Myqty qazaq

Baıanǵalı aǵany alǵash osy dra­masy arqyly tanydym ári tań­dandym. Sebebi ol tusta za­man­nyń bederi qarabarqyn edi. Táýelsizdik bar, biraq rýhanı ustyny álsiz-tin. Osy sıpat qoıylymda kórinis tapqany eleń etkizdi. Dramada qazaq tanymyna «kommýnıst kolonızatorlar» (S.Sádýaqasuly) sińirgen shaıtanı dástúr menmundalaıdy. Týyndy sherimdi shaıqap jiberdi.

Seni kúlli álem áspettesin, bar ǵalam qadir tutsyn, biraq tý­ǵan halqyńa ıneniń jasýyndaı paıdań tımese, bári beker. Ási­rese qazaq sııaqty uzaq jyl otar­lyq ezgide bolǵan halyqtyń azat uldarynyń mindeti – álemdi ba­ǵyndyrý emes, úsh ǵasyr qandy jasyn aǵyzǵan halqynyń jasyn qurǵatyp, kóńilin kóterý. Ult kó­semi Aqań (Baıtursynuly) aıt­qan­daı: «Adamdyqtyń eginin shashtym ektim, Kóńilin kóterýge qul halyqtyń». Halyqtyń sanasyna sińip, tula boıyna úreı bolyp enip ketken bodandyqty jylannyń terisindeı sypyryp tastaıtyn kim? Ol – azat oıly ult qaı­ratkerleri. О́z basym Baıan­ǵalı kókemdi osy toptyń mań­daıal­dy serkesi dep tanımyn.

*  *  *

Sál sheginis. Baıashtyń týǵan jeri – apaıtós Saryarqa. Sonyń ishinde kók munarly Kókshetaý. Arqany ánmen qyrǵan Birjan, qazaqtyń qaınar sýaty ıslam úshin jar keshken Shaı­merden Qosshyǵulov, ólke she­jiresiniń maıtalman bilgiri Qarta Qańtarbaevtar týǵan topyraq­tyń túlegi. Baıyrǵy qazaq us­talary almas qylysh soq­qanda, ony kóriktiń kómir sho­ǵy­men balqytyp, shyńyraýdyń taza sýy­men sýaratyny sııaqty, Baıan­ǵalıdy jaryqtyq ákesi Taqan batyr­lar jyrymen sýsyndatqan eken. О́zi aıtady: «Ákem soǵystan jaraly bolyp oralǵan maıdanger edi, kúndi túnge jalǵap jyr oqıtyn, al anam Bátıma Qodasqyzy Shákárim qajynyń «Qalqaman – Mamyr» dastanyn jatqa soǵatyn. Marqumdar jasy egdelengen tusta «Bákósh, jyr oqy», dep meni sarnatyp qoıatyn».

Másele qaıda jatyr? Sál ke­ńeıtip aıtsaq, saıyn dala Sa­ry­arqa – reseılik, odan keıingi keńestik otarlaýdyń qanjary tereń qadal­ǵan, syrnaızasy suǵyna shan­shylǵan, uńǵysy úńireıip kómeıi­nen jalyn shashqan otqarýdyń oǵy oırandaǵan ólke. Qaınary tar­tylǵan óńir turǵyndary ne kór­medi. О́risi taryldy, tuǵy­ry taıdy. Biraq atam qazaq aıt­qan­daı, «sý súzilmeıdi, urpaq úzil­meıdi» eken.

Baıanǵalı týǵan tusta Arqa qa­zaǵynyń rýhanııaty okopta bu­ǵyp jatqan-tyn. Okop degenimiz – otbasy. Baıanǵalı aǵam aıtady: «Men osy okopta qalǵan otba­sy­lyq tárbıe túlegimin. Eskiniń jolyn biletin ata-analarymyz, Abaı atamyz aıtqandaı, buqara ha­lyq «sańyraý qaıǵy» jamyl­ǵanyn bildi. Biraq olar otbasy-okop­tyń shebin berik ustady. Men osy kisilerdi «momyn batyrlar» deımin. Sheginerge arty – jar, aldy – quz. Okoptan basyn qyl­tıtyp qarap otyrǵan jurtqa «nege batyr bolmaısyń?» dep edi­reńdemeı, qolyńnan kelse, aǵar­týshylyq jasaý kerek».

Álimjanovtyń bul paıymyna júz paıyz qosylamyn. Qazirgi qa­zaqqa aǵartýshylyq kerek. Dál Alash arystary atqarǵan aǵartý­shylyq. Abaı atamyz aıtqandaı: «Qa­rýyńnyń barynda qaırat qyl­maı, Qańǵyp ótken ómirdiń bári de jel». Baıash aǵa tolǵaıdy: «Ádebıettiń maqsaty – izgilik izdeý, izgilikke bastaý, izgilikke shaqyrý. Sultanmahmutsha aıtqanda, «Qa­raıǵan qanymyzdy tazartýǵa qyzmet etý». Meniń shyǵarmamdy oqyǵan oqyrmannyń kishkene bolsa da jan dúnıesi nurlanyp, odan rý­hanı qýat alsa, qalamgerlik mıs­sııam oryndalǵany dep oılaımyn».

Asyryp aıtty demeńiz, Álim­janov kezindegi Alash qaırat­ker­leri sııaqty – san qyrly taqy­ryp­qa qalam tartqan hám bir-birine ózektes bolsa da, stıli basqa, joly ózge ónerlerdiń barlyǵyn derlik tizgindegen, tizgin­dep qana qoımaı, aıylyn tartyp, er salǵan adam.

Mysaly, Baıanǵalı Álimjanov – jazba aqyn, jazýshy, dramatýrg, aıtysker, jyrshy, jyraý,­ manas­shy, balalar aqyny, balalar ja­zýshysy, ádebıet pen óner zert­teýshisi, kınorejısser, ssena­rıı­shi, akter, synshy, satırık, telejúrgizýshi, aýdarmashy, t.b. Men osy tizimge «aıyrkómeı sheshen» degen tirkesti qosar edim.

Birde kókemizden «Qaptaǵan qalyń ónerdiń ózińizge qaısysy jaqyn?» dep suradym. Áýeli «osyndaı da suraq bola ma» degendeı biz paqyrǵa úńilip bir qarady. Suńǵyla jan emes pe, saýaldyń shynaıylyǵyn sezse kerek:  «Maǵan bunyń bári jaqyn, – dedi. – О́ıtkeni bir táńir taǵdyryma syılaǵan san-salaly ónerdiń kez kel­genin qoldyń ushymen ilip-shalyp jasamaımyn. Bul dúnıe­ler – meniń janymnyń úzilip tús­ken japyraqtary. Rýhanı, kórkem álemim».

Kókem aıtady: «Balalyq shaq, balǵyn kúnimde eki armanym boldy. Birinshisi – jazýshylyq, ekin­shisi – ataqty fýtbolshy ataný». Ispan jazýshysy Gabrıel Markestiń «Uly jazýshy bolý úshin úlken arman kerek» degenin oqyp edim ertede. Sol sııaqty Abaı atamyzdyń da Lermontovtan aýdarǵan «Nadandar bylshyldaıdy, qup almaıdy, Úlken jan­nyń ar­manyn uǵa almaıdy» deı­tin tir­ke­si bar. Demek Baıanǵalı Ta­qan­ulyn eń áýeli ult rýhanııa­ty­nyń aıdyn shalqaryna ákelip júz­dirip qoıǵan – onyń bala kúngi armany.

*  *  *

Basqany qaıdam, aǵamyzdyń dramatýrgııadaǵy shabysy týraly fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Shákir Ibraev: «Dramatýrgııada biz biletin úsh janr bar: tragedııa, drama, komedııa. Baıanǵalı sonyń bárine qalam tartty. Keıipkerleri – qarapaıym aýyl adamdary. Olardyń ár alýan minezi júregińe úlken iz qal­dyryp, óte tartymdy kórinis beredi. Shynaıy ómirdiń ózi ekeni, realızmge negizdelgeni kórinip turady», depti.

Jazýshynyń qalamynan búgin­ge deıin 30-ǵa jýyq dramalyq týyn­dy dúnıege kelipti. Dese de, jazý­shy­nyń keıingi jyldary Maǵ­jan jaz­ǵan «Batyr Baıan» poe­masyn sah­naǵa laıyqtap jańa tyny­syn ashqany anyq.

Kelesi kezekte jazýshynyń ba­sym qyry – jyrshylyǵy. Sonyń ishin­de manasshyly­ǵy bir tóbe. Kezin­de joryq atyndaı josy­la shapqan Baıanǵ­alı jy­­raýǵa rıza bolǵan Ǵafe­keń (Qa­ıyr­bekov) jaryqtyq: «Sha­byt­­­tyń shyn perzenti, tól bala­sy, Ejel­gi júırikterdiń olja­la­sy...» dep betinen súıipti. Sol sııaq­­ty ótken jyly sáýir aıyn­da Astana qalasynda Manas eskertkishiniń ashylýynda sóz sóılegen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Álemde ulty qyrǵyz emes jalǵyz manasshy bar, ol – Baıanǵalı Álimjanov» dese, tórt jyl buryn Baıash kókege qyrǵyz halqy atynan «Dostyq» ordenin tapsyrǵan Qyrǵyz Prezıdenti Sadyr Japarov: «Eki eldi jalǵap turǵan manasshylar kópiri», degen eken.

Qyrǵyzdar Manasty «jandy epos» dep, manasshyny qyrǵyz halqynyń eń qadirli adamy deıdi. О́ıt­keni manasshy arqyly halyq­qa jyrdyń rýhy darıdy. Osy­ny ańǵarǵan jyrshy birneshe jyl­dyń aldynda epostyń negizgi sıýjettik jelisin saqtaı otyryp, shym-shytyryq oqıǵalar men saryndardy qıystyryp, bir-birine iliktirip, túıindep, qara sózben tápsir jasap, tórttomdyq jyrdyń qazaqsha saralanǵan nusqasyn ki­tap etip oqyrmanǵa usyndy. Iаǵnı árbiri tóre tabaqtaı tórt tom jyrdy Baıash aǵa bir qaýyzǵa syıdyrdy.

Keıingi jyldary Baıanǵalı Ta­qanuly oryssha jazyp júr. Avtor kóp jyl boıy óziniń jany men boıyna sińgen rýhanı baılyǵyn, atap aıtqanda, batyrlar týraly hıkaıalar men árbiri atan túıege tatıtyn ańyz­dardy orys aǵaıyndar oqy­syn­shy, sóıtip, dámin tatyp, sýyn iship, aýasyn jutyp júrgen jeriniń tamyryn bilsinshi degen nıet eken. Asa quptarlyq dúnıe. Alǵash táýelsizdik alǵan jyldary qaıratker-jazýshy Muhtar Maǵaýın Mádenıet jáne aqparat mınıstr­ligine: «Qazaqtyń muńy men jyryn, rýha­nı qundylyǵyn, arman-maqsa­tyn orys tilinde jazatyn gazet shyǵarý kerek», dep usynys aıt­qan edi. Baıash aǵa dál osy olqylyqtyń ornyn tol­tyrý úshin eńbektenip keledi.

Sózimizge dálel – «Skaz stoletnego stepnıaka», «Sýdıa ı sýdba», «Pravda ız Vanterıo» atty romandary jáne «Razreshıte jıt!», «Ablaı han ı batyry» povesteri. Bul qatarǵa «Dobrojelatelnyı Askar», «Malchık, pobedıvshıı Djalmaýz» atty ertegiler jına­ǵyn qosyp qoıyńyz. «Abylaı han ı batyry» kitaby aǵylshyn, túrik, t.b. kóptegen tilge aýdaryl­dy. Eki jyldyń aldynda atal­ǵan kitap­tyń túrik tilindegi nusqa­sy­nyń tusaý­ke­seri Ankarada ótti. Osy is-sharada týyndymen tanysqan túrik jazýshysy Ivvýz Pynarbashy: «Bul kitapty kúlli túrik balasy oqýy kerek» dese, «Skaz stoletnego stepnıaka» kitabynyń aǵyl­shyn tilindegi aýdar­ma­sy­men ta­nysqan londondyq qalamger Djoana Dobson: «Bul kitaptan da­lanyń ıilmeıtin rýhanı kúshin sezindim», depti. Sol sııaqty F.M.Dostoevskıı atyndaǵy Omby memlekettik ýnıversıtetiniń oqytýshysy Valentına Klıýchareva: «Bul kitap postkeńestik kezeń­degi tarıhı úderisterdiń antropo­logııa­lyq aspektilerin zertteýge ar­nalǵan derekkóz», dep baǵa­lap­ty. Av­tordyń aǵylshyn tilindegi shy­ǵarmalary ataqty «Amazon» júıesi arqyly álem oqyrman­daryna jol tartyp jatyr.

*  *  *

Al prozaık retinde Baıanǵalı Taqanuly qazaqqa baıaǵyda tanyl­ǵan. Shyǵarmasynyń arqaýy – aýyl ómiri. «Qıqymattyń hıkaıalary», «Qarasaı batyr tuqymynyń tol­ǵaýy» qatarly kitaptar men kóp­tegen áńgimeniń avtory. «Baıanǵalı aıtysqa túskeninde aýzynan jyr qalaı quıylyp ketetin bolsa, prozalyq shyǵar­ma­laryndaǵy sóz tirkesteri dál solaı quıylyp turady», deıdi áde­bıet­shi ǵalym Serik Negımov.

Álimjanovtyń segiz qyrynyń biri – aqyndyǵy. Oǵan dálel – «Taksıdegi taǵdyrlar» poemasy. Son­daı-aq ár kezde jazǵan jyr­lary «Qazaqtyń 100 poemasy» jáne «Jyr marjany» antologııa­syna engen. О́zi aıtady: «Jasym elýge ıek artqan shamada poe­zııa­ǵa bet burdym. «Jaqsy aqyn – ıman­nyń qarlyǵashy» degen qaǵıdat ustandym».

Biraq qarapaıym qaýym Baıash kókeni aıtysker aqyn retinde jaqsy tanıdy. Aıtysty 30 jasynda bastapty. Búginge deıin ártúrli deńgeıdegi aıtysqa 216 dúrkin qatysyp, 22 ret bas júlde alǵan eken. О́zi aıtady: «1984 jyly Kenen Ázirbaevtyń 100 jyldyǵyna oraı respýblıkalyq aıtys ótetin boldy. Osy dúbirge Almaty qalasy atynan qatysyp, halyq aqyny Áselhan apammen (Qalybekova) bir saǵattaı sóz saıys­tyrdym. Sóıtip, aıtys degen álemniń bosaǵasyn attadym. Ol zamandaǵy aıtystyń ereksheligi – jat­tandylyq joq, tabıǵılyq basym edi. Sondyǵymen de jurtqa unady».

Kezinde marqum ǵalym Amankeldi Aıta­ly: «Táýelsiz Qazaq­stan­daǵy eń bir aqsap turǵan dúnıe – balalar ádebıeti. Osynyń álsiz­diginen bizdiń balalardy amerıka­lyq rejısserler tárbıelep jatyr», dep edi. Bul olqylyqtyń orny áli tolǵan joq. Tipti kún sa­ıyn janry (mýltımedıa, beıneoıyn, t.b.) túrlenip bizge jetkizer emes. B.Álimjanov jetpiske aıaq basqanda balalar ádebıetiniń jaly­nan ustady. Qalamgerdiń «400 tátti taqpaq», «Álippe-óleń», «Meıirimdi Asqar» shyǵarmalary qazaq balalarynyń súıikti kita­byna aınaldy. Tuńǵysh danasy 2023 jyly jaryq kórgen «400 tátti taqpaq» kitaby jyl sa­ıyn kóp danamen jaryq kóredi. Ki­tapty elimizdiń barlyq óńirinde qazaq balalarymen birge ózge ult ókilderi de taqyldatyp jat­qa aıtyp, beınerolıkterin ǵalam­torda taratyp jatyr. Osylaı jas­ós­pirimderge qýanysh syıla­ǵan aǵamyz 2021 jyly «Tabıǵat pen balalar» atty kórkem fılm de túsirdi. Bul da – qýanarlyq oqıǵa.

*  *  *

Qysqasy, Baıanǵalı Álimjanov – myqty qazaq. Erekshe qasıeti – eshqashan eńbegin buldamaıdy. О́zi aıtady: «Meniń taǵdyrym – halqyma, qazaǵyma qyzmet etý úshin jaralǵan jáne ony esh­qashan basqaǵa aıyrbastaǵan emes­pin. Halyqqa qyzmet etken adam­nyń basy dalada qalmaıdy». Bul paıymǵa biz de tolyq qosylamyz.