Jýyrda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen jasandy ıntellektini (JI) damytý máseleleri jóninde keńes ótti. Memleket basshysy qazir dúnıe júzinde JI qarqyndy damýyna baılanysty sıpaty múlde jańa tehnologııalyq ózgerister bolyp jatqanyn atap ótti. Sonymen qatar Prezıdent densaýlyq saqtaý salasynda JI tehnologııasyn paıdalanýdyń mańyzyna nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, medısına salasynda aýqymdy aqparat jınaqtalǵan. JI kómegimen olardyń negizinde durys dıagnoz qoıýǵa, em-shara taǵaıyndaýǵa jáne naýqastarǵa monıtorıng júrgizýge arnalǵan quraldar daıyndaýǵa bolady.
– Álemde dárigerlerdi kúndelikti birsaryndy jumystan bosatyp, olardyń mańyzdy klınıkalyq sheshimder qabyldaýyna múmkindik beretin tehnologııalar belsendi qoldanylady. Elimizde de perspektıvti medısınalyq startaptar bar. Alaıda bıýrokratııa olardyń áleýetin shektep otyr. Bir jaǵynan, elimizdegi medısınalyq aqparat júıelerinde birtutas algorıtm joq, árqaısysy derbes damyp jatyr. Bul jasandy ıntellektiniń medısına salasyna engizilýin tejeıdi. Densaýlyq saqtaý salasyn sıfrlandyrý isindegi júıesizdik túrli zańbuzýshylyqtarǵa jol berýde. Mysaly, byltyr áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qoryna aýdıt júrgizildi. Sol kezde qomaqty qarajattyń shyǵyn bolǵany anyqtaldy. Sıfrlyq tásilder medısına salasynyń ashyq jáne tıimdi qyzmet etýine yqpal etedi,– dedi Memleket basshysy.
Jasandy ıntellektiniń qazirgi medısına salasyna qosyp otyrǵan úlesi az emes. Búginde tehnologııa buryn-sońdy bolmaǵan joǵary qarqynmen damyp keledi. Sonyń arqasynda medısına salasy ǵajaıyp jetistikterge qol jetkizip, qanshama adamnyń ómirin saqtap qaldy. Sheteldiń medısına salasynda jasandy ıntellekti arqyly adam ómirin saqtap qalýǵa bolatyny dáleldengen. Iаǵnı durys dıagnoz qoıý – jasandy ıntellektiniń qolynan keletin is. Alaıda keıbir tehnologııany ıgerý dárigerlerge de, naýqastarǵa da qıynǵa soǵady. Sondyqtan olardy densaýlyq saqtaý salasyna sátti engizý qıyndyq týdyra bastady.
«Sonyń bir mysaly – elektrondyq medısınalyq kartalar. Ol talaı dárigerdiń zyǵyrdanyn qaınatty. Bul kartalar naýqas týraly málimetti saqtaýǵa, baqylap otyrýǵa arnalǵan. Alaıda dáriger naýqasty qabyldaý kezindegi ýaqytynyń biraz bóligin osy kartany toltyrýǵa jumsaıdy. О́ıtkeni negizgi málimetterdi engizýdiń ózi uzaqqa sozylyp ketýi múmkin», deıdi «Northwell Health» jelisiniń prezıdenti Maıkl Doýlıng. Bul sózder onyń «Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qaıta júkteý» atty kitabynda aıtylǵan.
Dárigerlerdiń aıtýynsha, jumys kúniniń baqandaı 6 saǵaty dál osy elektrondyq medısınalyq kartalarǵa klınıkalyq derekterdi engizýge ketedi. Sonyń saldarynan olar naýqastarǵa bóletin altyn ýaqytyn joǵaltady. Negizi dárigerdiń qabyldaýy shamamen 18 mınýtqa sozylady. Sonyń kóp bóligi málimetti tirkeýge ketedi.
Zertteý nátıjeleri kórsetkendeı, elektrondyq medısınalyq kartalardyń keńinen qoldanylýyna kedergi bolyp otyrǵan taǵy bir másele bar. Bul – derekterdiń qupııalyǵy, ıaǵnı qaýipsizdik máselesi.
Jaqynda Qytaıdyń Henıan qalasynda naýqastarǵa naqty dıagnoz qoıa alatyn jasandy ıntellekti jurtshylyqqa tanystyryldy. Álgi baǵdarlamalyq júıe 4-8 sekýndtyń ishinde 100 klınıkalyq jaǵdaıdy saraptap, árqaısysyna jeke dıagnoz qoıyp shyqqan. Sonda aqyldy tehnologııa ekeýinde ǵana qatelik jiberipti. Qalǵanynda dárigerdiń qoıǵan dıagnozymen birdeı qorytyndy shyǵarǵan.
Japon dárigerleri onkologııalyq syrqatqa shaldyqqan bir naýqasty eki jyl qatarynan emdep jaza almaǵan. Qoldanǵan emderi shıpa bolmaı, amaldary quryǵan mamandar álgi pasıent týraly málimetti Sıngapýr arqyly jasandy ıntellektiniń «baqylaýyna» jiberedi. Baǵdarlamanyń «aqylymen» álgi naýqasty emdeýdiń tásilin ózgertip kórgen eken, shynymen de onyń jaǵdaıy jaqsaryp, beti beri qaraı bastaǵan.
Endi medısınadaǵy jasandy ıntellektini qoldanýdyń artyqshylyǵyna toqtalaıyq. Birinshi, JI medısınalyq derekterge, beıneleýge jáne taldaýlarǵa negizdelgen aýrýlardy jyldam jáne dál dıagnostıkalaýǵa kómektese alady. Ekinshi, JI júıeleri úlken kólemdegi derekterdegi úlgiler men baılanystardy anyqtaı alady, bul aýrýlardy dıagnostıkalaý men boljaýdyń dáldigin jaqsartady. Úshinshi, JI eń tıimdi emdeý ádisterin tańdaýǵa jáne jeke emdelýshi úshin reseptterdi ońtaılandyrýǵa kómektesedi. Tórtinshi, medısınalyq oqytýdy jetildirý úshin JI júıelerin medısınalyq stýdentter men mamandardy oqytý, sımýlıasııalar men oqý baǵdarlamalaryn jasaý úshin paıdalanýǵa bolady. Besinshi, jasandy ıntellektini qoldaný arqyly jańa zańdylyqtar men tendensııalardy anyqtaý úshin densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kóptegen derekti taldaýǵa bolady. Altynshy, ákimshilik tapsyrmalardy avtomattandyrý jáne medısınalyq personaldyń jumys úderisin ońtaılandyrý. Jetinshi, JI kómegimen medısınalyq kómektiń tıimdiligi men sapasyn jaqsartýǵa bolady. Segizinshi, JI júıeleri ózgeristerdi anyqtaý jáne yqtımal máseleler týraly eskertý arqyly pasıentterdiń jaǵdaıyn naqty ýaqytta baqylaı alady.
Álbette, saraptamalyq baǵdarlama syrqatty emdeýdiń jolyn 100 paıyz senimdilikpen kórsetip beredi desek, aǵat aıtqan bolar edik. Jalpy medısınanyń ózi – naqty ǵylym emes. Sol sııaqty JI-de boljamdy usynys qana beredi.
Búginde elimizde jasandy ıntellektini medısınada qoldaný qolǵa alyna bas-tady. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi «IBM» kompanııasymen birlese otyryp, JI-di aldymen onkologııa salasynda synap kórmekshi. Mundaı joba Amerıka, Anglııa, Germanııa sekildi álemniń 15 elinde engizilip jatyr. Bul júıeniń tıimdiligi – naýqastyń aýrý tarıhyn, qazirgi jalpy jaǵdaıyn, saraptamalar qorytyndylaryn baǵdarlamaǵa engizse boldy, jasandy ıntellekt sol sátte álgi adamǵa qandaı emdeý joly tıimdi ekenin birneshe sekýndtyń ishinde saraptap aıtyp beredi. Biraq onymen kelisý, kelispeý – dárigerdiń erkinde. Intellektýaldyq kompıýterlik baǵdarlama naýqas týraly málimetterdi birneshe sekýndta óńdep beredi. Ári ǵalamtordaǵy sol aýrýdy emdeý tásilderi jónindegi sońǵy zertteýlerdi, ǵylymı dáleldengen maqalalardy avtomatty túrde taldap, sonyń negizinde aýrýdy emdeýdiń jolyn nusqaıdy.
Sol sekildi, «InHeart» platformasy da JI kómegimen júrek yrǵaǵynyń buzylysyna baılanysty jasalatyn qantamyr arqyly hırýrgııalyq tásilmen emdeýde naýqastyń júregindegi anatomııalyq nysanalardy detaldy túrde anyqtaýda qoldanylady. Ol júrektiń 3D modeldegi sýretin alyp óńdep, júrek yrǵaǵymen shuǵyldanatyn arıtmolog dárigerdiń kateterlik ablasııa arqyly júrek yrǵaǵy buzylysyn hırýrgııalyq jolmen emdeý barysynda ablasııalyq kateterdiń júrektiń qaı aımaǵynda turǵanyn dáldikpen kórsetip, dáriger jumysyn jeńildetedi jáne oǵan tıisti nátıjege qol jetkizýge jaqsy kómekshi bola alady. KT, MRT-men salystyrǵanda qoljetimdi jáne klınıka úshin ekonomıkalyq turǵyda arzanǵa túsedi.
JI medısınanyń aýyr, kúrdeli salalary neırohırýrgııa, hırýrgııa, travmatologııa, ýrologııa, basqa salalaryna engizilip otyr. Mysaly, Astanadaǵy Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynda 200-den astam pasıenttiń bas mıyna «gamma-pyshaq» kómegimen ota jasalyp, jaqsy nátıjege qol jetkizildi. Taıaýda Onkologııa jáne radıologııa ınstıtýtynda jasandy ıntellektiniń kómegimen Qytaı, Fransııa jáne Qazaqstan onkoýrologtar toby búırekke kúrdeli ota jasady. Sondaı-aq «Robot-hırýrg» kómegimen otalar jasaldy.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi biraz jyldan beri medısınalyq qyzmetke jú-gingen el azamattarynyń syrqat tarıhyn, qandaı naýqaspen jıi qaralatyny, nendeı dári-dármekter qoldanǵany týraly málimetti jınaqtap otyr. Osy aqparattardy bir júıege keltirip, memlekettik jáne jekemenshik medısınalyq uıymdardyń pasıentter týraly jeke derek qoryn biriktirip, biryńǵaı derekter bazasyn qurý qolǵa alyndy. Bul jumys sátti júzege assa, «200 Elektrondy úkimet» portalynda «elektrondy densaýlyq pasporty» degen bólek tarmaq paıda bolyp, ol barlyq azamatqa qoljetimdi bolmaq. Elektrondy qoltańbasy bar azamattar jeke kabınetine kirip, ózderiniń densaýlyq tólqujatyn ashyp kóre alady. Al mamandar osy qujattaǵy málimetterdi JI baǵdarlamasyna engizip, pasıentterdiń densaýlyǵy týraly maǵlumattardy suryptamaq.
Qazirgi ýaqytta densaýlyq saqtaý mekemelerindegi eń kóp taralǵan JI fýnksııalary klınıkalyq sheshimderdi qoldaý jáne keskindi taldaý sanalady. Klınıkalyq sheshimderdi qoldaý quraldary provaıderlerge emdelýshige qatysty aqparatqa nemese zertteýlerge jyldam qol jetkizý arqyly emdeý, dári-dármek, psıhıkalyq densaýlyq jáne pasıenttiń basqa qajettilikteri týraly sheshim qabyldaýǵa kómektesedi. Medısınalyq beıneleýde jasandy ıntellekt quraldary kompıýterlik tomografııa (KT), rentgen sáýleleri, magnıtty-rezonanstyq tomografııa (MRT) jáne basqa da radıolog mamandar jiberip alýy múmkin basqa da málimetterdi taldaý úshin qoldanylady. О́ıtkeni mamandar keskinderdiń zaqymdalýy sekildi keıbir usaq nárselerdi ańǵarmaı jiberip alýy múmkin. Máselen, júrek monıtorlary sııaqty medısınalyq qurylǵylar ómirlik mańyzdy belgilerdi baqylaı alady, al JI osy qurylǵylardan derekterdi jınap, sepsıs sııaqty kúrdeli jaǵdaılardy anyqtaıdy. Mysaly, bir zertteýshi ǵalym IBM baǵdarlamasy kómegimen shala týylǵan nárestelerdi boljaý úshin JI úlgisin ázirledi, ol aýyr sepsısti anyqtaýda 75% dáldik tanytty.
Árıne, medısınany JI «qolyna» tolyqtaı berýdi durys kórmeımiz. «Aýrýǵa shaldyqqan naýqas úshin eń bastysy – adam kóńili. Olarǵa jany ashıtyn, qalaı qınalyp júrgenin túsinetin dáriger qajet. Dúnıede syrqattan jaman nárse joq, mundaı sátte adam ózin jalǵyz sezinedi. Al ony ýaıymdaıtyn dáriger bolmasa, jaǵdaı tipti nashar. Sol sebepti densaýlyq saqtaý salasynda eń aldymen adamgershilikke kóńil bólýimiz qajet», deıdi Erık Topol «Big Think» saıtyna bergen suhbatynda.
Degenmen qandaı iste bolsyn adamnyń rólin tómendetýge, joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Adam árqashan adam bolyp qala bermek. JI adamdardy almastyrmaıdy, biraq JI qoldanatyn adamdar muny bilmeıtin, jasaı almaıtyn adamdardy almastyrady. Jasandy ıntellekti tehnologııasyn kúndelikti ómirge engizý adamdardyń ómir súrý deńgeıine úlken ózgeris ákeledi. Endi JI medısına salasyna jyl ótken saıyn batyl ene beretini anyq. Sondyqtan qazirgi zaman suranysyna saı ár maman saýatty, bilimdi bolyp, qabiletin jetildirip, jańa nanotehnologııany meńgergeni jón. Bul – ýaqyt talaby.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor
Taraz