1969 jyldyń sáýir aıynyń ortasynda «Aqkól» sovhozynyń dırektory Hamıt Mýsınniń qolyna hat tasýshy qyz ortasynda qyzyl jolaǵy bar úlkendeý kelgen konvertti ustatty. Hamıt konvertti olaı-bulaı ustap otyrdy da: «Qalqam, myna hat úkimet tarapynan kelgen sııaqty. Belindegi belbeýi qyzyl eken», – degenshe, hat tasýshy qyz shyǵyp ta ketken edi. Konvertti eppen ashyp, ishinen bir paraq qaǵazdy alyp, oqı bastady: «Ýkraına Kompartııasy Qyrym oblystyq komıteti men eńbekshiler depýtattary oblystyq keńesiniń atqarý komıteti, Qyrym partızandary qoǵamy sizge mynany habarlaýdy ózine abyroı sanaıdy. Aldaǵy 7-10 mamyrda Qyrym partızandarynyń dástúrli konferensııasy ótedi. Sizdiń sovhozda qyzmet etetin Qısa Qusaıynovty osy konferensııaǵa qatysýǵa jiberýińizdi suraımyz», – delinipti hatta. Munan ári onda Qısa Qusaıynovtyń 1941-1944 jyldary Qyrymda partızan otrıadynda bolǵanyn, partızandardyń arnaýly tobynda áýeli barlaýshy, odan keıin vzvod basqarǵanyn baıandapty. Konferensııa oblys ortalyǵy – Sımferopol qalasynda ótetinin jazypty.
Ile osyndaı hat Qısanyń óz atyna joldanypty. «Qymbatty Qısa Qusaıynov joldas! Ýkraına Kompartııasy Qyrym oblystyq komıteti men eńbekshiler depýtattary oblystyq keńesiniń atqarý komıteti sizdi, partızan qozǵalysynyń ardagerin bizdiń kún sáýleli Qyrym túbeginiń nemis-fashıst basqynshylarynan tolyq azat etilgeniniń 25 jyldyǵymen shyn júrekten qyzý quttyqtaıdy. Qyrym halqynyń esinde halyq kekshilderiniń teńdesi joq erligi máńgi qalady», – delingen hatta.
Sonaý alystaǵy Qyrymnan kelgen eki hattyń syry osyndaı. Soǵystan keıin eńbek jolyn týǵan aýylynda esepshilikpen jalǵastyrǵan maıdangerdiń Qyrymda partızandyq etkenin jurt bile bermegen-di. Erteńinde Q.Qusaıynov jolǵa jınaldy. 1941-1944 jyldary partızandyq etken óńirdi kórýge, qandykóılek dostarymen kezdesýge asyqty.
...Soǵys aldynda qazirgi Bógenbaı aýylyndaǵy oblystaǵy baıyrǵy sovhozdardyń birinen sanalǵan «Novotroısk» sharýashylyǵynda bas býhgalter bolyp júrgen Qısa Qusaıynov maıdanǵa shaqyryldy. Ortalyqtyń uıǵarymymen jaýdyń alys tylyna – Qyrymǵa desant retinde túsirildi. Partızan otrıady úkimettiń erekshe tapsyrmasymen áskerı qımyldar júrgizip, dushpannyń tylynda onyń beıbereketin shyǵarýǵa, Qyrymdaǵy jerasty úńgirlerin paıdalanyp, shabýyldar uıymdastyrýǵa tıis boldy. Sol jerde soǵystyń basynda-aq jeti partızan otrıady jasaqtalǵan-dy. Al quramyna Qusaıynovtar engen partızandardyń arnaýly toby taýly óńirde erekshe jattyǵý-daıarlyqtan ótip baryp, jaý tylyna parashıýtpen túsirildi. Bular Soltústik Qyrym partızan quramasyna qosyldy.
Partızandar nemistiń aldyńǵy armııalary uzap, shyǵysqa qaraı entelep bara jatqanynda, tylynda soqqyny bir sát toqtatpady. Kúnde reıd. Kúnde tutqıyldan shabýyl. Jaýmen shaıqasýdyń ártúrli tásilderin qoldanyp, ne kerek, dushpanǵa maza bermedi. Nemister basyp alǵan jerlerge olardyń áskerı formasyn kıip, qarýyn asynyp tereń enip, talaı oıran salyp ta júrdi. Áýelde barlaýshy bolǵan Qısa Qusaıynov jergilikti polısaılar men nemister arasynda alaýyzdyq, iritki salý amaldaryn da ıgerdi.
Birde, Qısa bastaǵan barlaýshylar qala mańyndaǵy sharýashylyqtardyń birinde dushpannyń iri qarý-jaraq qoımasyn jasaǵanyn anyqtaıdy. Otrıad basshylyǵy sol qoımany tartyp alyp, qarýlaný kerektigin aıtyp buıryq beredi. Tapsyrmany oryndaýdyń qolaıly kezi – tún. Kózge túrtse de túk kórinbeıtin qarańǵy túnde barlaýshylar jergilikti polısaılar formasyn kıip, sharýashylyq aımaǵyna úsh qatar sozylǵan kedergi symdardy úze otyryp enip, qoımanyń kúzetin joıyp, qarý-jaraqty múmkindiginshe tıep alyp, lagerge bet alady. Keterde qoımaǵa baıaý áreket etetin mına tósep ketedi. Bári oıdaǵydaı boldy. Qarý-jaraq partızandar lagerine jetkizildi. Bir kezde tóńirekti dúr silkindirgen jarylys taýdy jańǵyrtty. Tipti, Sımferopol qalasyndaǵy nemis garnızony tún uıqysynan shoshyp oıanyp, ne isterin bilmeı qaldy...
Jaý jaǵy Qyrym taýlarynda, onyń jerasty úńgirlerinde partızandar áreket jasap júrgenin biledi. Joǵary jaqtan partızandardy túbekten qýyp shyǵyp, talqandaý jóninde talaı buıryq tússe de, nemister bul mindetti oryndaı alatyn emes. Kútpegen jerden reıd-shabýyl. Ábden zyǵyrdany qaınasa da, dármeni joqtaı. Partızan quramasynyń basshylyǵy ár otrıadtan saqtyqty talap etti. Buıryq – zań! Adam shyǵynyna múmkindiginshe jol bermeý – bul da buıryq.
Partızan quramasynyń komandıri P.Iаmpolskıı bir kúni partızan vzvod komandıri Q.Qusaıynovty shaqyryp alyp, jańa tapsyrma júkteıdi: urys sala otyryp, barlaý jasaý, qundy derekter bere alatyn «til» ákelý kerek. Árıne, tapsyrma aýyr. Qarsy aldyndaǵy Sımferopol qalasyndaǵy jaý garnızonynyń kúshi, sóz joq, basym. Urys salýǵa partızandardan vzvod qana qatysady. Sımferopoldaǵy jaý kúshi qansha? Ázirshe ony bilý múmkin emes, sondyqtan, urys sala otyryp, dushpan kúshin anyqtaý. Qısa vzvodyna tapsyrmany pysyqtap alǵan soń qundy derekter bere alatyn «til» ustaýdy kimge júktesem eken dep oılanyp qaldy. Vzvodtaǵy belgili bolǵan barlaýshy Temir Ǵaınov esine oraldy. «Temir, beri kel. Bizge úlken ofıserdiń bireýin qaıtsek te qolǵa túsirip, jetkizýimiz kerek. Qazir shabýylǵa shyǵamyz. Qasymnan bir-eki eli qalma!» dep Qyrym tatarynan shyqqan Temirge oıyn jetkizdi...
Qarańǵy túnde joryqqa shyqqan partızandar áýeli jaýdyń kommýnıkasııalaryn buzdy, qarý-jaraq qoımasyna, baılanys júıelerine shabýyl jasady. Osylaı dushpannyń úreıin alyp, Sımferopoldiń batys jaǵynan oryn tepti. Ǵaınovty qasyna eki partızandy qosyp alýǵa jiberdi. Temir de er eken. Nemistiń bir polkovnıgin qolǵa túsirip, súırelep jetkizdi. Komandır Qısanyń qýanǵany sonshalyq, aıqaılap jiberdi. «Jaraısyń, baýyrym! Tez keri sheginińder, shtabqa!» – dep buıyrdy. О́zi partızandarmen barlaı otyryp, shabýyl jasaý úshin qalyp qoıdy.
Temirjoldardy talqandaý – nemistiń batystan tyń kúsh ákelýin kesheýildetti. Partızandar Sımferopoldi baqylaýda ustap turdy. Munyń sońy 1943 jyly qyrkúıekte «rels soǵysyna» ulasty. Partızan otrıadtarynan buzǵyshtar, búldirgishter iriktelip alyndy. Munyń ishinde Qısanyń vzvody da boldy. Qyrym taýlary men úńgirlerinde partızandar kózdi jumyp qoıyp tabatyn joldar da, jan baspaǵan aýyr soqpaqtar da boldy. Saper-mına tóseýshilerdiń jolyn jaý otrıadtary, polısaılar bógedi. Aýyl joldardan oralmaǵandar da az bolmady. Soǵys shyǵynsyz, qurbandyqsyz bolmaıdy degen osy shyǵar. Biraq «rels soǵysy» qanshama aýyr, qıyn bolǵanymen, Qyrym arqyly dushpannyń Kýban jáne Dondaǵy áskerler tobyn jalǵastyryp turǵan jalǵyz temirjol magıstrali uzaq ýaqyt boıy isten shyqty. Kópirler, jaý eshelondary kele jatqan temirjoldar qıratyldy. Sımferopolǵa dushpan syrttan kúsh jetkize almady. Nemister ormandardy múldem órtep jiberýge tyrysty, biraq munysynan da eshteńe shyqpady.
Partızandar Zýıa ormanynyń ishindegi Qalam Baıre jazyǵynda basqynshylarmen betpe-bet kezdesti. Bul shaıqasta partızandar jeńip shyqty. 1944 jyly 14 sáýirde olar Sımferopolǵa endi. Teńizshilermen, jaıaý áskerlermen tize qosa otyryp, Qyrymnyń ortalyǵy jaýdan tolyq azat etildi. Qyrym azat etilgen soń, partızan-barlaýshy Qısa Qusaıynov keńes áskerleriniń quramynda Batys Ýkraınany, Polshany azat etýge qatysty. 1945 jyly qyrkúıekte elge oralyp, burynǵy qyzmetin jalǵastyrdy. Uzaq ýaqyt «Aqkólde» bas býhgalter bolyp, dúnıe saldy. Qyrym partızanymen osydan 40 jyl buryn Aqkólde kezdesip, joǵaryda baıandalǵan joryqtar týraly áńgimelerin jazyp alǵan edim.
Tóleýbek QOŃYR.
PAVLODAR.