Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda Alataý qalasyn zamanaýı sıfrly ortalyqqa aınaldyrý jóninde bastama kóterdi. Bul tujyrymdama ǵylymı ortada keńinen talqylanyp otyrǵan «smart qala» modeline sáıkes keledi. Mundaı shaharlarda jańa tehnologııalar kólik júıesin jeńildetip, energııany únemdeýmen ǵana shektelmeıdi, sonymen birge adamdardyń kúndelikti ómirine de yqpal etedi. Aıtalyq qaýipsizdik kúsheıedi, qyzmetter qoljetimdi bola túsedi. Biraq bunymen qatar qupııalylyq pen áleýmettik teńsizdik sııaqty jańa máseleler de kún tártibine kóterilýi múmkin. Sondyqtan sıfrly qalanyń shynaıy múmkindikterin, onyń qoǵamǵa beretin paıdasy men týdyratyn qaterlerin zerdelep kórdik.
Aqyldy qalanyń artyqshylyǵy
«Smart qala» uǵymy búginde kóptegen elderdiń damý strategııasynyń ózegine aınaldy. Bul – tek zamanaýı tehnologııalardy engizý ǵana emes, sonymen birge qalalyq ómirdiń jańa sapalyq deńgeıin qalyptastyrýdyń tásili. Mundaı modeldiń basty artyqshylyǵy kólik pen baılanys júıesinde baıqalady. Intellektýaldy baǵdarshamdar, aqyldy turaq júıeleri, derekterge negizdelgen qoǵamdyq kólik kestesi keptelisterdi azaıtyp, ýaqytty únemdeýge múmkindik beredi. Máselen, Sıngapýr naqty ýaqyttaǵy derekterdi paıdalaný arqyly kólik qozǵalysyn rettep, megapolıstiń basty túıtkilderiniń birin sheship otyr. Buǵan qosa, kólik tıimdiligi artqan saıyn ekologııalyq ahýal da jaqsarady, óıtkeni artyq otyn shyǵyny men aýaǵa bólinetin qaldyqtar azaıady.
Qaýipsizdik salasy da qam-qareketsiz qalmaıdy. Jınalǵan derekterdi taldaý arqyly apat qaýpin aldyn ala boljaý, polısııanyń patrýldeý baǵytyn tıimdi qurý qylmystyń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Seýlde engizilgen osyndaı tásilder qylmys deńgeıin aıtarlyqtaı tómendetti.
Al kommýnaldyq qyzmetterdi basqarýda salasynda smart tehnologııalar tıimdiligin kórsetip otyr. Aqyldy eseptegishter sýdy, gazdy, energııany naqty kórsetip, ysyrapty azaıtady. Barselonada iske qosylǵan aqyldy sý júıesi tutynýdy 25 paıyzǵa deıin qysqartýǵa jol ashty. Mundaı tájirıbeler ekologııalyq turaqtylyqpen qatar, ekonomıkalyq tabys ákeledi.
Budan bólek Qytaıdyń birqatar qalalarynda aýa sapasy qaýipti deńgeıge jetkende mektepterdiń ýaqytsha jabylýy turǵyndardyń densaýlyǵyn qorǵaýǵa sep bolyp otyr. Al telemedısına qyzmetteri adamdarǵa dárigerge barmaı-aq keńes alýǵa múmkindik beredi. Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, smart qala ınnovasııany tartyp, jańa jumys oryndaryn ashyp, ınvestısııalyq tartymdylyqty kúsheıtedi. Shenchjenniń álemdik elektronıka óndirisiniń ortalyǵyna aınalýy – sonyń aıqyn mysaly. Aıta keteıik, dál osy Shenchjen qurylysyna qatysqan kompanııalar Alatau city jobasyn júzege asyratyn bolady.
Kemshiligi de joq emes
Smart qalanyń áleýeti qanshalyq joǵary bolsa, onyń qaýip-qateri de sonshalyqty kúrdeli ári jan-jaqty. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, tehnologııany jappaı engizýdiń saldary tek tehnıkalyq salada ǵana emes, áleýmettik jáne saıası keńistikte de aıqyn seziledi. Eń áýeli qupııalylyq máselesin atap ótý qajet. Beınebaqylaý, bet-álpetti taný júıeleri nemese azamattardyń qozǵalysyn derekter arqyly qadaǵalaý bastapqyda qaýipsizdikti kúsheıtkenimen, jeke ómirge qol suǵylýy múmkin. Qytaıdaǵy áleýmettik reıtıng júıesi osynyń naqty mysaly. Azamattyń árbir is-áreketi tirkelip, áleýmettik upaıǵa aınalǵanda erkin tańdaý múmkindigi tarylyp, qoǵamda senimnen góri baqylaý psıhologııasy ústem bola bastaıdy. Mundaı úrdis azamattyq belsendilikti tómendetip, shyǵarmashylyq bastamalardyń damýyna tosqaýyl qoıýy yqtımal.
Kıberqaýipsizdik te basty syn-qaterlerdiń biri bolyp tur. Smart qalanyń ınfraqurylymy tolyǵymen sıfrlyq júıege súıenetindikten, kez kelgen kıbershabýyldyń saldary óte aýyr bolýy múmkin. Estonııada 2007 jyly bolǵan shabýyl kezinde memlekettik portaldar men banktik júıeler isten shyǵyp, búkil qoǵam ómiri toqyraýǵa ushyrady. Smart qala jaǵdaıynda mundaı soqqy kólik qozǵalysynyń toqtaýyna, energııa júıesiniń úzilýine nemese densaýlyq saqtaý salasynyń jumyssyz qalýyna ákelýi múmkin. Iаǵnı bir ǵana osaldyq mıllıondaǵan adamnyń turmysyn kúıretýi yqtımal.
Vendorlyq táýeldilik te kúrdeli qaýiptiń biri. Qala ınfraqurylymy belgili bir kompanııanyń jabyq platformasyna negizdelgen jaǵdaıda, bolashaqta bul kompanııadan táýelsiz damý múmkin bolmaıdy. Júıeni jańartý nemese keńeıtý jumystary qymbatqa túsip, strategııalyq derekterdiń qaýipsizdigine de qater tónedi. Latynamerıkalyq keıbir elderde smart ınfraqurylym tolyǵymen sheteldik vendorǵa táýeldi bolyp, keıin ulttyq derekterdiń syrtqa shyǵýy máselesin týdyrǵany belgili.
Iá, smart qala jobalary mıllıardtaǵan qarjyny talap etedi, al mundaı shyǵyndardy tek memlekettik bıýdjetten jabý múmkin emes. Jeke ınvestısııa tartylmaǵan jaǵdaıda joba toqyrap qalýy yqtımal. Dýbaıdaǵy Masdar sıtı mysaly – osynyń aıqyn dáleli. Bastapqyda «bolashaq qalasy» retinde keńinen jarnamalanǵanymen, shyǵynnyń tym joǵary bolýyna baılanysty ol tolyq júzege aspaı, tek jartylaı ǵana jumys istep tur. Bul ekonomıkalyq ómirsheńdikti aldyn ala eseptemeı iske kirisýdiń naqty sabaǵy.
Sarapshylardyń aıtýynsha, smart qalanyń kemshilikteri tek tehnıkalyq deńgeıdegi kedergiler emes, eń aldymen qoǵamnyń senimi men ádilettiligine, memlekettiń derbestigine jáne azamattardyń negizgi quqyqtaryna qatysty máseleler bolyp otyr. Eger bul qaterler eskerilmese, smart qala qoǵamdy damytý quraly emes, kerisinshe, jańa teńsizdikterdiń oshaǵyna aınalýy múmkin.
Álemdik tájirıbeden neni uǵamyz?
Bizdiń jaǵdaıda smart qala modelin engizýde daıyn úlgilerdi kóshirip alý jetkiliksiz ekenin aqylmen ańǵarýǵa bolady. Onyń tabysty bolýy jergilikti jaǵdaıǵa beıimdelgen sheshimderge, zańdyq, áleýmettik jáne ekonomıkalyq negizderdiń myqty qurylýyna baılanysty. Aldymen derekterdiń qupııalylyǵy men azamattardyń jeke quqyqtaryn qorǵaý máselesi naqty jolǵa qoıylýy tıis. Smart júıelerdiń tıimdi jumys isteýi úshin derekter ashyq ári qoljetimdi bolýy qajet, alaıda olar baqylaý quralyna aınalmaýy kerek. Bul rette zańdyq tetikter men qoǵamdyq senim erekshe ról atqarady. Eń mańyzdysy – mundaı jobalardyń ólshenetin nátıjeleriniń bolýy. Smart qala artyqshylyǵy turǵyndar úshin naqty kóringende ǵana senim qalyptasady. Keptelisterdiń azaıýy, energııanyń únemdelýi, qyzmetterdiń qoljetimdiligi syndy kórsetkishter naqty sezilýi qajet. Al mundaı nátıjeler bolmaǵan jaǵdaıda, joba qymbat ári formaldy bastamaǵa aınalyp, qoǵamda kútken senimge ıe bola almaıdy.