1941 jyly bastalǵan soǵys salmaǵy maıdanǵa attanǵan azamattar men olardyń otbasyna ǵana túsken joq, óndiris pen aýyl sharýashylyǵy, ózge de salalyq kásiporyndar maıdanǵa qyzmet etýge jumyldyryldy. Búkil el aıaǵynan tik turdy. Buǵanasy qatpaǵan búldirshin men eńkeıgen qarttarǵa deıin eńbek maıdanynan tabyldy. Tipti, halyqtyń rýhyn kóterý maqsatynda óner men ádebıet salasynda da ekpindi ún, órshil lep qalyptasty. О́nerpazdardyń maıdan dalasyna baryp konsert berýi, Jambyl aqynnyń «Lenıngradtyq órenim» dep jaýyngerlerdi qaıraı túsýi, sondaı-aq qazaq ǵalymdarynyń so-o-naý Mańǵystaýdan qart jyraý Muryn Seńgirbekulyn Almatyǵa shaqyrtyp, áıgili «Qyrymnyń qyryq batyry» epostyq jyryn qaǵazǵa túsirýi sekildi rýhanı baǵyttaǵy ister osy bastamalardyń jemisi bolatyn. Sol alasapyran zulmatty toıtaryp, Jeńisti jaqyndatýǵa qazaqtyń qutty dalasy qosqan úles pen kúsh eresen. Azyq-túlik, jyly kıim-keshekpen birge soǵysqa qajetti jabdyqtar eshelondarmen úzdiksiz tasylyp jatty. Ondaı eshelondardyń birqataryndaǵy platformalarda maıdanǵa qaraı jaly jelbirep qazaqtyń adaı jylqylary da attanǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi.
Adaı jylqysy jylqy balasynyń bertinde ártúrli seleksııalyq jumystar nátıjesinde alynǵan tek pen túr, tuqymdyq jemisi emes, uzaq jyldar boıy qatal tabıǵattyń suryptaýynan ótip, adamzattyń shapsa qanatyna, ashyqsa taǵamyna jarap, el men jerdi qorǵaýda senimdi serigine aınalǵan tabıǵı tuqym. Sol sekildi onyń ataýy da belgili bir el-jurttyń atyn kesheli-búgin ıemdene salǵan joq. Ol da XIX-XX ǵasyrlardaǵy talaı sheteldik zertteýshilerdiń qalamyna solaı iligip, tarıhı qujattarǵa osylaı enip tarıhı qalyptasqan ataý. Nasıhattalý turǵysynan olqylyq bolǵanmen, adaı jylqysynyń sýyqqa, júriske tózimdiligi, júıriktigi, kúsh-jigeri jáne shóbi ashy, jeri sortań qurǵaq dalanyń tabıǵatyna shydamdy qasıeti kópke málim. Tipti, patshalyq Reseıdiń jer-kókti shalǵan jıhankezderi men jer sholyp, el jaýlaýdy maqsat etken shabarman-shendileriniń adaı jylqysyna «qany qatyp» kóńili túskendiginen birer mysal keltire keteıik. Eýropa elderine ashylǵan qaqpa syndy Fort (Ketik) dalasyna kelgen-ketken olardyń erikti-eriksiz túrde tulpardy taqymyna basyp, óz maqsat-murattary jolynda paıdalanbaǵan kezderi kemde-kem.
1873 jyly Hıýa joryǵyn sátti aıaqtap dándegen patsha úkimeti túrikmen halqyn otarlaý úshin «Aqalteke» joryǵyn jasap, jolda taǵy qazaq dalasyna erýleıdi. Hıýalyqtarmen qazaqtardyń arasyndaǵy bitispeıtin daý-janjal, barymta-qarymtany utymdy paıdalanǵan orystar óz maqsattary úshin joldan Mańǵystaý qazaqtaryn jaldap, «mılısııa» degen ataýmen 150 jigitten quralǵan qosyn qurady. Shólden sý taýyp, jolsyzdan adastyrmaı dittegen jerine jetkizgen qazaq jigitteri men tulparlary týraly túrikmen jerin baǵyndyrý úshin sherýletip Mańǵystaý dalasyna kelgen Kýban armııasyndaǵy kazaktar polkynyń 5-shi júzdiginiń komandıri M.Arnoldı mańyzdy estelik qaldyrǵan. 100 shaqyrym jerdi sý ishpeı-aq júrip ótetin jáne óńkeı jýsanǵa jaıylǵannyń ózinde jadap-júdemeıtin jylqy tuqymy týraly aıta kelip, bul joryqta biraz jylqysyn sol adaı jylqylaryna aıyrbastap alady. Al orys áskeriniń qylquıryqtaryn jergilikti qazaqtar tek soıý úshin ǵana alady. Qyzyl Arbatta jeńilis tapqan orys áskeri keri sheginedi, sol joly olardyń jylqylarynyń kóbisi júriske de, miniske de jaramaı dińkelese, adaı jylqylary 1776 shaqyrym joldy mini quramaı júrip kelip qaıran qaldyrady. «Jyǵylǵan kúreske toımas» degendeı, kólikterin túgeldeı adaı jylqylaryna almastyrǵan patsha áskeri ekinshi ret joryqqa attanǵanmen, taǵy joly bolmaı oralady. Úshinshi ret, jasaǵyndaǵy adaı jigitterinen quralǵan jaldamaly topty 500 adamǵa jetkizip, qaıta attanǵan patsha áskerleri jeńiske jetip, 1881 jyly túrikmenderdiń myqty qamaly Kóktóbeni alyp tynady. Mine, sóıtip bas kótertpeı salyq salyp, ony tólemese jaıylym-jazyqtyqtan qaǵyp, shyǵynǵa ushyratqan Hıýa handyǵy, qala berdi qıqýlap kelip álsin-álsin jazyqsyz aýyldardy shaýyp, otardy oırandaıtyn túrikmen elimen aradaǵy túsinispeýshilik jaǵalasqan eki baýyrlas eldiń úshinshi alyp memlekettiń aýzyna birge túsýine sep bolyp, myqty jurttyń óz ishki esebin túgendeýi úshin júrgizgen jymysqy saıasatyna birge jem bolýǵa ákep soqtyrady. «Aǵaıyn ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi» degen osy bolsa kerek...
Atalmysh jylqynyń qadir-qasıeti týraly 1899 jyly ǵalym Iа. Polferov Reseıden shyǵatyn «Konezavodstvo» jýrnalyndaǵy «Lýchshıe porody kırgızskoı loshadı – adaı» atty maqalasy atalmysh jylqy tuqymyn ózge elderge tanytýdyń aldy boldy. Onyń ózindik erekshelikteri, tuqym-tegi, bitim-bolmysyn A.K.Roslıakov, I.Nechaev, A.Vılkıns, I.N.Chashkın, Iý.N.Barmınsev, B.Sadyqov, A.Imanǵalıev syndy zertteýshiler jaqsy kórsetip jazdy.
Osylaısha XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda-aq joryqtaǵy joıqyn júrisi, eren kúsh-qaıratymen reseılikterdiń yqylasty nazaryna ilikken adaı jylqysy 1941 jyly bastalǵan ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde de «kóńilden de, kókeıden de ketpegenin» ańǵartty. Maıdanǵa kúsh-kólik retinde osy janýarlardy alý qajettigi týyndap, Mańǵystaýdyń keń dalasynda asaý jylqylarǵa quryq salý dúrbeleńi bastalǵan. Bireýdiń ústine shań qondyrmaı baptap ustaǵan júırigin, endi bireýdiń kózden tasa qylmaı otyrǵan tulpar týar bıesin, bireýdiń jelmen jarysqan adýyndy aıǵyryn, erkeligi men ereksheligi sózge ilingen bula baıtal, taı-jabaǵylaryn ıeleriniń kóz jasyn kól ete júrip, Gýrevke aıdap, odan ári lek-legimen vagondarmen maıdanǵa attandyrǵan. Azamatynan bir, jylqysynan eki aıyrylǵan qalyń el qasiret qushaǵynda qan jutyp qala bergen...
Mańǵystaýdan aldymen aıdalǵan 480 bas jylqy, barlyq alynǵan 3000-ǵa jýyq qylquıryq qaı maıdan dalasyna tarydaı shashyrady? Qaısysy qandaı jumystarǵa jegildi? Aralarynda ereksheligimen kózge túsip, madaq-marapatqa ıe bolǵandary bar ma? Soǵysta nesheýi oqqa ushyp, nesheýi aman-saý qaldy. Odan keıingi taǵdyrlary neshik? Onyń bári soǵysta habarsyz ketken jaýyngerlerdeı áli belgisiz kúıde... Tek, adaı jylqylarynyń ol jaqta da abyroıyn alasartpaǵanynyń aıǵaǵy – general D.I.Gorodovıkovtyń atalmysh jylqylardyń qadiri men qasıetin joǵary baǵalap, Mańǵystaý turǵyndaryna rızashylyqpen hat joldaýy. Soǵysta Kabardın-Balkar elinde, Nalchık qalasynda zeńbirek súıreıtin attarǵa kútýshi bolǵan mańǵystaýlyq azamattyń adaı jylqylaryn kórip, olardy áskerılerdiń uzyn arqanmen noqtalap, qamshymen tópeleı uryp jýasytqanyna kóńili tolmaı, aýyzdyqty júgenmen bas bildirip, qazaqy daǵdymen jýasytyp bergen esteligi bar. Budan aıtpaǵymyz, búgingi kabardın jylqysy degen ataýmen aýzyna qus tistep, búkil bir eldiń ataǵyn aspandatyp, abyroıyn asyrǵan maqtaýly júırikter soǵystan tiri qalǵan, túrikmen elin jaýlaý kezinde patshaly Reseıdiń áskerleri minip ketken adaı jylqylarynyń urpaqtary nemese olarmen qan aralastyrý arqyly alynǵan tuqymdar emes pe eken degen oı týyndaıdy. Bul oı jatsa-tursa jylqy, onyń ishinde adaı jylqysynyń qamyn kúıttep, ótkenin túgendep, bolashaǵyn oılaýmen ketken marqum Sábıt Ábishuly aǵamyzdyń, ózge de at jaratyp, júırik baptaǵan seıisterdiń nemese jylqy salasyna den qoıǵan mamandardyń keýde túkpirinde jatqan arman-oı... Iá, júriske shydamaı, adaı jylqylaryna aıyrbastalyp, jergilikti halyqtyń qýyrdaǵyna aınalǵan kabardın jylqylarynyń shamasy Hıýaǵa joryq kezinde belgili boldy emes pe?..
1943 jyly odaqtyq deńgeıde memlekettik Gýrev asyl tuqymdy adaı jylqysyn ósiretin mekeme uıymdasady da, atalmysh «Gosplemrassadnık» tizgini tikeleı Máskeýge, Keńes Odaǵynyń marshaly S.M.Býdennyıdyń qaramaǵyna beriledi. 13 jyl jumys jasap, jylqynyń qadir-qasıetin biletin bilikti basshylar men bilimdi ǵalymdardyń nazary aýǵan atalmysh mekeme adaı jylqysynyń damýyna, ǵylymı negizdelýine, ótken-ketken tarıhyn zerdeleýge qatysty biraz sharýanyń basyn qaıyrǵan sátti jumystardyń uıytqysy bola alǵan.
– Gospelmrassadnıktiń qyzmettik orny shyn máninde sol kezeńdegi Mańǵystaý túbegindegi eki aýdan úshin aýyl sharýashylyǵy, onyń ishinde jylqy, túıe máselesimen atbasyn tireıtin, sondaı-aq kún tártibindegi keleli istiń tuzdyǵyn ázirleıtin negizgi orynǵa aınaldy. 1956 jyly óz qyzmetin amalsyz toqtatqan atalmysh mekeme adaı jylqysynyń asyldanýy men ósip-órken jaıýyna, jylqy baqtashylary men mal mamandarynyń tájirıbe jınaqtap qalyptasýyna kádimgideı muryndyq jáne aıtarlyqtaı qozǵaýshy kúsh bola bildi. Ne zamannan beri ata-baba jolymen urpaqtan-urpaqqa mura bolyp jalǵasqan mańǵystaýlyq jylqy ósirýdiń san qyrly ádistemeleri tek qana tabıǵı irikteý, suryptaýmen shektelmeı sátine qaraı adamnyń aqyl-oıymen jetisken ǵylymǵa kelip ushtasty. Oral, Atyraý tájirıbe stansalaryna tańdaýly adaı jylqylary toptastyrylyp, olardy joǵaryda aıtylǵan taza qandy aǵylshyn jáne arab jylqylarymen salystyra synaqtan ótkizý, odaqtyq jáne oblysaralyq jıi-jıi kórmeler uıymdastyrý kún tártibiniń qalypty sharalarynyń birine aınaldy, – dep jazady «Tulpardyń tuıaǵymen órilgen tarıh» atty eńbeginde aýyl sharýashylyǵy salasynyń bilikti mamany, uzaq jyldar osy salada basshylyq qyzmette bolyp, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy assosıasııasyn basqarǵan, adaı jylqysyn zerttep-zerdeleýde orasan ter tókken Sábıt Ábishuly.
Keıin úzilip qalǵan úrdis biraz jyldar boıǵy únsizdikten keıin 2011 jyly jalǵasyn tapty. Bul jyly sol kezdegi Mańǵystaý oblysynyń ákimi Q.Kósherbaevtyń qoldaýymen, Qazaqstan Respýblıkasy At sporty federasııasynyń vıse-prezıdenti S.Býıkevıchtiń dırektorlyǵymen adaı jylqylary memlekettik synaqtan ótip, alys qashyqtyqqa shabýdan baq synady.
Báıgege qosylǵan 37 attyń 23-i 90 shaqyrymdyq jerdi syr bermeı shaýyp ótip, alys qashyqtyqty ıgerýge múmkindigi bar ekendigin dáleldedi. Sátti ótken saıys alaman dodalarǵa, álemdik talap deńgeıindegi jarystarǵa jol ashty. Bir aıdan soń Almatyda ótken Azııa oıyndary chempıonatyndaǵy Qazaqstan halyqtary III spartakıadasynda adaı jylqylary 90 shaqyrym qashyqtyqta birinshi, ekinshi, úshinshi oryndardy ıelendi jáne iriktelip shyqqan Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan tulparlarymen alańda toǵysty. О́zge attar bir saǵatta 12 shaqyrym, al Mańǵystaýdan barǵan jylqylar osy ýaqyt merziminde 17 shaqyrym shaýyp ótip, abyroı bıiginen kórindi, taǵy da úsh birdeı medaldy ózara ıelenip qaıtty. Sol jyly shyjyǵan shildede Reseıde ótken TMD elderi Kýbogy saıysynda adaı jylqylary kýboktyń onyń aldyndaǵy jylǵy ıegeri Reseıdiń ózin artty qaldyryp, júldeni Qazaqstanǵa alyp oraldy. Sol jyly kúzde Norvegııa, Polsha, BAÁ, Máskeýden halyqaralyq dárejedegi tóreshiler men mal dárigerleriniń arnaıy kelip qatysýymen Kendirlide ótken 120 jáne 80 shaqyrymdyq jarystarda da adaı jylqylary úmitti aqtap, kútken bıikten kórindi. 2012 jyly Aqtaýda bolǵan 120-80 shaqyrymdyq saıystarda atalmysh jylqylar barlyq júldeni Mańǵystaýda qaldyrdy. Halyqaralyq sarapshylar bul janýarlardyń múmkindigin joǵary baǵalap, tańdanystaryn jasyrmaı attandy, shabandozdardyń sheberligi jetispeı jatqan tustardy da jasyrmaı aıtyp, olqylyqtardyń ornyn toltyrýǵa keńes berdi. Qazaqstannyń Kók baıraǵyn jelbiretip, elimizdi alysqa tanytar alamandar alda bolar dep oılaımyz. Biraq, Kók baıraqty kókke kótergen sportshylarymyzǵa bólinetin kóńil men kórsetiletin qurmet tuıaǵynyń jeli bar, ózgeler tańdaı qaǵa tánti bolǵan jylqylarymyzǵa kórsetilmeı keledi.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Jeńis merekesiniń 70 jyldyǵy toılanar kún alys emes jáne bul merekelerge arnalǵan daıyndyq jumystary men birqatar úlkendi-kishili sharalar bastalyp ta ketti. Tarıhy el tarıhymen qabysa astasqan, tamyry tereńdegi adaı jylqysy týraly aıtylatyn áńgime de, syr men tarıhı epızodtar da jetkilikti. Onyń bári bir maqala kóteretin júk emes. Osy oraıda beıbit kúnde adal eńbekke aralasyp, el basyna kún týǵan alapattan tys qalmaı soǵysqa attanǵan, búginde táýelsiz eldiń dańqyn alysqa asyrǵan adaı jylqylaryna arnap ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizip, joqty túgendeıtin irgeli isterdi qolǵa alý qajet-aq. 2013 jyly «О́zen-Túrikmenstan temirjol qurylysy aıaqtalyp, keń kólemde ashylý saltanaty ótti de, osy sharaǵa qatysýshylar legimen túrikmen shekarasynan ári asqanymyz bar. Ulttyq brendine aınalǵan kilemderin birneshe shaqyrym jerge deıin tutas jaıyp, aıaǵymyzdy jerge tıgizbegen aǵaıyndardyń ulttyq qundylyqtarǵa beriktigine tánti bolǵan edik. Uzynnan-uzaq shubalǵan kórme-jármeńkelerinde áıgili aqalteke jylqysynyń sýreti beınelenip, tarıhy jazylǵan tanymdyq kitapshalar, jarnamalyq býkletter men dıskilerden kóz súrinedi. «Tuqymy el asyp ketpesin» dep asyl tekti jylqysynyń bir qulynyn da jatqa bermeıtin, berse de tuqymy jaıylmaıtyndaı etip aqtap ustatatyn ata dástúrlerine adal túrikmender aıtýly jylqylary men kilemderin aldyna ustap, ózderin osy muralarymen birge tanytyp keledi. Bizdiń qymyz, shubat, qazy-qarty, qazaqy tóbet, tazy, qazaqtyń kıiz úıi men kúı-jyry syndy mádenı-rýhanı muralarymyzdyń qatarynda adaı jylqysy da ulyqtaýǵa molynan turatyn baılyǵymyz. Biraq, irkilip kelemiz. Sebebi, jaıbasarlyǵymyz ba, salǵyrttyǵymyz ba, álde... jylqynyń belgili bir rýdyń atyn ıemdenýi traıbalıstik tosqaýylǵa tiredi me? Biraq, adaı jylqylary rýdyń emes, Qazaq eliniń Kók baıraǵyn jamylyp, elimizdiń atyn aspandatyp júr emes pe? Soǵysqa alynyp, keńes áskeri sapynda shaıqasqanda «keńes» dep atalsyn demegen edi eshkim... Ulty, dini, tegi, Otany basqa legıoner sportshylarǵa asta-tók meıirimdiligimiz óz jylqymyzǵa kelgende taýsylyp qalatyny bar. Osy toń joǵaryda atalǵan merekeler aıasynda jibip, barymyzdy baǵalaı bilýge bastama bolsa deımiz.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Mańǵystaý oblysy.