Búginde memlekettik qyzmetterdi, banktik jáne basqa da servısterdi onlaın alýǵa múmkindik bar. Biraq, ókinishke qaraı, osy múmkindikti alaıaqtar da óziniń teris maqsattaryna qoldanyp jatyr. Halyqtyń quqyqtyq saýatynyń tómendigin paıdalanǵan olar keıingi kezde qıturqy árekettiń nebir túrin oılap tapty. Budan saqtaný úshin ne isteý kerek?
Polisia.kz -tiń jazýynsha osy jyldyń alǵashqy jeti aıynda elimizde 13 myńnan astam ınternet-alaıaqtyq faktisi tirkelgen. Eń kóp kezdesetin quqyq buzýshylyq – saýda-sattyq saıttaryna, áleýmettik jeliler men messendjerlerge jalǵan habarlandyrý ornalastyrý. Ádette alaıaqtar taýardy nemese qyzmetti tym arzan baǵada usynyp, aldyn ala tólemdi nemese tolyq aqshany aýdarýdy suraıdy. Osy oraıda polısııa alaıaqtardyń quryǵyna túspeý úshin myna qadamdardy jasaý kerek ekenin eskertedi:
- tekserilgen jarnama saıttaryn paıdalaný;
- taýar qolǵa tıgennen keıin ǵana tólem jasaý;
- taýardyń bar ekenine kóz jetkizý (mysaly, beıneqońyraý arqyly kórsetýdi talap etý);
- eger satýshy basqa qalada bolsa, taýardy tanystar arqyly aldyrtý.
«Azamattar jyldam paıda tabamyn degen úmitpen kúmándi brokerlik kompanııalar men ınvestısııalyq jobalarǵa aqsha salyp, jıi aldanyp qalady. Tek ótken jyly ǵana osyndaı shemalardyń qurbany bolǵan otandastarymyzdyń sany 1 myńnan asty. Keıbiri tipti nesıe rásimdep, bar qarjysyn qoldy etken. Alaıaqtar iri kompanııalardyń, bankterdiń, krıptobırjalardyń atynan jalǵan saıttar qurady. «Menedjerlermen» baılanys tek onlaın júredi. Senimge kirý úshin keıde bir rettik «dıvıdend» te tóleıdi» delingen polısııa habarlamasynda.
Alaıaqtardyń taǵy bir keń qoldanatyn tásili – bank nemese quqyq qorǵaý organdary qyzmetkeri bolyp qońyraý shalý. Qazir baılanys operatorlary shetelden jasalǵan alaıaqtyq qońyraýlardy anyqtap, buǵattap otyr. Osy júıeniń arqasynda 65 mıllıonnan astam jalǵan qońyraý toqtatylǵan. Degenmen, qazir alaıaqtar sheteldik nómirler arqyly nemese WhatsApp messendjerin paıdalanyp halyqty aldaýǵa kóshti. Bıyl osyndaı 5,9 myńnan astam jaǵdaı tirkelgen. Olar azamattarǵa «aqshańyzdy qaýipsiz shotqa aýdaryńyz» dep sendirip, qarajatty qolma-qol aqshaǵa aınaldyrady nemese basqa shottarǵa jiberedi.
Keıbir adamdar ózderi nesıe rásimdep, telefonyna qashyqtan basqarýǵa múmkindik beretin qosymshalardy ornatyp, bankten kelgen SMS-kodtaryn da aıtyp qoıady. Osylaısha, ózderi banktiń barlyq qaýipsizdik júıesin aınalyp ótedi. Tipti páterin, kóligin satyp, túsken aqshany da alaıaqtarǵa aýdaryp jibergen jaǵdaılar da tirkeldi.
«Bank te, polısııa da eshqashan sizden derbes derekterdi suramaıdy jáne telefon arqyly arnaıy operasııa júrgizbeıdi. Eshqashan eshkimge jeke derekterińizdi bermeńiz. Kez kelgen jaǵdaıda saq bolýǵa shaqyramyn. Qandaıda bir kúmándi jaǵdaıǵa tap bolsańyz, birden polısııaǵa habarlańyz» deıdi Ishki ister mınıstriniń orynbasary Sanjar Ádilov.
Tártip saqshylarynyń aıtýynsha, alaıaqqa aldanyp qalǵan kezde dereý arada polısııaǵa habarlasý qajet. Qylmyskerdi tezirek tabý úshin onyń telefon nómiri, aldaý tásili, aqsha aýdarylǵan esepshot, keltirilgen shyǵyn mólsheri sekildi mańyzdy málimetterdi tolyq aıtý qajet. Neǵurlym naqty ári ýaqytyly aqparat berilse, qylmystyń ashylý múmkindigi soǵurlym joǵary bolady.
О́tken jylǵy 1 shildeden bastap IIM men Ulttyq bank birlesip «Antıfrod» júıesi iske qosqan bolatyn. Sol ýaqyttan beri 60 myńnan astam kúmándi banktik operasııa buǵattalǵan. Sonymen qatar Ishki ister mınıstrligi zańnamaǵa túzetýler engizý boıynsha usynystar ázirlep jatyr. Qazir azamattardyń óz bank shottaryn úshinshi tulǵalarǵa paıdalanýǵa bergeni úshin jaýapkershilik qarastyrylmaǵan. Al alaıaqtar osyny paıdalanyp, aqshany ártúrli shotqa aýdaryp, qylmys izin jasyrady.
Jalpy kez kelgen ýaqytta jaǵdaıdyń saldarymen emes, sebebimen kúresken abzal ekeni belgili. Sondyqtan habarlasqan adamnyń alaıaq nemese alaıaq emes ekenin qalaı bilý kerek? Olar telefon arqyly nesıe rásimdeýdi, jınaqtardy «saqtaýdy» nemese «qaıtarýdy» usynady. О́zin quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkeri retinde tanystyryp, qylmyskerdi ustaýǵa kómektesýdi talap etedi (tipti beıneqońyraýmen formasyn kórsetedi, biraq resmı organdar bulaı istemeıdi). Brokerlik platformalarda nemese ınvestısııalyq jobalarda qysqa merzimde joǵary tabys tabýǵa ýáde etedi.
«Telefon arqyly kelgen usynystarǵa senbeńiz, aqsha aýdarmańyz, nesıe rásimdemeńiz, múlikti satpańyz. Derbes derekterdi, kartanyń rekvızıtterin, CVV-kodyn, SMS-kodtardy eshkimge bermeńiz. Belgisiz qosymshalardy ornatpańyz. Tekserilmegen saıttarǵa senbeńiz, aldyn ala tólem jasamańyz. Kúmándi jobalarǵa ınvestısııa salmańyz. Qosymshalardy tek App Store nemese Play Market-ten júkteńiz. Belgisiz siltemelerge ótpeńiz, spam-habarlamalardy ashpańyz. Operatorlardan kelgendeı kórinetin qońyraýlarǵa senbeńiz, SMS-kodtardy bermeńiz. Bank júıesine kirý qupııasózin jıi aýystyryńyz, qosymsha qaýipsizdik sharalaryn qoldanyńyz. Shottaǵy aqsha qozǵalysyn turaqty baqylap otyryńyz» delingen IIM eskertýinde.
Internet-alaıaqtardyń aılasy kún saıyn kóbeıip barady. Biraq qarapaıym saqtyq sharalaryn ustaný arqyly qylmyskerdiń qurbanyna aınalmaýǵa tolyq múmkindik bar.