Orman qala, arman qala – Astana

Astanany jasyl jelek jamylǵan Alataý baýraıynan aqseleýli Aqmolaǵa kóshirý ıdeıasyn júzege asyrǵan sonaý 1998 jyly Elbasy elimizdiń bas qalasyn bolashaqta orman kómkergen, gúlmen kestelengen jasyl qalaǵa aınaldyrý jónindegi qııal-ǵajaıypqa uqsas josparyn jarııa etti.  «Bir kezderi bizdiń bul josparymyzǵa kúmánmen qaraǵandar bolǵan edi. Biraq, biz osy ormandy bolashaq urpaq úshin ósirip, ony Qazaqstannyń keremetine aınaldyrdyq. Sonyń arqasynda qalada shań-tozań, jel azaıdy», – dep atap kórsetti Elbasy Nursultan Nazarbaev Astana qalasynyń «jasyl beldeýin» damytý jáne ormandy alqap qalyptastyrý jumystarynyń barysymen tanysý maqsatyndaǵy jaqynda bolǵan dástúrli sapary barysynda. Iá, Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen búginde elordany kógaldandyrý jáne bas qalanyń «jasyl beldeýin» damytý maqsatynda atqaryp jatqan júıeli jumys aýqymy orasan zor. Mine, osy izgi maqsat aıasyndaǵy keshendi jumystarmen tanysý maqsatynda «Astana-Kógaldandyrý qurylysy» AQ-tyń basqarma tóraǵasy Jarqyn JUMAǴULOVTY áńgimege tartqan edik. – Jarqyn Janǵojauly, elordany shynaıy jasyl qalaǵa aınaldyrý maqsatyndaǵy keshendi sharalar qalaı oryndalýda? – Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev elimizdiń bas qalasyn kógaldandyrýǵa asa zor kóńil bóledi. Elbasynyń qatysýymen jyl saıyn ótetin Astanany damytý jónindegi qala aktıviniń keńesinde ol elordany kógaldandyrý, abattandyrý jáne bas qalanyń «jasyl beldeýin» jasaý máselesine aıryqsha toqtalyp, keshendi mindetter júkteıdi. Elordany kógaldandyrý jumysy Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen jáne ǵylymı negizde jasalǵan «Astana qalasyn kógaldandyrýdyń 2007-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyna» jáne qalany damytýdyń bas jobasyna sáıkes júzege asyrylýda. Astana qalasyn kógaldandyrý júıesi ártúrli kógaldandyrý qury­lym­damalarynan turady. Kógaldan­dyrý júıesiniń basty baǵyttary iri saıabaq­tardan, jasyl dálizderden jáne ártúrli aýqymdaǵy olardy jalǵas­tyrýshy shaǵyn jasyl dálizderden (Esil, Aqbulaq ózenderiniń boıy, magıstraldy dańǵyldar men kóshelerdiń boıy), sonymen birge, elorda aınaly­syndaǵy «jasyl beldeýden» (jalpy aýmaǵy 14827 gektar) turady. Qala aýmaǵyndaǵy saıabaqtardan, jasyl beldeýlerden turatyn kógaldandyrý júıesi elordanyń ekologııalyq ahýalyn jaqsartýǵa qyzmet etedi. Bas qalanyń ekologııalyq ahýalyn jaqsartýda, kógaldandyrý júıesin damytýda Esil ózeniniń jaǵalaýyndaǵy jasyl dálizdiń mańyzy erekshe zor. 2003 jyly qolǵa alynǵan Esil ózeni jaǵalaýynda jasyl dáliz jasaý jumysy búginde aıaqtalýǵa jaqyn. Osy aýqymdy shara aıasynda ózen jaǵalaýyn jasyl ormanǵa aınaldyrý, qalalyq saıabaqty jańǵyrtý jumystary júzege asyrylyp, Saltanat saraıy janynda gúlzar, «Atatúrik» saıabaǵy, Esil ózeni jaǵalaýynda saıabaq salyndy. Aldaǵy ýaqytta jaǵalaýǵa jaqyn orna­lasqan Jalaıyr kóshesinde gúl baǵy­nyń qurylysyn salý josparlanýda. Mine, osy sharalardyń júzege asy­rylýy nátıjesinde Esil ózeniniń jaǵa­laýyndaǵy kógaldandyrý sharalary «bas jasyl dáliz» ataýyna sáıkes mánge ıe bolyp, jasyl beldeýge aınalýda. – Sizderdiń aksıonerlik qoǵam­da­ryńyz atqaratyn naqty mindet aýqymy qandaı? Jalpy, «Astana-Kógaldandyrý qurylysy» AQ-tyń qurylymymen tanystyryp ótseńiz. – 2005 jylǵy 5 shildede Astana qalalyq ákimdiginiń qaýlysymen «Kó­galdandyrý qurylysy» memlekettik kommýnaldyq kásipornyn qaıta qury­lymdaý arqyly «Astana-Kógaldandyrý qurylysy» aksıonerlik qoǵamy quryldy. Qoǵamnyń jarǵylyq kapı­talyndaǵy aksııalardyń 100 paıyzy qalalyq ákimdiktiń ıeliginde qaldy. Iаǵnı, bizdiń aksıonerlik qoǵamnyń birden-bir quryltaıshysy qalalyq ákimdik bolyp tabylady. Jalpy kásiporynnyń tarıhyna keletin bolsaq, ol 1950 jyldyń qazan aıynan bastalady. Sol jyly Aqmola qalasynda jol qurylysyn, saıabaqtar men gúl baqtaryn salý jáne kútý jumysymen aınalysatyn jol jáne kógaldandyrý keńsesi quryldy. Sodan bergi ótken 65 jyldan astam ýaqyt ishinde bizdiń kásiporyn talaı qaıta qurýlardy bastan keshti, búginde ol elordadaǵy iri de jetekshi kommýnaldyq sharýashylyq bolyp sanalady. 2009 jáne 2012 jyldary «Astana-Kógaldandyrý qurylysy» AQ bas qalamyzdyń eń úzdik kommýnaldyq kásiporny bolyp tanyldy. Búginde kásiporynǵa júktelgen mindet pen jaýapkershilik burynǵy kezeńdermen salystyrýǵa da kelmeıdi. О́ıtkeni, buryn oblys ortalyǵy bolǵan qalany kógaldandyratyn kommý­naldyq sharýashylyq pen búgingi ege­men eldiń elordasyn abattandyratyn sharýashylyq arasyndaǵy jaýap­kershilik júgi jer men kókteı. «Astana-Kógaldandyrý qurylysy» kásipornynyń negizgi mindeti bas qalanyń jasyl qoryn qalyptastyrý jáne kútý bolyp tabylady. Búginde kásiporyn atqaryp jatqan jumys aýqymy asa zor. Qazir qalamyzda 9 saıabaq, 81 gúl baǵy, 2 jelekjol, jalpy aýmaǵy 445 gektardy quraıtyn barlyǵy 92 jasyl nysan bizdiń kásiporynǵa qaraıdy. Aǵymdaǵy jumys barysynda kásipornymyz 336 myń túp aǵash jáne butalardy, 144 shaqyrym kógaldy, 662 gektar kógal alańdaryn jáne 170 myń sharshy metr gúlzarlardy kútip-baptaıdy. Mine, osy mindetterdi atqarý úshin kásiporyn qurylymynda eki orman pıtomnıgi (tálimbaǵy) qurylyp jumys isteýde. Bul orman tálimbaqtarynda qala aýmaǵyna egiletin jasyl jelekter, aǵashtar, gúlder tuqymy iriktelip, rettelip otyrady. Sonymen birge, jylyjaı kesheni, kúrdeli qurylys, kógaldandyrý, jasyl jelekterdi qorǵaý qyzmetteri, sýburqaqtardy kútý jáne qyzmet kórsetý ýchaskeleri, quramynda 213 dana teh­nı­kalary bar mashına-traktor parki ju­mys isteıdi. «Astana-Kógaldandyrý qurylysy» AQ óziniń óndiristik qyzmetiniń tıim­diligin jyldan-jylǵa arttyryp keledi. Sońǵy 10 jyldyń ózinde ǵana kásip­­orynnyń óndiristik áleýeti 3 ese jáne qyz­metkerler sany 2 ese ósti. Kógal­­dandyrý nysandaryn landshafty dızaın boıynsha jobalaý maqsa­tynda 2004 jyly kásiporyn quramynda landshafttyq-jobalaý sheberhanasy quryldy. Bul sheberhananyń qyzmet­kerleriniń túgeldeı derlik arhıtek­týralyq-dızaınerlik bilimi jáne jumys tájirıbesi bar. Sheberhana búgingi zaman­nyń ozyq tehnologııasy boıynsha jumys isteıtin quraldarmen jabdyqtalǵan. – Arqanyń qubylmaly aýa raıy aımaǵyna ornalasqan elordanyń jer jaǵdaıy kúrdeli ekeni belgili. Sortańdaý topyraqqa kez kelgen aǵashtyń tamyr jaıyp, ósip ketýi qıyn. Sondyqtan, bul óńirge egiletin aǵash, buta jáne gúl túrlerin qalaı tańdaısyzdar? – Joǵaryda atap ótkenimdeı, «As­tana-Kógaldandyrý qurylysy» AQ quramynda orman tálimbaǵy jumys isteıdi. Bul tálimbaqtyń jumys istep kele jatqanyna da jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boldy. Jalpy kólemi 349,5 gektar aýmaqty alyp jatqan bul orman tálimbaǵy postkeńestik keńistiktegi osy maqsattaǵy eń iri ortalyqtyń birinen sanalady. Búginde bizdiń tálimbaqta 39 túrli aǵash-buta tuqymy ósiriledi. Solardyń ishinde buryn bul aımaqta múlde tamyr jaımaǵan 16 aǵash-buta jáne gúl tuqymy jergilikti jaǵdaıǵa jersindirý arqyly qazir qalamyzda óndiristik aýqymda ósirile bastady. Olardyń qatarynda usaq japyraqty jóke, úshkir japyraqty úıeńki, dolana, bolle teregi sııaqty aǵashtardy, qyzyl búrgen, aqshatyr, raýshan sııaqty gúlderdi ataýǵa bolady. Jalpy alǵanda, tálimbaqta 580 myń aǵash kóshetteri, onyń ishinde 250 myń dana japyraqty aǵashtar, 258 myń dana butalar, 72 myń qylqan japyraqty aǵashtar ósiriledi. Jyl saıyn tálimbaq qala kóshelerinde ósirý úshin 50 myń túp aǵash kóshetterin beredi. Elorda ornalasqan aımaqtyń kúrdeli topyraqtyq-klımattyq ahýalyn eskere kelip, biz aǵash egýde múlde jańa agrotehnıkalyq tásilderdi qoldanamyz. Sońǵy 10 jyl ishinde qalamyzda 1 mıllıon túpten astam aǵash kóshetteri men butalary otyrǵyzyldy. О́ndiristik josparymyzǵa sáıkes ústimizdegi jyly aýdandyq ákimdiktermen birlese otyryp, 5086 dana iri ólshemdegi aǵash kóshetterin otyrǵyzýdy josparladyq. Qazirgi kezde ákimdikter aýmaǵynda aǵash jáne buta túpterin egý jalǵasýda. – Jarqyn Janǵojauly, aǵash egý bir másele bolsa, ony kútip-baptap ósirý óz aldyna úlken másele. Elordadaǵy jer jaǵdaıy, topyraq qunaryna baılanysty kógaldandyrý sharalarynyń kúrdeli ekendigin túsinemiz. Osyǵan baılanysty otyr­ǵyzylǵan aǵashty, egilgen kógaldy jáne gúlzarlardy kútip-baptaý jumysy qalaı júzege asyrylady? – Jasyl jelektiń ósip-óný maýsymy kezeńinde «Astana-Kógaldandyrý qurylysy» AQ jasyl aımaqty kútip-baptaý maqsatynda aýqymdy jumys­tardy júzege asyrady. Bul birinshi­den, aǵashtardyń túpterin kútý, ósken japy­raqtaryn kezeý, olarǵa dekora­tıv­tik kelbet berý, gýlzarlardy aram-shópten aryltý jumystary bolyp tabylady. Aıyna 2-3 ret kógal alańdaryn shalǵymen otap otyrý, al saıabaq aýmaǵyndaǵy aýqymdy kógal alańdaryn mınıtraktorlarmen kútip-baptaý jumystary júrgiziledi. Kógaldar men gúlzarlardy únemi sýaryp otyrý qajet. Osyǵan oraı biz­diń kásiporyn jeke sýarý qubyrlary­nyń júıesi arqyly jasandy tamshylatyp sýarý ádisin qoldanady. Jeke sýarý júıesi kógaldy aımaqtar men kógaldardy der kezinde ári júıeli sýarýdy qamtamasyz etedi. Sonymen birge, jasyl aımaqtardaǵy óskinderdiń jyldam ósýi úshin tıimdi tyńaıtqyshtar qoldanylady. Elordanyń jasyl aımaǵyn kútip-baptaýmen birge bizdiń kásiporyn qaladaǵy 40 sýburqaq keshenderiniń qalypty jumysyn qamtamasyz etedi. – Sońǵy jyldary elorda shyn máninde qyzyldy-jasyldy gúl kómkergen qalaǵa aınalyp keledi. Osy bir kóz jaýyn alǵan gúlzarlar týraly aıtyp ótseńiz. – Iá, biz sońǵy ýaqytta qalany san túrli gúldermen kómkerýdi dástúrge aınaldyryp kelemiz. Gúlzarlardyń aýmaǵy jyl saıyn keńeıtilip otyrady. Bıylǵy jyly ol 170 myń sharshy metr aýmaqty qamtymaq. Osyndaı kólemge 9 mıllıon túp gúl egildi. Sońǵy 10 jyl ishinde qalamyzdaǵy gúlstan kólemi 3 ese ósirildi. Gúl egiletin gúlzarlardyń jobasyn tıisinshe bizdiń landshaftyq-jobalaý sheberhanasy jasaıdy. Sonymen birge, keıingi kezde bizdiń kásiporyn ósimdikterdi kúzep retteý arqyly jasyl músinder jasaý dástúrin tájirıbege engizip keledi. Qazir qalamyzda osyndaı 19 jasyl músin kóz tartady. Bul músinderdi kez kelgen jasyl óskenderden jasaı berýge bolmaıdy. Ol úshin 1 sharshy metr arnaıy aýmaqqa 2 myń túp ósimdik ósiriledi. Bul ósimdikterge jan-jaqty kútim jasalyp, úzdiksiz sýarylady. Ústimizdegi jyly mundaı jasyl músinderdiń qataryn keńeıtý jumystary jalǵasyn tabady. Búginde qala kóshelerinde jol boıy ornatylǵan kóz jaýyn alatyn qumyraǵa salynǵan aspaly gúlder qala turǵyndary men qonaqtaryna etene jaqyn boldy. Bıylǵy jyly qala boıynsha kóshelerdi qorshaǵan temir sharbaqtarǵa gúl ósirilgen 3786 aspaly qysh qumyralar ilinetin bolady. Atap aıtqanda, Almaty aýdanynda – 641, Esil aýdanynda – 2588, Saryarqa aýdanynda 557 gúl ósirilgen qumyralar jol boıynda kóshelerge kórik berip turady. Elordany jasyl jelek kómkergen qalaǵa aınaldyryp kógaldandyrý jumysy ǵylymı-ádistemelik negizde júrgiziletindigi belgili. Osy rette bizdiń kásiporyn Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jáne Qazaq ósimdikterdi qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi. Aldaǵy ýaqytta da biz Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Astana qalasyn jasyl jelek kómkórgen orman-qalaǵa aınaldyrý maqsatynda qoldan kelgenniń bárin jasaı beremiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».