Merki – jerdiń kórki

Al taý ishinde jele jortqan tórt túlik tóresi jylqy – Uly dalanyń sáni. Taýdaǵy árbir kóriniske kóz sýaryp turyp, Merkini jerdiń kórki demeske amalyń qalmas. О́ıtkeni mundaǵy tabıǵat keremeti tamsandyrmaı qoımaıdy.

Merkiniń keremeti – áýdem jerdegi bıik jartastar men órkesh-órkesh jotalar ǵana emes. Beımálim tilde án salyp turǵandaı áserge bóleıtin syńǵyrlaǵan bulaqtar da janǵa raqat syılaıtyny daýsyz. Al mundaǵy balǵyn aýa ón boıyńdy balqytady. Qumarlana jutqan saıyn quddy bir meıiriń qanǵandaı kúı keshesiń.

Munda alǵash ret erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq mártebesine ıe «Merki» memlekettik óńirlik tabıǵı parkiniń qurylýy – zańdylyq. О́ıtkeni Merki tórinde «Qyzyl kitapqa» engen janýarlar jortyp júr. Taý ishindegi tamasha týraly talaı estigenbiz. Jergilikti jurt ta mundaǵy qar barysy týraly tamsana aıtatyn.

Shamamen bes-alty jyl buryn bol­sa kerek, «Merki ormandar jáne janýar­lar dúnıesin qorǵaý» mekemesiniń qyz­metkerleri Qyrǵyz Alataýyndaǵy jer­gilikti mańyzy bar «Merki» qaýma­lynyń kireberisine ornatylǵan fototuzaqqa alǵash ret qar barysy túsip qalǵanyn qýana habarlaǵan edi. Osy habar talaı adamdy selt etkizgeni esimizde. Shyntýaıtynda, bul sáıkestik emes, odan keıin de erekshe qorǵaýdy qajet etetin janýar foto­tuzaqqa áldeneshe márte ilingen bolatyn. Osy derekterge zer salyp otyryp-aq mereıli Merki jerine Táńir tartý etken baılyq az emes ekenin paıymdaýǵa bolatyndaı. Tek tabıǵı baılyqty kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaý kerek.

Budan bólek, 2020 jyldyń ózinde 23 bas arqar fototuzaqqa ilingen edi. Al keıingi bes jyl bederinde taý ishinde jortqan ań qarasy edáýir artqanyna eshkimniń talasy joq shyǵar. Jalpy, óńirde qar barysynyń paıda bolýy – orman qory jerleriniń oıdaǵydaı saqtalǵanynyń kórinisi.

Rasynda, baıtaq dalanyń baılyǵyn saqtaý, qorǵaý – barshamyzdyń adamı paryzymyz. Sodan da bolsa kerek, mamandar áldeneshe jyl buryn Merki óńirinde erekshe qorǵalatyn tabıǵı aımaq qurý qajettigin aıtyp másele de kóterdi. Mundaı park qurylsa, atalǵan aýmaqta ańshylyqpen aınalysýǵa, jeke sharýashylyq jumysyn júrgizýge tyıym salynatyny belgili ǵoı. Oǵan qatysty BUU-nyń arnaıy baǵdarlamasy da bar. Sol arqyly tabıǵat tamashasyn saqtaýǵa múmkindik týary anyq. Áıtpese, jyldar boıy zańsyz ań aýlaýǵa bet burǵandarǵa qatysty hattamalar toltyrylyp kelgen edi. Endi, mine, sol olqylyqtyń orny tolǵan sekildi.

Jalpy, Merki jeri ekologııalyq týrızmdi damytýǵa suranyp-aq tur. Taý ishindegi jylandaı ıreleńdegen joldy jaryp ótken saıyn tarıhtan tamyr tartqan tamasha jerler jolaı ushyrasa beredi. Mundaǵy tarıhı jerlerdiń de ózine tán túrli ataýy bar...

El Búrkitsaı atap ketken jerde de tirshilik qyzyp tur. Al Búrkituıa­nyń ózine tán tarıhy taǵy bar. El aýzyn­daǵy derekterge júginsek, taý ishin­degi jartastar qanat qaqqan qyran qustar­dyń aıaldaıtyn súıikti mekenine aınalyp úlgergen kórinedi. Olar osy bıik jar­tastarǵa uıa salǵan soń, jergilikti jurt osy mańdy Búrkituıa atap ketken. Osyndaǵy shatqaldarǵa merki­likter «Lednık» dep at qoıyp, aıdar taq­qan. Baýyryn jyl on eki aı siresken aq ki­reýke basyp jatatyn ólkeni «máńgi muz­dyqtar mekeni» dep aıtatyndar da jetkilikti.

Uzaq jyldar boıy aıtylǵan máse­le ońynan sheshilip, óńirde «Merki» mem­lekettik óńirlik tabıǵı parki quryldy. Osylaısha, merkilikterdiń jyldar boıy tilge tıek etken ózekti máselesi sheshi­min tapty deýge tolyq negiz bar. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aımaq mártebesine ıe park aýmaǵyn­da atqa­rylatyn jumys aýqymy az emes. О́ıtkeni bul joba BUU-nyń Damý baǵdarlamasynyń aıasynda iske asy­rylyp otyr. Sondyqtan da jaýap­kershilik júgi aýyr. Rasynda da, kórki­men kózdi arbaǵan Merki jerinde aıryq­sha qorǵaýǵa alatyn jerler jetip-arty­lady. Endi jergilikti atqarýshy bı­lik ókilderi mundaǵy baı tabıǵı murany kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa basymdyq bermek. Tabıǵı parktiń jalpy aýmaǵy 86632 gektardy quraıdy. Ulan-ǵaıyr jerdi alyp jatqan aýmaqta erekshe ósimdikter men sırek kezdesetin janýarlardy qorǵaý jumysy qarqyn alatyn kún alys emes. Osylaısha, oblys jáne aýdan bıligi Merki taýyndaǵy tabıǵı baılyqty aıryqsha qorǵaýǵa alýǵa nıetti.

Shyntýaıtynda, Merki dese, Qaraqys­taq ústirtindegi Kókkól týraly sóz qozǵa­maý múmkin emes. El arasynda Áýlıekól atanyp ketken tabıǵat tamashasy týraly kóp­tegen maqala jazylsa da, mundaǵy ke­­re­metti sózben jetkizý múmkin emes shyǵar.

Qalaı desek te, qasıetti jerdiń qoı­naý­ǵa búkken qupııasy áli kúnge deıin tolyq ashylǵan joq. Sodan da bolsa kerek, Kókkólge ańsary aýǵandardyń qara­sy azaıar emes. Jambyl jerine aıaq basqan azamattardyń deni dál osy Áýlıe­kóldi kórgisi, mundaǵy atmosferany bir kisideı sezingisi keledi. Kókkóldiń qupııasy týraly jergilikti azamattardyń paıymyn tyńdaýǵa qushtar jandar da jetkilikti.

Merkilikterdiń aıtýynsha, munda beımálim bir maqulyqtyń mekendeıtini týraly ápsana tarap úlgergen. Tipti ústinen ushqan qus ta, jaǵasyna jaqyn­daǵan ań da, sý ishýge barǵan maldyń da ǵaıyptan joǵalyp ketetini týraly ańyz bar. Mundaı málimetter kimdi de bolsa qyzyqtyratyny anyq.

Bir qyzyǵy, munda Áýlıekólmen qatar Tamyrlykól, Sarykól, Buzyl­ǵankól, Astaýkól degen taǵy da tórt kól jatyr. Olardyń da sýy birqa­lypty, deńgeıi ózgermeıdi. Bul kólder týraly el ishinde aıtylatyn myń túrli áńgime bar demesek, ǵylymı turǵyda zerttelgen dep tolyq aıta almaıtynymyz taǵy bar.

Qalaı alyp qarasaq ta, Merki aýma­ǵyn­daǵy taýdyń ózine tán artyqshy­lyǵy bar ekeni talas týdyrmaıdy. Mun­da ekologııalyq hám ekstremaldy tý­rızmdi damytýdyń mańyzy zor. Birshama ýaqyt burynǵy derekke sensek, demalys kúnderi úsh myńǵa jýyq demalýshy kelip júripti. Osyǵan qarap-aq  taý ishindegi tabıǵı baılyqty tamashalaýshylardyń sany ýaqyt ótken saıyn artpasa, kemi­meı­tinin túsiný qıyn emes. Sebebi Merkidegi tabıǵı baılyq jan balasyn qyzyqtyrmaı qoımaıdy.

Biraz ýaqyt buryn Merki jerinde respýblıkalyq alpınıster festıvali uıymdastyrylyp, eldiń ár qıyrynan kelgen qatysýshylar  bıiktigi 3 myń metrden asatyn 4 shyńǵa taban tirep, olarǵa jańa ataý bergeni týraly BAQ-ta jarııalanǵan edi. Osy jumystarǵa qarap-aq mereıi tasyǵan Merki jerin­de ekologııalyq týrızmdi damytýdyń alǵysharty jasalǵanyn baǵamdaý qıyn emes. Endi tek áleýetti ınvestorlar at basyn bursa, kórkimen kóz sýarǵan Merki jerinde túrli jobany júzege asyrýǵa mol múmkindik týatyny anyq.

Festıval aldaǵy ýaqytta da jal­ǵa­syn tabady degen aqparat taraǵan edi. О́ıtkeni munda áli de baǵyndyrýǵa tıis shyńdar az emes. Olardyń bıiktigi 4 myń metrden asatyn kórinedi. Túsine bilgenge, bul da – tabıǵattyń taýsylmas tamasha baılyǵy.

Sonymen, jańadan ashylǵan «Merki» memlekettik óńirlik tabıǵı parki aýma­ǵynda qandaı baılyq bar? Jalpy, bul erekshe qorǵalatyn aýmaqta aldaǵy ýaqyt­ta qandaı sharýalar qolǵa alyn­baq? Resmı derekke sensek, ulǵan-ǵaıyr aýmaq­ta ekotýrızmdi damytýǵa basym­dyq be­riletin kórinedi. Sonymen qatar jer­gilikti atqarýshy bılik ókilderi ekolo­gııa­lyq tepe-teńdikti qorǵaýǵa nazar aýdarady.

«Parktiń bıologııalyq ártúrliligi aýmaqtyń erekshe baılyqqa ıe ekenin aıǵaqtaıdy. Bul aımaqty Qazaqstan­nyń Qyzyl kitabyna engen qar barysy, arqar, úndi jaırasy, qyzyl qasqyr, Túr­kis­tan sileýsini sekildi ańdar meken­deıdi. Keıingi sanaq nátıjeleri boıynsha park aýmaǵynda 8 qar barysy, 120 arqar, 20 úndi jaırasy men 22 sileýsin tirkelgen.

«Merki» memlekettik óńirlik tabıǵı parki – tabıǵatty qorǵaý sharalaryn júıeleýmen qatar, ǵylymı zertteý júr­gizýge, ekologııalyq aǵartýshylyqty arttyrýǵa, turǵyn­dar men qonaqtar úshin ekotýrızmdi damy­týǵa múmkindik beredi. Ol úshin taýǵa shyǵý, jaıaý jáne atpen serýendeý, qustardy baqylaý sııaqty ekotýrıstik baǵyttar qarastyrylyp jatyr.

Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń málimetinshe, park aýmaǵynda týrıstik soqpaqtar, tanymdyq baǵyttar men demalys aımaqtary kezeń-kezeńimen qalyptastyrylyp, «tabıǵatty qorǵaý talaptary qatań saqtalatyn bolady», delingen oblys ákimdiginiń baspasóz qyzmeti taratqan aqparatta.

Iá, munartqan Merkiniń shatqaldary – qasıet daryp, qut qonǵan ólkeniń maqtanyshy. Mundaǵy tabıǵat tamashasynan alystaǵan saıyn taý shyńdaryna taǵy kóterilgiń, tabıǵı baılyqty kózben tamashalaı bergiń keledi. О́ıtkeni taý baýraıyndaǵy tiri peızaj adam janyn baýrap alady. Mundaǵy Qyzyl kitapqa engen janýarlar – óńirdiń ǵana emes, tutas elimizdiń taýsylmas baılyǵy. Sol tabıǵı baılyqty kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýdyń qaı kezde de mańyzy zor.

Jambyl oblysy,

Merki aýdany