taýsylmaıtyn ómirlik qazynasy. Eger ony eseppen, uqypty ári únemdi paıdalanyp otyrsaq, jaýyn-shashyn, qar, t. b. jerústi, jerasty sýlarymen qaıta tolyǵyp, tolysyp otyrady. Alaıda, bul tepe-teńdik buzylǵan jaǵdaıda, búgingi keıbir elderdegi, memleketterdegi sııaqty sý tapshylyǵy týyndaıdy.
Sońǵy 30 jylda dúnıede sý resýrstaryn paıdalaný tym artyp ketti. Bul halyq turmysynyń ósýimen, turmystyq tehnıkalardyń (ydys, kir, avtokólik jýý mashınalary, baq pen baqsha sýarý mashınalary, dárethanaǵa jumsalatyn sý, t.b.) kóbeıýimen de baılanysty. Mysaly, 1900 jylmen salystyrǵanda Amerıkada (AQSh) sýdy paıdalaný 1000 paıyzǵa ósipti. Damyp kele jatqan eldermen salystyrǵanda amerıkalyqtar sýdy 10 ese kóp paıdalanady eken.
Qazirgi ýaqytta sýdy ysyrapsyz, únemdi, tıimdi paıdalaný jer-jerde júzege asyrylyp keledi, ásirese, bul sýǵa tapshy elderdiń qolǵa alyp otyrǵan jumysy. Osyǵan baılanysty arnaıy bógender jasalyp, ondaǵy sýlar qajetine qaraı paıdalanylyp otyrady. Bógender, sý qoımalary ózen sýyn rettep, artyǵyn sý qoryna jınaqtaıdy. Ondaı sý qorlarynyń janynan ádette sý elektr stansalary salynyp, elektr qýaty óndiriledi. Al sý qoımalarynyń, bógenderdiń jaǵalaýlary tabıǵatynyń yńǵaıyna qaraı saıajaılarǵa, halyqtyń súıip demalatyn oryndaryna aınalyp jatady. Jetisý jerindegi Qapshaǵaı bógeni osynyń jarqyn mysaly bola alady.
Damyǵan elderde jerasty sýlarynyń qory da zerttelip, onyń ornalasý kartalary jasalǵan. Jerasty sýlaryn josparsyz, keleńsiz paıdalaný topyraqty qurǵatyp, qunaryn joıady. Sondyqtan kóptegen Eýropa elderinde, Amerıkada ózenderdiń artyq sýlaryn arnaıy jasalǵan jerasty sý qoımalaryna jınaqtaıdy. Sýlardy únemdi paıdalanýdyń taǵy bir tásili – buryn paıdalanylǵan sýdy tazartyp, óndiriste qaıta iske qosý.
Árıne, bul jumys qosymsha kúrdeli shyǵyndardy qajet etedi, sondyqtan kópshilik kásiporyndar óndiriste paıdalanǵan sý qaldyqtaryn ózen, teńizderge tógip tastap jatady.
Adamdar áli sýdy únemdi paıdalanýǵa jóndi mán bermeı keledi. Mysaly, baý-baqshalarǵa sý shashatyn kópshilik sý búrký quraldary saǵatyna 1000 lıtr sý jumsaıdy eken. Bul tórt adamnan turatyn otbasynyń bir táýlik boıy paıdalanatyn sýymen para-par. Sondyqtan kóp elderde baý-baqshalardy sýarý jumysyn bılik oryndary qadaǵalap otyrady.
Sýdy únemdi jumsaýdyń, tutynýdyń taǵy bir joly – turmysta qoldanatyn sýdyń baǵasyn kóterý. Qazir kópshilik elderde bizdiń eldegi sııaqty úılerge tutynǵan sýdyń kólemin ólsheıtin esepteýish aspaptar ornatylǵan. Zertteýlerge qaraǵanda, úılerde paıdalanylatyn sý mólsheri osydan keıin 22 paıyzǵa azaıǵan.
Kól, sý qoımalarynyń betindegi sýdyń úlken bóligi jyl saıyn, ásirese, qurǵaq, ystyq aımaqtarda býǵa aınalyp otyratyny belgili. Ǵalymdar qazir sý betiniń býlanýyn azaıtatyn arnaıy zattardyń tehnologııasyn jasap, ony sý betine tozańdatqysh arqyly shashpaq. Bul sýdyń býlanýyn anaǵurlym azaıtatyn kórinedi.
Jer betindegi halyqtyń jyldan-jylǵa kóbeıip, olardyń sýǵa degen qajettiliginiń artýy kóptegen elderde sý tapshylyǵyn týdyryp otyr. Ásirese, aýyl sharýashylyǵyna paıdalanylatyn ózen sýlary jetispeı jatady. Osyǵan baılanysty ǵalymdar aǵyndy sýlardy sharýashylyqta paıdalaný joldaryn zerttep, ony júzege asyra bastady. Qazaqstanda bul jumys 1969 jyldan júrgizilip keledi. Respýblıka Úkimeti 1985 jyly aǵyndy sýlardy tıimdi paıdalanyp, mal azyǵy men tehnıkalyq daqyldardy, shabyndyqtar men aǵash, orman-toǵaılardy sýlandyrý jumysyn damytý týraly arnaıy baǵdarlama qabyldady. Qazirgi kezde Qazaqstan qalalarynda jyl saıyn 8,5 mlrd. m3 aǵyndy sý túziledi eken. Tek Almaty qalasy ǵana sekýnd saıyn 6,5-7 m3 sý paıdalanatyn kórinedi. Qala halqynyń jyl sanap ósýine jáne jeke sektorlardyń, úılerdiń qalalyq ortaq káriz júıesine qosylýyna baılanysty aǵyndy sýlardyń kólemi jaqyn jyldardyń ózinde 20-30 paıyzǵa ósýi múmkin dep topshylaıdy ǵalymdar. Sondyqtan aǵyndy sýlardy qaıta óńdep (ýtılızasııalap) ony tıimdi paıdalaný búgingi kúnniń ózekti máseleleriniń biri bolyp tabylady. Ol úshin, birinshiden, paıdalanýdan shyqqan aǵyndy sýlardy qaıta óńdep, tazartyp, jaqyn sý qoımalaryna jınaqtaý qajet. (Bul tym qymbatqa túsedi). Ekinshiden, ondaı sýlardy áýitterde jınaqtap, egistikte paıdalaný. (Bul ádistiń ekologııalyq qaýpi bar). Úshinshiden, aǵyndy sýdy ózen sýyna aparyp qosý kerek. (О́zen sýynyń tapshylyǵyna baılanysty). Tórtinshiden, jaz aılarynda arnaıy daqyldar túrlerin sýarýǵa paıdalanyp, qysta aǵyndy sýlardy áýitterge jınaqtaǵan durys. Kóp elderde osy sońǵy ádis kóbirek paıdalanylady. Qazaqstandaǵy aǵyndy sýlarmen sýarylatyn jer kólemin 2005 jyly 142 400 gektarǵa jetkizý josparlanǵan edi, ol júzege aspaı qaldy. Bizdiń elimizde aǵyndy sýlardy eń kóp, tıimdi paıdalanǵan jyldardyń ózinde kólemi 48-50 myń gektardan aspaǵan eken. Al qazir bul kórsetkishtiń ózi eki esege qysqarǵan.
Ǵylymı-zertteýlerdiń nátıjesi jer sýarýǵa aǵyn sýlardy paıdalanǵan jaǵdaıda mal azyǵy men tehnıkalyq daqyldardyń ónimdiligi ózen sýymen sýarylǵandaǵydan 30-50 paıyzǵa deıin artatynyn anyqtap otyr, ári topyraqqa sýmen birge organıkalyq, mıneraldy tyńaıtqyshtar, mıkroorganızmder men mıkroelementter de baryp, onyń quramyn jaqsartady. Alaıda, aǵyndy sýlardy paıdalanǵanda árqashan olardyń hımııalyq quramyn, topyraqty baqylap otyrý qajet, óıtkeni, paıdalanylǵan aǵyndy sýlardyń quramynda kúrdeli hımııalyq jáne kosmetıkalyq ónimder men zattar (preparat) bolady, olar aýylsharýashylyq ónimderi men jerge zııandy áser etedi. Sondyqtan ondaı ónimderdi tek mal azyǵyna qosymsha retinde ǵana paıdalanýǵa bolady. Eger elimizdiń qalalaryndaǵy aǵyndy sýlardyń kuramynda 11 myń tonna azot, 6 myń tonna fosfor jáne 9 myń tonna kalıı bolsa, búgingi kúni 400 myń gektar jerdi sýlandyryp, ári tyńaıtyp, turaqty joǵary ónim alýǵa bolar edi dep esepteıdi ǵalymdar. Qazirgi naryqtyq qatynastar kezeńinde quramy túrli mıneraldy zattarǵa baı mundaı aǵyndy sýlardy halyq sharýashylyǵynda paıdalaný ekonomıkalyq jaǵynan óte tıimdi bolary sózsiz.
Dúısen JÚNISOV,
Qazaqstan Jýrnalıster
odaǵynyń múshesi.