Aıbyndy antropolog

Toqsan bestiń tuǵyryna shyqqan akademık Orazaq Smaǵulov 70 jyldan astam týǵan halqymyzdyń bıologııalyq-antro­pologııalyq tarıhyn zert­tep keledi. Sonyń nátı­je­sin­de 16 monografııa men 350 ǵylymı, tanymdyq maqala jazyp, ultymyzdyń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy kemi 50 ǵasyrlyq shyǵý tegi men tarıhı qaınar kózderin negizdedi. Osy týraly Azııa, Eýropa, Amerıka antro­po­logteriniń eleýli ǵylymı forýmdarynda baıandama jasady.

Antropologııa salasynyń kóshbasshysy 1930 jyly 1 qazanda Qostanaıdyń Meńdiqara topyraǵynda dúnıege kelip, keńestik qýǵyn-súrginniń de, ashtyq-joqtyqtyń da, fashızmge qarsy soǵystyń da qasiretin jastaı tartty. Ǵylymǵa degen yntasy júregine erte uıalady. Qıyndyqqa moıymaı, Máskeýge attanyp, antropologııa salasyn tańdap oqý – sol zamanda batyl qadam edi.

Siz ben biz «qazaq kim?», «shyǵý tegi qaıdan?» dep óz-ózimizge suraq qoısaq, onyń jaýabyn akademık O.Smaǵulov kitaptarynan tabarymyz da aqıqat.

Ǵalym Sh.Sh. Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtyna (ol kez­degi ataýy) 1956 jyly kúzde keldi. Qazaq KSR Ǵylym akademııasyna ınstıtýt dırektory Aqaı Núsipbekov ony tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty I.Zaharova basqaratyn etnografııa bólimine kishi ǵylymı qyzmetker etip qabyldaıdy. Bul bólimde Á.H.Marǵulan, R.Hodjaeva, V.Vostrov, E.Masanov, M.Muqanov syndy ǵalymdar men aspırant H.Arǵynbaev qyzmet isteıtin. Bir jyldan keıin bólimdi Álkeı Marǵulan basqarady. Ol kezde ınstıtýtta Iý.Iýdın, Iý.Zýev, E.I.Ageeva, M.Q.Qadyrbaev, H.Alpysbaev, K.Aqyshev, A.G.Maksımova, t.b. qyzmet etetin.

Jas zertteýshi 1974–1975 jyldary tórt aı Úndistannyń endogamıkalyq popýlıasııalaryn zertteý (antropologııalyq) ekspedısııasyna qatysyp, eleýli tájirıbe jınaıdy.

Orazaq Smaǵulov ınstıtýtta uzaq jyl eńbek etip, qazaq antropologııa ǵylymı mektebin qalyptastyrdy. Araǵa jyldar salyp antropologııalyq zert­teýlerdi júıeli túrde damyt­qan ǵalym deńgeıine kóte­rildi. Ol tek antropologııa ǵylymyna ǵana emes, tarıh, etnologııa, arheologııa sııaqty salalardyń damýyna da zor yqpal etti. Antro­po­logtiń ǵylymı eńbekteri qazaq halqynyń etnıkalyq tarıhyn tereń túsinýge múmkindik berdi. Akademık myna ǵylymı baǵyt­tar­dy eńserdi.

Birinshiden, qazaq halqynyń etnogenezi men antropologııalyq kelbetin anyqtaý baǵytyn aı­qyn­dady. Kóp jyl antropo­metrııa­lyq zertteýler júrgizip, qazaq halqynyń morfologııalyq erekshelikterin anyqtady. Onyń eńbekterinde qazaqtardyń fı­zı­kalyq tıpi túrkilik, moń­ǵol­dyq jáne eýropeoıdtik ele­ment­ter­diń toǵysýynan qalyp­tas­qany dáleldendi.

Ekinshiden, tarıhı-antropo­lo­gııalyq salystyrýlar baǵytyn ilgeriletti. Ǵalym kóne qańqa materıaldaryna súıene otyryp, saq, ǵun, túrki jáne ortaǵasyrlyq kezeń halyqtarynyń antropo­lo­gııa­lyq qurylymyn zerttedi. Bul arqyly qazirgi qazaq halqynyń tarıhı bastaýyn kóne etnostarmen sabaqtastyra dáleldedi.

Úshinshiden, etnıkalyq úderis­teri antropologııa arqyly júıeli zerttedi. Ǵalymnyń osy baǵytta jasaǵan ǵylymı tujy­rym­­dary – etnologııa men tarıh ǵylymyna qosymsha derek­kóz, qazaq etnogenezin pánaralyq turǵydan zertteýde izashar is.

Ǵalymnyń aıtýly eńbekteri: «Naselenıe Kazahstana ot epohı bronzy do sovremennostı» (1970), «Etnıcheskaıa geneografııa Kazahstana» (1970), «Etnıcheskaıa antropologııa Kazahstana» (1982), «Etnıcheskaıa odontologııa Kazahstana» (1989), «Etnıcheskaıa dermatoglıfıka kazahov» (2005), «Proıshojdenıe kazahskogo naroda» (2007), «Proıshojdenıe kazahskogo naroda» (2017), «Qazaqtyń aıbarly dıssıdenti» (2020), «Qazaq halqy jáne ata tegi» (2020) t.b. Bul kitaptar Qazaqstandaǵy etnoantro­po­logııalyq zertteý­lerdiń teorııa­lyq-metodologııalyq negizin qalady.

Orazaq Smaǵulov Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi retinde kóptegen halyqaralyq ǵylymı konferensııalarda Qazaqstan atynan baıandama jasap, otandyq antropologııanyń álemdik ǵy­lymǵa qosqan úlesin pash etti.

1977 jyly Orekeńniń qazirgi qazaqtardyń AV0 qan toptary, MNSs jáne rezýs-faktory týra­ly kóp jylǵy zertteýlerdiń nátıjeleri berilgen «Qazaqstan­nyń etnıkalyq genogeografııa­sy» atty áıgili monografııa­sy jaryq kórdi. Alaıda «Akademkniga» júıesinde birne­she aıdan keıin kitap saty­lym­nan alynyp, jına­lyp, Ǵylym akademııasy aýla­synda órteldi. Ǵalym kóp­jyl­­dyq eńbeginiń jalynǵa oran­­ǵa­nyn «Naýka» baspasynyń baspa­hanasyna qaraǵan ınstıtýt terezesinen qarap turdy... Aýyr jaǵdaı, biraq tarıhı shyndyq osy. Ǵalymnyń zertteýshilik aıbyny, tekke tereńdegen aldaspan qaǵıdaty keńes ıdeologterin shoshytty.

O. Smaǵulovtyń osy kitabyn­da qazaqtyń tarıhı rýlyq qu­ry­ly­my aıtylǵandyqtan, Qazaq KSR kompartııasy ony «saıası senimsiz» dep aıyptady. Kitapta qazirgi qazaqtardyń genetıkalyq polımorfızmine sáıkes popýlıasııa qurylymy birtekti, onda eshqandaı popýlıasııa ishilik bólinisterdi anyqtaýǵa múm­kindik joq degen tujyrym jasal­ǵan edi. Iаǵnı qazaqty qan toby boıynsha júzge, rýǵa bólý­ge negiz joq delindi. Bul kitap Táýelsizdik jyldary (1992 jyly) qaıta qalpyna keltirildi.

Qazaqstanda antropologııa salasy derbes ǵylymı mektep retinde Orazaq Smaǵulovtyń eńbegimen qalyptasty. Ol kóptegen ǵylymı-zertteý jobalaryn júzege asyryp, ulttyq ǵylymı kadrlardy daıarlaýǵa erekshe úles qosty. Ǵalymnyń jetekshiligimen daıarlanǵan dıssertasııalyq zertteýler men monografııalar otandyq ǵylym­nyń qundy qoryna aınaldy.

Búginge deıin qoldanysta júrgen «kóshpeli», «nomad» termınderinen týyndaıtyn ǵylymı, saıası adasýshylyq jóninde akademık bylaı deıdi: «Bul termınniń mán-maǵynasyn olar shyn máninde uǵynbaıdy, ony qazaq órkenıetiniń «shyńy» retinde kórsetedi. Naqty aıtsaq, bul termındi Qazaqstan tarıhyna qatysty qoldaný – qazaq halqynyń obektıvti tarıhyn jasyryn túrde qorlaý».

Akademık Smaǵulovty alań­datatyn taǵy bir másele – ǵalym­dar jıi qoldanatyn «glottogenez» (ıaǵnı tilderdiń shyǵý tegi týraly) termınin ejelgi qazaq tarıhy men lıngvıstıkasyna qoldanýdyń eshqandaı ǵylymı mán-maǵynasy joq ekeni. Alfavıt tarıhyna sholý jasaǵan Orekeń ejelgi shýmer, orhon-enıseı mórli jazýyn tapqan túpki túrki qazaq halqynyń da tektilik negizi ekenine kóp dálel keltiredi.

Antropolog ǵalymdy tol­ǵan­­dyryp júrgen ózekti jaıt – arheologter ashqan qola dáýirinen bergi tarıhı eldi mekenderdiń ataý­laryn oqýlyqtarda qate jazyl­ǵany. «Afanasev», «Andronov», «Okýnov», «Denısovka» syndy jasandy ataýlardyń túrkiniń altyn besigi – Altaıǵa eshbir qatysy joq ekendigi.

Orekeń ózekti oılardy tóte­­sinen kóterip: «Elimizde antro­­pologııalyq materıal­dar­ǵa (Abaq-Baıtaq, t.b.) degen vandalızmge qashan shek qoıylar eken!» degen suraq qoıyp, tıisti memlekettik mekemeler men ǵalymdardan jaýap kútedi. Ásire­se sońǵy jyl­darda «Altyn adam» izdeý naý­qan­ǵa aınalǵan kezdegi qazba jumys­taryna kóńili tolmaıtynyn ashyq aıtty. Akademıktiń ǵylymdaǵy batyldyǵy, táýekel­shil­digi, qaǵıdat­shyl­dyǵy, talap­shyl­­­dyǵy ultqa adal qyzmet etýdiń ozyq úlgisi. Tarıh pen antropo­logııadaǵy abyz aqsaqal­dy jas býynǵa tanymaldandyrý, sondaı-aq ulanǵaıyr eńbegin joǵary memlekettik marapatpen qurmet kórsetý – barshamyzdyń ortaq boryshymyz.

Akademık Orazaq Smaǵulov – qazaq antropologııasyndaǵy ańyz adam. Onyń tereń ǵylymı ustanymy men zııalylyǵy – zamandastarymyzǵa, jastarǵa ónege.

Zııabek Qabyldınov,

Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas dırektory, UǴA akademıgi