Ata zań jáne quqyq ústemdigi

Konstıtýsııa – tek nor­matıvtik mátin, zań emes, qoǵamda tarıhı qalyptasqan prınsıpter júıesin, tamyry tereń qundylyqtardy bekitetin, ıdeologııalyq sıpattaǵy ustanymdar qarastyrylǵan uzaq mer­zimdi baǵdarlamalyq qujat. Ata zańnyń erejelerinde adamgershilik jáne quqyq talaptary toǵysqan. Onyń normalarynda túrli sýbektilerdiń ortaq múddeleriniń ońtaıly tepe-teńdigi bekitilip, qoǵamdyq kelisim, halyq pikiri kórinis tapqan, ıaǵnı qoǵamdyq shart jasalǵan. Sol mámileni saqtaý, odan aýytqymaý – qoǵam men memlekettiń turaqty jáne qarqyndy damýynyń kepili.

О́tken úsh onjyldyqta elimiz­de tolyǵymen jańa zańnama qabyldandy jáne ony qoldaný tájirıbesi qalyptasty. Bul turaqty úrdiste Konstıtýsııanyń talaptary tıisti sýbektiler úshin basty shamshyraq bolyp keledi. Arnaıy ádebıetterde «tiri konstıtýsııa» degen uǵym kezdesedi, onyń máni konstıtýsııalyq erejeler qaǵaz júzinde qalyp qalmaı, kúndelikti ómirde barynsha júzege asyrylýy qajet.

Konstıtýsııanyń talaptaryn ómirge engizý – memlekettik organdardyń, uıymdar men aza­mattardyń ortaq mindeti. Prezıdent – Konstıtýsııanyń myz­ǵy­mastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostan­dyq­tarynyń nyshany ári kepili. Qoǵamdyq jáne memlekettik ómirdiń barlyq salasyn negizgi zańda kórsetilgen mindetterge saı damytý kezeń-kezeńimen iske asyrylyp keledi. Jyl saıynǵy Memleket basshysynyń Joldaýlary, tujyrymdamalar jáne ulttyq jobalar bul baǵyt­taǵy jumysqa tyń serpin berip, qarqynyn arttyryp otyrady.

Ishki jáne syrtqy suranystar eskerile otyryp, elimizde tórt ret konstıtýsııalyq reforma júrgizildi. 2022 jyly Memleket basshysynyń bastamasymen aýqymdy konstıtýsııalyq reforma respýblıkalyq referendým arqyly júzege asyryldy. Azamattyq qoǵam ókil­derimen aqyldasa otyryp, táýel­siz elimizdiń otyz jyldyq tájirıbesin eskerip, ozyq halyqaralyq praktıkaǵa súıengen prezıdenttik basqarý júıesin odan ári jańǵyrtýdy, Parlament pen jergilikti ókildi organdardyń rólin kúsheıtýdi, Úkimettiń quzyry men jaýapkershiligin nyǵaı­týdy, partııalyq, saılaý jáne quqyq qorǵaý jú­ıesiniń tıimdiligin arttyrýdy kózdeıtin ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar usynylyp, qoldaý tapty.

Oryn alǵan jańashyldyqtar qatarynda Konstıtýsııalyq sottyń qaıta qurylýyn erekshe atap ótýge bolady. Qazirgi zamanda qoldanystaǵy quqyqtyń sapasyna konstıtýsııalyq baqylaý jasaıtyn arnaıy organdar álem elderiniń basym kópshiliginde bar. Olardyń ataýyna jáne modeline qaramastan, júktelgen mıssııasy ortaq – konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etý. Kons­tıtýsııalyq erejeler zaman aǵymyna baılanysty ártúrli qyrynan kórinip, jańa bir maǵynalar berýi múmkin. Mysaly, keıingi jyldary aqparattyq tehnologııalardyń qarqyndy damýy­na baılanysty «sıfrlyq» quqyqtar degen termın paıda boldy. Keıbir elderde adamdardyń ınternetke qol jetkizý quqyǵy konstıtýsııada qarastyryldy. Bizdiń elimizde Konstıtýsııalyq sottyń keıbir sheshimderinde sıfrlyq quraldardyń adam quqyqtaryna áseri, odan týyn­daıtyn syn-qaterler jáne memlekettiń mindettemeleri sııaqty suraqtarǵa jaýaptar kózdeldi. Máselen, 2023 jyldyń 21 sáýirindegi №11 normatıvtik qaýlysynda árbir tulǵanyń jeke ómirge qol suǵylmaý, óziniń jáne otbasynyń qupııasy bolý, ar-namysy men abyroıly atynyń qorǵalý konstıtýsııalyq quqyǵy qazirgi zamanǵy kommýnıkasııalyq tehnologııalardy (áleýmettik jelilerdi, messendjerlerdi jáne basqa da ınternet-resýrstardy) paıdalana­tyn­d­ardy qosa alǵanda, aqparatty san alýan túr­li kózderde zańsyz taratýdan qorǵaıdy dep tú­sindirdi. Jalpy qaýlylarda baıandalǵan qu­qyq­­tyq ustanymdardy Konstıtýsııanyń jalǵa­sy dep aıtýǵa bolady jáne olar eń joǵary zań kú­shi­ne ıe.

Konstıtýsııalyq sot zańdar­dyń jáne ózge de aktilerdiń konstıtýsııalylyǵyn, ıaǵnı Ata zańǵa sáıkestigin tekseredi. Keı jaǵdaılarda azamattar «kons­tı­týsııalylyq» degen ne dep surap jatady. Mamandar arasynda bul máselege qatysty ár­túrli pikir bar. Olarǵa júginsek, konstıtýsııalylyq – quqyqtyq memlekettiń bas­ty prınsıpi; normatıvtik quqyqtyq jáne ózge quqyqtyq aktilerdiń konstıtýsııaǵa sáı­kestigi; quqyq ústemdigin, adam quqyqtarynyń basymdyǵyn, bılik tarmaqtarynyń bólinýin, halyqtyń basqarýyn jáne t.b. qundylyqtardy qamtıtyn keń maǵynaly uǵym.

Konstıtýsııalyq sot týraly Konstıtýsııalyq zańda bul organnyń quqyqtyq aktilerdi Kons­tıtýsııaǵa sáıkes­tigin tekserý­diń mynadaı ólshem­shart­­tary kózdelgen: normanyń mazmuny, aktiniń nysany, ony qabyl­daý, qol qoıý, jarııalaý jáne qoldanysqa engizý tártibi, mem­lekettik bıliktiń jeke tarmaq­tarǵa bólinýi, memlekettik organdar arasyndaǵy quzyrettiń arajigin ajyratý jaǵdaıy, aktige ýákiletti organdar bergen resmı túsindirmesi, sondaı-aq qalyptasqan quqyq qoldaný praktıkasy.

Osy ólshemsharttardyń arasynda daýlanyp otyrǵan normany mazmuny boıynsha tekserý ony jan-jaqty taldap, qabyldaý kezindegi zań shyǵarýshynyń maqsaty men oıyn zerdelep, anyqtalǵan zańnamalyq modelge konstıtýsııalyq baǵa berýdi bildiredi. Bul shyǵarmashylyq úderistiń shartty túrde birneshe satysyn bólip kórsetýge bolady.

Bastapqy satyda problema týdyrǵan quqyqtyq normanyń mazmuny anyqtalady. Belgili bir qoǵamdyq qatynastarǵa qatysa otyryp, tıisti sýbektiler ózderi normanyń mánin túsinip, sonyń aıasynda áreketter jasaıdy. Memlekettik organdar ustanymdaryn ózgelerge túsindiredi, sol túsinikke súıenip, sheshimder qabyldaıdy. Quqyq teorııasynda bul qyzmetti zańǵa túsindirme berý dep ataıdy. Osy baǵytta túsindirme berýdiń kóptegen ádis-tásili qalyptasqan. Zańgerlerdiń arasynda «eki zańger, úsh pikir» degen sózder jıi aıtylady. Árıne, kez kelgen zańger, ol sýdıa, prokýror, tergeýshi, advokat nemese ǵalym bolsyn, óziniń bilimi men tájirıbesine súıene otyryp, qandaı da bir zańdy ózinshe túsinedi jáne qoldanady.

Kóp jaǵdaıda azamattar basqa quqyq qorǵaý qural­daryn paıdalanǵannan soń Konstı­tý­sııa­­lyq sotqa sońǵy shara retinde shaǵymdanady. Konstıtýsııalyq sot, joǵaryda aıtylǵandaı, ótinishti qaraý kezinde normaǵa berilgen resmı túsindirmeni jáne el aýmaǵynda qalyptasqan quqyq qoldaný praktıkasyn eskeredi. Bul maqsatta ótinishke qosymsha retinde joldanǵan naqty ister boıynsha sot jáne basqa da organdardyń sheshimderi, Joǵarǵy sottyń tıisti taqyryptaǵy nor­matıvtik qaýlylary, ýákiletti organdardyń qorytyndylary – qundy materıal.

Mamandar arasynda «konstıtýsııa zańdarda ómir súredi» degen sóz bar. Konstıtýsııanyń kóptegen erejesi olardyń ómirge ený tetikterin retteıtin zańdar arqyly júzege asady. Sondyqtan ekinshi satyda kúmán týdyrǵan zań normasyna uıytqy, onyń ómirge kelýine sebepshi bolǵan konstıtýsııalyq norma men onyń mazmuny anyqtalady. Negizgi zańnyń ere­jelerine resmı túsindirme berý tek Konstıtýsııalyq sottyń ókilettigine jatqyzylǵan. Son­dyqtan Konstıtýsııa normalaryna basqa memlekettik organdar bergen túsindirmelermen Konstıtýsııalyq sottyń pikiri sáıkes kelmegen jaǵdaılarda, sońǵysyna basymdyq beriledi. Konstıtýsııalyq sot óz qyzmetinde memlekettiń eń qymbat qazynasy adam jáne onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary degen prınsıpke erekshe nazar aýdarady. Memleket qoǵamdyq tártipti jáne basqa qundylyqtardy qorǵaý maqsatynda engizgen shekteýler shamadan tys emes pe degen saýalǵa jaýap izdegen kezde bul sharalardyń mindeti, róli, beretin paıdasy, aýqymy, olardy qoldanǵan kezde tulǵa quqy­ǵy­nyń júzege asý deńgeıi, adamǵa tıgize­tin zııany, qatańdyǵy tómen shekteý­ler engizý múmkindigi tereń zerdelenedi.

Úshinshi satyda tekserilip otyrǵan quqyqtyq normanyń mazmuny onymen tyǵyz baılanysty joǵary turǵan konstı­týsııalyq erejelerdiń talaptarymen salystyrmaly túrde taldanyp, tıisti baǵa beriledi. Osylaısha Konstıtýsııalyq sot qaralyp jatqan zańdy kompleksti júıeli túrde zerdelep, oǵan Konstıtýsııaǵa sáıkes, sáıkes emes nemese ózi bergen túsindirmede saı degen sheshimder shyǵarady.

О́tken eki jarym jylda Kons­tıtýsııalyq sot tekserilgen quqyq normasynyń Konstıtýsııaǵa sáıkes emestigi týraly 18 norma­tıvtik qaýly qabyldady. О́mir boıyna bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottalǵandarǵa alǵashqy on jyl boıy jaqyndarymen uzaqmerzimdi kezdesýler bermeý shamadan tys dep tanyldy. Qylmystyq-prosestik kodekstiń bultartpaý sharasynyń qoldaný merzimi ótip ketse de seziktini kúzetpen ustaýdan bosatýdyń ornyna, kerisinshe, ony uzartýdy mindettegen ereje­siniń árkimniń jeke basynyń bostandyǵyna quqyǵyn buzatyny anyqtaldy. Osyndaı mysaldardy túrli saladaǵy zańdarǵa qatysty keltirýge bolady.

Konstıtýsııalyq sottyń tekserý nysanasy bolǵan quqyq normasyn ózi bergen túsin­dir­mede Konstıtýsııaǵa saı degen sheshimderine erekshe nazar aýdarǵym keledi. Nor­matıvtik qaýlynyń bul túri – mańyzdy jańalyq. Osylaısha Kons­tı­týsııalyq sotqa qolda­nys­taǵy zańdarǵa Konstıtý­sııa­nyń normalarymen tyǵyz baılanysta resmı túsindirme berý ókilettiligi júkteldi. Quqyq mamandary «zań­dardyń konstıtýsııalyq-quqyqtyq mazmuny» degen uǵymdy qalyptastyrǵan. Onyń paıda bolýy konstıtýsııalyq baqylaý organdarynyń qyzmetimen tikeleı baılanysty. О́tken ǵasyrdyń 50-jyldarynda Germanııanyń Federaldyq Konstıtýsııalyq soty zańdardyń konstıtýsııaǵa saı bolýy prezýmpsııasy olarǵa konstıtýsııalyq túsindirme berý ádisin qoldanýdy talap etedi dep atap ótti. Oǵan sáıkes, eger de túsindirme berýdiń ádisterin qoldaný arqyly zańnyń birneshe maǵynasy anyqtalatyn bolsa, onyń konstıtýsııaǵa barynsha saı nusqasyn tańdaý kerek. Sondyqtan bundaı sheshimderdi qabyldaý arqyly túrli túsinýge jol bergen zańnyń kúshin joımaı, ony saqtap qalyp, quqyq qoldaný praktıkasyn durys jolǵa baǵyt­taýǵa múmkindik týdy. Zańdy kons­tıtýsııalyq talaptarǵa qaı­shy dep taýyp, kúshinen aıyrý zańnamada bos oryndar paıda bolýyna jáne tıisti máselelerdiń retteýsiz qalýyna ákeledi, ıaǵnı quqyqtyq belgisizdik týyndaıdy. Osyndaı jaǵdaılarda zańǵa konstıtýsııalyq túsindirme berý – eń ońtaıly sheshim. Quqyqtyq saldary boıynsha ol norma konstıtýsııalyq emes degen sheshimge teń, ıaǵnı Kons­tıtýsııalyq sottyń zańǵa bergen túsindirmesi azamatqa qatysty qabyldanǵan quqyqtyq aktilerde kórinis tapqan basqa memlekettik organdardyń túsindirmesinen basqa bolǵan jaǵdaılarda bundaı aktiler prosestik zańnamaǵa saı qaıta qaraýǵa jatady.

Qurylǵan kezden bastap Konstıtýsııalyq sot birneshe ret mundaı normatıvtik qaýlylar qabyldady. Mysaly, bıylǵy 7 aqpandaǵy №66-NQ normatıvtik qaýlysynda Áleýmettik kodekstiń azamattarǵa jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý úshin eńbek ótilin esepteý tártibin retteıtin erejelerine konstıtýsııalyq túsindirme berildi. Kodekste eńbek ótiline jumys istemeıtin ananyń ǵana jas balalarǵa kútim jasaǵan ýaqyty esepteletini aıtylǵan (208-baby 1-tarmaǵynyń 8) tarmaqshasy). Konstıtýsııalyq sot bul máselege keńinen qarap, júıeli taldaý jasady. Onyń bergen konstıtýsııalyq-quqyqtyq túsindirmesine sáı­kes, negizgi zańnyń 27-babynda: «neke men otbasy, ana men áke jáne bala – memlekettiń qorǵaýynda», delingen. Neke-otbasy zańnamasynda otbasyn­daǵy erli-zaıyptylar quqyq­tarynyń teńdigi, otbasy ishindegi máselelerdi ózara kelisim arqyly sheshý qaǵıdattary bekitilgen. Eńbek zańnamasynda ata-ananyń óz tańdaýy boıynsha – jumys berýshiniń balanyń anasyna ne ákesine bala úsh jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty demalys berý mindeti qarastyrylǵan. Sondyqtan osy maqsatta jumys istemegen ata-anaǵa (tek anasyna emes, ákesine de) balaǵa tikeleı kútimdi júzege asyrǵan ýaqyty zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý úshin eńbek ótiline esepke alynýǵa tıis. Qazirgi tańda osy sanattaǵy ata-analarǵa qatysty quqyq qoldaný praktıkasy ózgerdi.

Joǵaryda aıtylǵandardy qorytyndylasaq, Qazaqstan Konstıtýsııasy ótken mereıli kezeńde qoǵam men memlekettiń turaqty jáne qarqyndy damýyna negiz bolyp keledi. Elimizde 2022 jyly ótkizilgen konstıtýsııalyq reforma bul úrdiske jańa serpin berip, tynys-tirshiliktiń barlyq salasyn jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan júıeli sharalardy qolǵa alýǵa múmkindik berdi. Ata zańnyń jasampaz áleýeti halyq ıgiligi jolynda basty baǵdar bolyp qala bermek jáne keshendi jumysty jalǵastyrýdy talap etedi.

Baqyt NURMUHANOV,

Konstıtýsııalyq sot tóraǵasynyń orynbasary