«Abyroı men paryz» kitaby jaryqqa shyqty

О́tken jyldyń 9 mamyrynda ardagerlerdiń aldynda sóılegen sózinde Qazaqstan Prezıdenti – Respýblıka Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy N.Ə. Nazarbaev: «Jeńis kúni – uly meıram. Əkelerimiz ben atalarymyzdyń arqasynda biz búgin beıbit aspannyń astynda ómir súrip jatyrmyz, myqty memleket quryp, bolashaqqa senimmen qaraımyz. Otanymyzdyń 1 mıllıon 800 myń ul men qyzy shaıqastarda kúresti. Mıllıondaǵan qazaqstandyq jumys istep, maıdan úshin, jeńis úshin bərin berdi», – degen bolatyn.

Aıtýly merekege oraı qanshama aý­qymdy is-sharalar atqarylyp ja­tyr. Keshe Ulttyq akademııalyq kitap­hanada Bilim jáne ǵylym mınıs­trligi Ǵylym komıtetiniń Memle­ket ta­rıhy ınstıtýty «Abyroı men pa­­ryz» (Eýropa elderindegi Ekinshi dúnıejúzilik jáne Uly Otan soǵysyna qazaqstandyqtardyń qatysýy) atty ujymdyq monogra­fııanyń tusaýkeseri ótti. Jıyndy Memleket tarıhy ıns­tıtýty dırek­to­rynyń orynbasary, ta­rıh ǵylym­darynyń kandıdaty, dosent Amangeldi Qashqymbaev júrgizip otyrdy.

Kitapty daıyndap, jazý barysyn­daǵy basty maqsat – soǵystyń shyn məninde qalaı bolǵanyn kórsetý. Memleket tarıhy ınstıtýtynyń av­tor­­lyq ujymy qujattardyń mol qoryn – muraǵattyq derekterden bas­tap, keńestik jəne nemis generaldary men marshaldarynyń memýarlyq ədebıetteri, saıası qaıratkerler men dıplomattardyń zertteýlerin paıdalaný arqyly, soǵystyń basynan bastap, onyń Tokıolyq əskerı trıbýnalmen aıaqtalýyna deıingi kezeńdi qamtyǵan. Bul eńbekte 1939 jyldan 1945 jyldar aralyǵynda bolǵan Ekinshi dúnıejúzilik jəne Uly Otan soǵysynda bolǵan mańyzdy kezeńder kórsetilgen. Kitapty daıyndaý barysynda avtorlyq quramy Almaty, Máskeý, Ýkraına, Belorýssııa qalalary ǵalymdarynyń zertteýlerimen tolyqtyryldy. Kóptegen sýretter, qujattar ǵylymı aınalymǵa birinshi ret berilýde. Ǵalymdardyń tańdaǵan qurylymy oqıǵalardy jyldar boıyn­sha baıandap, oqyrmanǵa soǵystardyń tolyq hronologııasyn kórsetýge múmkindik jasaıdy.

Kitapta muraǵat derekterine súıe­nip, tyl eńbekkerleriniń erligimen qosa, jer aýdarylǵan halyqtar taǵdyry da kórinis tapqan. Sheteldik muraǵat məlimetterin paıdalaný arqyly «Túrkistan legıonynyń» taǵdyry, soǵys tutqyndarynyń qaıǵy­ly qasireti kórsetilgen. Av­torlar otandyq tarıhnamada alǵash ret «hıvı» dep atalatyndarǵa qatys­ty jabyq taqyrypqa qalam tartty.

So­ǵysta qaza tapqan soldattardy jady­myzda saqtaý úshin Memleket tarı­hy ınstıtýtynyń ǵalymdary úsh bólimnen turatyn zertteýler: ujymdyq monografııa, soǵys urysta­rynyń planshet-siltemesi jáne ınter­net-albom daıyndady, ınternet-albomda qujattar, sýretter, soǵys tut­qyn­darynyń sýretteri, qaza tapqan soldattardyń tizimderi jáne taǵy basqa kópte­gen qujattar berilgen. Árbir adam Memleket tarıhy ınstıtýtynyń saıtyna kirip bul qujattarmen «Abyroı men paryz» aıdarynda tanys bola alady.

Atalmysh sharaǵa qoǵam qaırat­ker­­leri, ǵalymdar, JOO basshylary, tarıh pániniń muǵalimderi men BAQ ókilderi qatysty.

Raýshan TÁÝIRHANQYZY, jýrnalıst.