Aqań jáne ult qalamgerleri

Atalǵan maqalanyń aıryqsha jeńisi – jańa ókimet bas­shy­lyǵyna («Jızn nasıonal­­­nos­teı» gazeti – Ult isteri komıs­­­sarıa­­ty­nyń úni) qazaq halqynyń tóńkeristi qalaı qabyl­daǵanyn dáleldi túrde jet­­kizýi jáne bolshevızm qaǵıda­laryndaǵy qatelikterdi uǵyndyrýy der edik. Osy oraıda A.Baıtursynuly bylaı dep jazdy: «Qazaqtar aqpan ózgerisin zor qýanyshpen, al qazan tóńkerisin zor qorqynyshpen qarsy aldy. Alǵashqysynyń qýanyshty bolatyn sebebi: birinshiden, ol halyqty patshalyq ezgi men zorlyqtan qutqardy, ekinshiden, eldiń ejelden kele jatqan ózin-ózi bıleý armanyn júzege asyrýǵa degen úmitti bekem etti. Ekinshisiniń túsiniksiz bolatynyn dáleldeý op-ońaı: qazaqta kapıtalızm de, taptyq jiktelis te, jekemenshik te joq. Munda el múddesi ortaq, ıgilik ortaq. Teorııa júzindegi sosıalızm men kommýnızm týraly biz oılanǵan emespiz, óıtkeni tipti patsha ókimeti tusynda orys tekti jumysshylar men krestıandar ıelengen azamattyq quqyq qazaqta is júzinde bolǵan emes».

Ahmet maqalasynyń tujyrymy tómen­degideı.

Birinshiden, jańa ókimettiń urany – izgi, kózdegeni teńdik bolsa, ol bárin teń dárejede – shyndyqpen oraılas qursyn.

Ekinshiden, teorııa – tájirıbeniń arqasynda ǵana teorııa, ol qatyp-sembeýi kerek, endeshe kópultty memleket qurý qısyny negizgi ulttardyń suranymy men múddesin eskerýi qajet.

Biz Alash zııalylarynyń patsha ókimeti men bolshevızm tusyndaǵy taktıkalyq áreketin ulttyq múdde qaǵı­daty deı alamyz. Tóńkeris pen Alash arasyndaǵy «Qytaı qorǵanyn» sońǵysynyń teńdigin, múddesin saqtaı otyryp qalaı alyp tastaýǵa bolatynyn talqylaǵan A.Baıtursynulynyń endigi bir eleýli eńbegi «Qalam qaıratkerleriniń jaıynan» dep atalady. Ol 1922 jyly 8 shildede «Eńbekshil qazaq» (búgingi «Egemen Qazaqstan»)gazetinde jarııalanǵan. Bul shaqta Aqań keńestik bıliktiń mán-jaıyn óz kózimen kórip úlgergen edi.

Maqala mazmunynan ańǵarylatyn jaı: 1922 jyly maýsym aıynda sol kezdegi Qazaqstan astanasy Orynborda jazýshylar sezin ótkizý kózdelgen. Biraq belgilengen ýaqytta bar bolǵany «úsh-aq kisi» kelgendikten, jıyn ótpeı qalǵan.

Álbette, bul sezdi josparlaýǵa Alash zııalylary muryndyq bolǵan. Osylaı deýge A.Baıtursynulynyń atalǵan maqalasy bultartpas derek usta­tady. Tipti osy eńbek sezde jasalynýǵa tıis bas baıandamanyń qysqartylǵan nusqasy da bolýy múmkin. О́ıtkeni munda baǵdar alar oı, aǵymdaǵy máseleler týra­ly tujyrymdamalar bar.

Alǵash «sezd ne úshin kerek edi?» degen suraqqa jaýap izdeıik. Máskeý jaqtan soqqan proletkýlttiń qubyla soqqan jeli shaǵynda aqyn-jazýshylardyń basyn qosyp, negizgi baǵyttardy anyqtaý jáne ony keńes ókimetiniń shyndyǵyna saı qurý mańyzdy is bolatyn. Sezdi shaqyrý osy qazaq ádebıetin qorǵaý men qamqorlyqqa alýdyń úlken sharasy edi.

Biraq osy ıgi iske, ıakı mańyzdy jıynǵa nege qalamgerler jınalmady? Ahmet maqalasynda aqyn-jazýshy­lar­dyń kelmeýiniń tórt sebebin bylaısha baıyptaıdy: «…Bir jaǵynan jol qarajatyna qarjy joqtyǵy sebep bolǵan shyǵar; ekinshi jaǵynan Júsipbek joldas sııaqty «kereksiz sıez» deýshilik te sebep bolǵan shyǵar; úshinshi jaǵynan qazaq qaıratkerleriniń Orynbor qalasynan qarańǵy úıden jaman qashatyndyǵy sebep bolǵan shyǵar; tórtinshi jaǵynan ózgeris ýaqytynda qaırat joly ózgerip, qarqyn beti qaıtqany sebep bolǵan shyǵar».

Aǵartýshy sońǵy eki sebep («shyǵar») – sheshýshi sebep degen qorytyndy jasaıdy. Bulardan, Álıhan Bókeıhan jazatyndaı, «qalamnyń ushyn mújiltken» (senzýrany sezdiredi) oı da ańǵarylady. Qalamgerdiń «Orynbor qalasynan «qarańǵy úıden jaman qashatyndyǵy» degeni – uǵymdy tolyqtyrǵan naqyl ǵana emes, belgili bir maqsatty kózdegen tujyrym. Iаkı Orynbordyń qarańǵy úı ekeni de ras, bolshevızm dúrbisimen qaraǵanda ultqa janashyr jazýshynyń  jaman ekeni shyndyq. Aqań tujyrymy «jamandy» kinálap turǵan joq, jaǵ­daıdy túsindirip tur.

Ahmet Baıtursynuly – aǵartýshy kúresker. Sondyqtan ol jańa ókimetke jáne rýhanı máselelerdi saralaýǵa qabileti az saıasatkerlerge qazaq qalam­ger­leriniń qaıdan jáne qaıtip shyqqanyn qarapaıym tilmen, retimen táptishteýdi artyq sanamaıdy (ol shaqta aıryqsha qazaqsha materıaldar bılik basyndaǵy tildi bilmeıtinderge aýdarylyp beril­gen). Qaıratker bylaı dep jazady: «1) Qazaq qalam qaıratkerleri orystyń qorlyq kórgen, taıaq jegen, orystyń tabanynda ezilgen jurttan týǵan; 2) Qazaq qalam qaıratkerleri qazaq basyna qıyn-qystaý bar zaman túsip, ústin torlap, qaıǵy bulty qaptaǵan shaqta shyqqan».

Osy tezıs – josparlanǵan sezde Aqań máseleni qaı turǵydan qarastyrmaq bolǵanyn aıqyn ańǵartady. Buǵan qarap, aǵartýshyny qııalshyl (ýtopıst) nemese keńes shyndyǵyna múlde qaıshy oı aıtýshy deý qısynsyz. Qazaqtyń óz taǵdyry hám tarıhy bar, sondyqtan rýha­nı máseleleri soǵan sáıkes sheshilýi qajet degen paıym, túptep kelgende, marksızm ilimine kereǵar emes edi. Osy jaıdy A.Baıtursynuly tómendegishe túsindiredi: «Qul bolǵan halyqtan týyp, quldyqtyń qorlyq, zorlyǵyn kórip otyryp, qazaq qalam qaıratkerleri qalamyn ultynyń aýyryn jeńildetý, aýrýyn azaıtý jolyna jumsamasqa múmkin emes. Olaı bolmaǵan bolsa, onda tabıǵat zańynan tysqary, adamnan shoshqa, shoshqadan kúshik týǵan sııaqty bolyp shyǵady».

Aqańnyń maqaladaǵy dilgir pikiri – tóńkeris pen Alash jazýshysynyń arasy. Qalamger «álimsaqtan beri kámónest emes… qazaqtyń baýyrmal qalam qaıratkerin» tóńkeris nelikten daǵdarǵanyn zerdeleıdi. Daǵdarysqa sebepshi – tótennen basqa baǵyttyń bastalýy ekenin dáleldeıdi. Osy rette ol daǵdarys sebebine mán bermeı, urandatýdy qalaǵan sholaq belsen­dilerdiń jaıyn: «Qazaqstanǵa ulyq bolǵandardyń laǵýy – tóńkeris bolsa, istiń bári ózinen ózi ózgerip ketetindeı kórýi. Qalypty ózgertetin adamnyń isi, ıaǵnı jumsaıtyn kúshi, qaıraty, isi, bilimi ekendigin (olar) oılamady», dep sıpattaıdy. Qalamgerdiń paıymynsha, osyndaılardyń artynan erse, qazaq el bolýdan qalady. Jańa ókimet qazaqty qurtý úshin qurylmaǵany ras bolsa, tóńkeristi tóńkerý dep túsinetin ulyqtar baýyrmal Alash balasyna ǵana emes, keńes bıliginiń ózine de jaý. Endi ne istemekke kerek? …Qazaqtyń kórgen qorlyǵyn, zorlyǵyn aıtatyn adam bolsa, aýyzǵa qaǵyp sóıletpeıtindeı boldy. «Qazaq ózgeris úshin qurban bolsa, nesi qurıdy?» deýshi bolsa, arqaǵa qaǵyp, durys pikir osy deıdi. Solaı bolyp turǵanda qazaqtyń jurtshyl, ultshyl, baýyrmal qalam qaıratkerleri qalaısha belsenip, qalam qaıratyna kirispek? Qalaı qalamdy qolǵa alýǵa kóńili sha­ýyp, yqylasy túspek?» deıdi Aqań. Bul – ári suraq, ári jaýap.

Qoǵamdaǵy kúrdeli úderisterdi tereńinen túsingen aǵartýshy: «Qalam qaıratkeri jolyn tastap, kóringen jolaýshyǵa ere beretin buralqy ıt emes. Baýyrmal bolyp qalǵan qazaq qalam qaıratkerleri, ıa boıaýmen túsin ózgertip, ıa tileýmen túgin ózgertip bıbaýyrmal bolmasa, naq ishin ózgertip bıbaýyrmal úkimettiń yńǵaıymen bolyp, qazaqty basqalar pisirip jesin, shıki jesin, úndemeı qarap otyrý kerek, ne baýyrmal degen sózdi basqalar aýyr maǵynada aıtsa da, qazaq azamattary aýyrlamaı, qazaqtyń sózin qaımyqpaı sóıleýi kerek», dep jazady.

Aǵartýshy bılik basyndaǵylarǵa mynany usynady: birinshiden, qazaqtyń óz ishin teńestirý – elge «jik salý», odan góri mádenıetin ózge ulttarmen teńestirý qajet; ekinshiden, úkimet «mádenıeti jetilgenshe qazaqty basqa­lardyń zorlyǵynan qorǵaýy» jón; úshinshiden, «qazaq jem bolýdan túbinde dekret qýatymen qutylmaıdy, mádenıet qýatymen qutylady»; tórtinshiden, «úkimet mindeti – qazaq qalamgerlerin ózge jumystan alyp, óz jumysyna salý». Árıne, aǵartýshy bulardy bılik tutqasyndaǵylarǵa ýltımatým etip qoımaıdy (jaǵdaı málim). Usynysty jetkizý barysynda «qazaqtyń jaqsy bolmaǵyna sen de múddeli bolsańshy» deıdi...

Shúkir, qazir óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetti. Ýaqyt qaı kezeńde de til, dil, jalpy rýhanııat máselesin oraıly sheshýdi qoǵamǵa, atqarýshy bılikke júkteıdi. О́zekti jaıtty halyqqa taldap-tarazylap kórsetý, qısaıǵandy ispen de, sózben de túzeý, jalpyulttyq mámile jolyn dáıekteý – eń áýeli zııalylardyń, sonyń ishinde qalam ustaǵan aǵaıynnyń abyroıly mindeti.

Bolshevızmniń kúrdeli kezeńinde jarııa etilgen Aqań oıy, tujyrymdamasy osyny aıqyndaıdy.

Dıhan Qamzabekuly