Elimizdiń búgingi Konstıtýsııasy – jańarǵan zaman talabyna saı jasalǵan qujat. Ata zańymyzda bekitilgen azamattardyń quqyqtary men bostandyqtary, bılik tarmaqtarynyń bólinisi, memleket pen qoǵam araqatynasynyń órkenıetti formasy quqyqtyq memleket pen demokratııalyq ınstıtýttardyń damýyna jol ashty. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen keıingi jyldary Ata zańǵa engizilgen ózgerister eldi túbegeıli jańǵyrtýdyń mańyzdy kezeńine aınaldy.
2022 jyldyń 5 maýsymynda ótken jalpyulttyq referendýmda halyqtyń 77%-y Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerdi qoldap daýys berdi. Nátıjesinde, Konstıtýsııanyń 33 babyna ózgeris engizilip, 20-dan asa jańa túzetý bekitildi. Ol el damýynyń jańa belesine jol ashty. Konstıtýsııalyq reformalar bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti nyǵaıtyp, Parlament pen azamattyq qoǵam rólin kúsheıtti. Bılik pen halyq arasyndaǵy baılanys nyǵaıdy. Parlamenttiń ókilettigin keńeıtti, saıası partııalar men azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń rólin arttyrdy. «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdaty qalyptasyp, «Jańa Qazaqstan» qurýdyń negizi qalandy.
Atalǵan qaǵıdat aıasynda elimiz jańa saıası dáýirge qadam basty. Reformalar eldiń saıası qurylymyn túbegeıli ózgertti. Ol boıynsha Prezıdenttiń ókilettigi shektelip, ol endi jeti jyldyq bir merzimge ǵana saılanatyn boldy. Otbasylyq-týystyq bılikke tosqaýyl qoıyldy. Parlamenttiń róli kúsheıdi. Májilis pen máslıhattar depýtattarynyń aralas saılaý júıesi boıynsha saılanýy halyqtyń ókildik deńgeıin kóterdi. Konstıtýsııalyq sot qurylyp azamattar óz quqyqtaryn qorǵaý úshin tikeleı osy organǵa júginýge múmkindik aldy.
Konstıtýsııalyq sottyń róli artyp, azamattar men ınstıtýttardyń quqyqtyq qorǵanysy jańa deńgeıge kóterildi. Elektrondyq úkimet pen sıfrlyq tehnologııalar arqyly sot prosesterine qatysýdyń ashyqtyǵy men qoljetimdiligi artty. Konstıtýsııalyq sot derekteri boıynsha atalǵan sotqa 2022 jyldan bastap 200 myńnan asa azamat quqyqtyq keńes alý úshin júgingen.
Bul turǵyda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń: «Bizdiń basty maqsatymyz – ádiletti Qazaqstan qurý. Bul úshin eń aldymen Konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etý qajet», degen sózi reforma mánin asha túsedi. Konstıtýsııalyq turaqtylyq arqasynda el ekonomıkasy 1995 jyldan beri birneshe ese ósti. Halyqaralyq ınvestısııalar tartyldy, aýyl sharýashylyǵy men óńirlik damý salalaryna jańa múmkindikter ashyldy.
Ekonomıkalyq salada kvazımemlekettik sektordaǵy monopolııalardyń shektelýi oń ózgeristerge jol ashyp, shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna yqpal etti. Aýyl sharýashylyǵyna qoldaý kúsheıip, kooperatıvter men fermerlik sharýashylyqtarǵa arnalǵan sýbsıdııalar kólemi artty.
Áleýmettik salada azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý mehanızmderi kúsheıtildi, adam quqyqtary jónindegi ýákildiń mártebesi artty. Áıelder men jastardy saıası úderiske molynan tartý maqsatynda depýtattyq mandattardyń 30%-y osy toptarǵa bólindi.
Jergilikti basqarýdyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda aýyl ákimderin tikeleı saılaý engizildi. Joldar jóndelip, sý jáne elektr jelileri tartylyp aýyl ınfraqurylymy jańartyldy. Agroónerkásiptik keshenge ınvestısııalar tartylýy arqasynda aýyl sharýashylyǵy ónimderi sapalandy.
Ata zańǵa jer men tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili degen norma engizildi. Bul qadamdar eldiń saıası mádenıetin, demokratııalyq ustanymyn nyǵaıtty. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev referendým qorytyndysy boıynsha el halqyna jasaǵan Úndeýinde: «Ata zańǵa ózgerister engizý reformalarymyzdyń sońǵy satysyn emes, endi bastalǵanyn bildiredi. Biz elimizdi jan-jaqty jańǵyrtýdy jalǵastyramyz. Jańartylǵan Konstıtýsııa negizinde bıliktiń barlyq ınstıtýty qyzmetiniń meılinshe tıimdi modelin qalyptastyramyz. Olardyń arasyndaǵy úılesim men tepe-teńdik mehanızmin nyǵaıtamyz. Dáıekti saıası jańǵyrý ulttyq ekonomıkany damytýǵa, ulttyq kásipkerlikti nyǵaıtýǵa yqpal etedi», dep atap kórsetti.
2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma elimizdiń saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyna jańa serpin berdi, aýyl men aýyl sharýashylyǵyna da oń áserin tıgizdi. Aýyldar órkendep, halyqtyń ál-aýqaty artty. Búginde jer resýrstaryna ádiletti qol jetkizý, kooperasııany zańmen qorǵaý, agroónerkásiptik keshendi memlekettik qoldaý, aýyl ınfraqurylymyn jańartý naqty nátıje berip jatyr. Endigi alda turǵan mindet – osy jetistikterdi odan ári nyǵaıtyp, elimizdiń damýyn jalǵastyrý.
Biz, «Aýyl» partııasy, bul ózgeristerdi naǵyz halyqtyq jańǵyrýdyń bastaýy dep bilemiz. Sebebi Konstıtýsııalyq reforma tek saıası júıeni ózgertpeıdi, ol eldiń ómirine jan bitiredi, aýyl men aımaqtardyń tynysyn ashady. Ata zańda kórsetilgen áleýmettik memleket qaǵıdaty aýyl turǵyndarynyń ómir sapasyn arttyrýǵa, agrarlyq saladaǵy ádildik pen qoldaýdy qamtamasyz etýge mindetteıdi. Osy oraıda keıingi jyldary qabyldanǵan zańnamalar men ulttyq jobalar aýyl ınfraqurylymyn jańǵyrtý, jol, mektep, medısına, sıfrlyq qyzmetterdi damytýǵa baǵyttaldy.
Búgingi Konstıtýsııa aýyl sharýashylyǵy sýbektileriniń menshigin, quqyqtaryn, jer paıdalaný men kásipkerlik erkindigin qorǵaýǵa kepildik beredi. Biz osy baǵytta naqty usynystar men bastamalar kóterip, agrarlyq zańnamalardy jetildirý, kooperasııany damytý, otandyq ónim óndirýshilerdi qoldaý jolynda belsendi jumys atqaryp kelemiz.
Bul ózgerister – aýyl ómirine tyń serpin beretin bastamalar. Sebebi aýyl – áleýmettik ádilettiń ındıkatory. Eger aýyl damysa, ádilet ornaıdy. Aýyl álsiz bolsa, memleket te álsireıdi. Jańa Konstıtýsııa aýyl turǵyndarynyń jerge degen quqyǵyn naqtylap, memlekettik qoldaýdyń ádiletti bólinýin qamtamasyz etip, kooperasııa, agroónerkásip, mal sharýashylyǵyna qatysty sheshimderge qatysýyna múmkindik berdi.
Aýyldaǵy bilim, medısına, ınternetpen qamtý, jol, aýyzsý máselesi – Konstıtýsııalyq mindet. Búgingi tańda «Aýyl» partııasynyń depýtattyq korpýsy jergilikti jerlerdegi túıtkilderdi sheshý baǵytynda parlamenttik bastamalar men naqty zań jobalaryn usyný arqyly aýyl sharýashylyǵy, agrarlyq kooperasııa, azyq-túlik qaýipsizdigi, agrarlyq ǵylym máselelerin turaqty kóterip keledi.
Konstıtýsııada bekitilgen ulttyq biregeılik, ana tili men mádenı murany saqtaý aýylsyz múmkin emes. Aýyl – ulttyq rýhtyń, salt-dástúrdiń, ata kásiptiń, til men dildiń altyn besigi. Ata zańymyzdyń 1-babynda atap kórsetilgendeı, elimizdiń basty baılyǵy – adam jáne onyń quqyqtary. Osy quqyqtar aýyl turǵynyna da tolyqtaı qoljetimdi bolýy qajet. Biz aýyl mádenıetin, ulttyq ıdeologııa men rýhanı tárbıeni damytýdy basty basymdyqtarymyzdyń biri dep bilemiz. Sol sebepti biz aýyl mektepteri men mádenı ortalyqtaryn, otbasylyq sharýashylyqtar men kooperasııany saqtaýdy ulttyq ıdeologııa retinde usynamyz.
Jalpy, halyqtyń turmysyn túzemeı, memlekettik turaqtylyqty saqtaı almaımyz. Sondyqtan da biz aldaǵy ýaqytta Ata zańda bekitilgen áleýmettik ádilet, ekonomıkalyq teńdik, azamattyq belsendilik qaǵıdatyn aýyl turmysynda tolyq júzege asyrý úshin kúres júrgize beremiz. Konstıtýsııaǵa súıene otyryp ádiletti qoǵam, básekege qabiletti ekonomıka jáne birtutas ult qalyptastyrý jolynda halqymyzǵa adal qyzmet etýdi jalǵastyramyz.
Búgingi Konstıtýsııa – qazaq dalasynda ejelden qalyptasqan quqyqtyq sana men memlekettik basqarý dástúriniń, taıpa ishinde tártip ornatyp, áleýmettik qatynastardy rettegen Ǵun jáne Saq dáýirindegi jazylmaǵan dala zańdarynyń; Túrik qaǵanatynyń «Tóre» zańdarynyń; Ortalyq Azııadaǵy quqyqtyq júıeniń úlgisine aınalǵan Shyńǵys hannyń «Uly Iаsa» zańynyń; Qazaq handyǵy kezindegi el basqarý, jer daýy, jesir daýy, qun tóleý, rýaralyq qatynas, áskerı mindetter naqty belgilengen quqyqtyq normalar – Qasym hannyń «Qasqa joly», Esim hannyń «Eski joly», Táýke hannyń «Jeti jarǵysynyń» zańdy jalǵasy. Bul – tek quqyqtyq qujat qana emes, tarıhı tájirıbe men memlekettilik rýhynyń sabaqtastyǵy. Elimizdiń quqyqtyq, demokratııalyq memleket retinde qalyptasýyndaǵy asa mańyzdy tarıhı beles.
Bul 30 jyl – tek mereıtoı emes, 30 jyl – bizdiń memleket retindegi ósýimizdiń, qıyndyqtardy jeńýimizdiń, aldaǵy maqsattarǵa jetýimizdiń kýágeri. Osynaý mereıli beleste biz Ata zańnyń ár sózi el múddesine jumys isteý úshin kúsh-jigerimizdi aıamaımyz. Aldaǵy ýaqytta da ondaǵy ár normanyń tolyq júzege asýy úshin osy qundylyqty qorǵap, damytý jolynda eńbek etemiz.
Ata zańdy ardaqtaý – bolashaqqa degen berik senimniń bastaýy. Konstıtýsııany bilý, ony qorǵaý – árbir azamattyń boryshy.
Serik EGIZBAEV,
Májilis depýtaty, «Aýyl» partııasynyń tóraǵasy